Libri contra Symmachum

by Aurelius Prudentius Clemens

Aurelius Prudentius Clemens

Libri contra Symmachum

Saeculum IV

editio: incognita
fons: incognitus

Liber I.

[Prooemium.]

Paulus, praeco Dei, qui fera gentium
primus corda sacro perdomuit stilo,
Christum per populos ritibus asperis
inmanes placido dogmate seminans,
 5inmansueta suas ut cerimonias
gens pagana Deo sperneret agnito,
actus turbinibus forte nigerrimis
hibernum pelagus iam rate debili
et vim navifragi pertulerat noti.
 10sed cum caerulei proelia gurgitis
iussisset Domini dextra quiescere,
ad portum fluitans cumba relabitur
exponitque solo litoris uvidi
contractos pluvio frigore remiges,
 15tunc de litoreis saepibus algidi
arentum propere bracchia palmitum
convectant rapidos unde focos struant:
fascem quisque suum congerit ignibus
expectans calidi luxuriam rogi.
 20Paulus, dum fragiles cogere surculos
et densere foci congeriem studet,
incautam cumulis inseruit manum,
torpebat glacie pigra ubi vipera (v.1.p.346)
sarmentis laqueos corporis inplicans.
 25quae postquam intepuit fomite fumeo
laxavitque ferox colla rigentia,
iam flecti facilis, rettulit ad manum
vibrato capite spicula dentium.
haerentem digiti vulnere mordicus
 30pendentemque gerens Paulus inhorruit.
exclamant alii, quod cute livida
virus mortiferum serpere crederent.
at non intrepidum terret apostolum
tristis tam subiti forma periculi.
 35adtollens oculos sidera suspicit
Christum sub tacito pectore murmurans,
excussumque procul discutit aspidem,
abiectus coluber verberat aera
atque oris patuli solvit acumina.
 40mox omnis sanies deserit et dolor
ceu nullo laceram vulnere dexteram,
siccatusque perit vipereus liquor,
hydrum praecipitem dum rotat inpetus,
arsurum mediis intulit ignibus.
 45sic nunc post hiemem vimque trucis freti,
quo iactata ratis tunc Sapientiae est,
cum sub sacricolis territa regibus
vix panso poterat currere carbaso
adflictosque suos turbine saeculi
 50vectarat rabidis fluctibus innatans,
morsum vulnificum lex pia pertulit.
occultabat enim se prius abditum
virus nec gravidum protulerat caput,
contentum involucris atque cubilibus
 55subter conprimere clausa silentia.
sed, dum forte latens inpietas riget,
dextram Iustitiae pigra momorderat (v.1.p.348)
succensi stomacho fellis inaestuans.
heu, quam catholicam nil prope profuit
 60puppem nasse sacri remigio stili
quem Paulus variis gentibus edidit!
vix portu placido tuta quieverat
victrix edomitis mille furoribus,
vix adstricta suis iam retinaculis
 65vectores stabili condiderat solo:
erumpit subito triste periculum,
nam dum praecalidos igniculos sibi
solvendis adolent et senio et gelu,
dum virgas steriles atque superfluas
 70flammis de fidei palmite concremant,
ut concreta vagis vinea crinibus
silvosi inluviem poneret idoli,
palpavit nimius perniciem tepor.
seps insueta subit serpere flexibus
 75et vibrare sagax eloquii caput:
sed dextra inpatiens vulneris inritos
oris rhetorici depulit halitus;
effusum ingenii virus inaniter
summa Christicolis in cute substitit.
 80Salvator generis Romulei, precor,
qui cunctis veniam das pereuntibus,
qui nullum statuis non operis tui
mortalem, facili quem releves manu,
huius, si potis est, iam miserescito
 85praeruptam in foveam praecipitis viri.
spirat sacrilegis flatibus inscius
erroresque suos indocilis fovet,
obtestor, iubeas ne citus inpetus
arsurum mediis inferat ignibus. (v.1.p.350)

Liber I.

Credebam vitiis aegram gentilibus urbem
iam satis antiqui pepulisse pericula morbi
nec quidquam restare mali, postquam medicina
principis inmodicos sedarat in arce dolores,
 5sed quoniam renovata lues turbare salutem
temptat Romulidum, patris inploranda medella est,
ne sinat antiquo Romam squalere veterno
neve togas procerum fumoque et sanguine tingui.
inclitus ergo parens patriae, moderator et orbis,
 10nil egit prohibendo vagas ne pristinus error
crederet esse deum nigrante sub aere formas,
aut elementorum naturam, quae Patris ars est
omnigeni, summa pro maiestate sacraret,
vir solus cui cura fuit ne publica morum
 15plaga cicatricem summa leviter cute clausam
duceret, et latebram tabentis vulneris alte
inpressam penitusque putri de pure peresam
iuncta superficies medico fallente foveret,
sed studuit quo pars hominis generosior intus
 20viveret atque animam letali peste piatam
nosset ab interno tutam servare veneno?
illa tyrannorum fuerat medicina, videre
quis status ante oculos praesentibus ac perituris
conpeteret rebus, nec curam adhibere futuris.
 25heu, male de populo meriti, male patribus ipsis
blanditi, quos praecipites in Tartara mergi
cum Iove siverunt multa et cum plebe deorum! (v.1.p.352)
ast hic imperium protendit latius aevo
posteriore suis cupiens sancire salutem.
 30nimirum pulchre quidam doctissimus esset
publica res, inquit, tunc fortunata satis, si
vel reges saperent vel regnarent sapientes.
estne ille e numero paucorum qui diadema
sortiti aetheriae coluerunt dogma sophiae?
 35contigit ecce hominum generi gentique togatae
dux sapiens, felix nostrae res publica Romae
iustitia regnante viget. parete magistro
sceptra gubernanti. monet ut deterrimus error
utque superstitio veterum procul absit avorum,
 40nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus
emineat magnique inmensa creaverit orbis.
num melius Saturnus avos rexisse Latinos
creditur, edictis qui talibus informavit
agrestes animos et barbara corda virorum?
 45sum deus. advenio fugiens, praebete latebras,
occultate senem nati feritate tyranni
deiectum solio, placet hic fugitivus et exul
ut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen,
vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis
 50procudam chalybem, necnon et moenia vestri (v.1.p.354)
fluminis in ripa statuam Saturnia vobis.
vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes
(sum quianam Caelo genitus) celebrabitis aras.
inde deos, quorum patria spectata sepulcra
 55scimus, in aere hebetes informavere minores,
advena quos profugus gignens et equina libido
intulit Italiae: Tuscis namque ille puellis
primus adhinnivit simulato numine moechus.
mox patre deterior silvosi habitator Olympi
 60Iuppiter incesta spurcavit labe Lacaenas,
nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam,
nunc tener ac pluma levior blandosque susurros
in morem recinens suave inmorientis oloris,
capta quibus volucrem virguncula ferret amorem,
 65nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis
firmarat cuneis, per tectum dives amator
imbricibus ruptis undantis desuper auri
infundens pluviam gremio excipientis amicae,
armigero modo sordidulam curante rapinam
 70conpressu inmundo miserum adficiens catamitum,
pelice iam puero magis indignante sorore,
haec causa est et origo mali, quod saecla vetusto
hospite regnante crudus stupor aurea finxit,
quodque novo ingenio versutus Iuppiter astus
 75multiplices variosque dolos texebat, ut illum, (v.1.p.356)
vertere cum vellet pellem faciemque, putarent
esse bovem, praedari aquilam, concumbere cycnum,
et nummos fieri et gremium penetrare puellae,
nam quid rusticitas non crederet indomitorum
 80stulta virum, pecudes inter ritusque ferinos
dedere sueta animum diae rationis egenum?
in quamcumque fidem nebulonis callida traxit
nequitia, infelix facilem gens praebuit aurem.
successit Iovis imperio corruptior aetas,
 85quae docuit rigidos vitiis servire colonos.
expertes furandi homines hac inbuit arte
Mercurius, Maia genitus; nunc magnus habetur
ille deus, cuius dedit experientia fures,
necnon Thessalicae doctissimus ille magiae
 90traditur extinctas sumptae moderamine virgae
in lucem revocasse animas, Cocytia leti
iura resignasse sursum revolantibus umbris,
ast alias damnasse neci penitusque latenti
inmersisse chao. facit hoc ad utrumque peritus
 95ut fuerit geminoque armarit crimine vitam;
murmure nam magico tenues excire figuras
atque sepulcrales scite incantare favillas,
vita itidem spoliare alios ars noxia novit,
artificem scelerum simplex mirata vetustas
 100supra hominem coluit, simulans per nubila ferri
aligerisque leves pedibus transcurrere ventos. (v.1.p.358)
ecce deum in numero formatus et aeneus adstat
Graius homo augustaque Numae praefulget in arce.
strenuus exculti dominus quidam fuit agri
 105hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem
scortator nimius multaque libidine suetus
rusticolas vexare lupas interque salicta
et densas saepes obscena cubilia inire;
indomitum intendens animum semperque paratum
 110ad facinus nunquam calidis dabat otia venis.
hic deus e patrio praenobilis Hellesponto
venit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos;
sinum lactis et haec votorum liba quotannis
accipit ac ruris servat vineta Sabini,
 115turpiter adfixo pudeat quem visere ramo.
Herculeus mollis pueri famosus amore
ardor et in transtris iactata efferbuit Argo,
nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere
concubitus et Hylan pereuntem quaerere caelebs.
 120nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum
collis Aventini convexa in sede frequentat.
Thebanus iuvenis superatis fit deus Indis,
successu dum victor ovans lascivit et aurum
captivae gentis revehit spoliisque superbus (v.1.p.360)
 125diffluit in luxum cum semiviro comitatu
atque avidus vini multo se proluit haustu,
gemmantis paterae spumis mustoque Falerno
perfundens biiugum rorantia terga ferarum,
his nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris
 130caeditur et virides discindunt ore chelydros
qui Bromium placare volunt, quod et ebria iam tunc
ante oculos regis satyrorum insania fecit,
et fecisse reor stimulis furialibus ipsas
maenadas inflammante mero in scelus omne rotatas.
 135hoc circumsaltante choro temulentus adulter
invenit expositum secreti in litoris acta
corporis egregii scortum, quod perfidus illic
liquerat incesto iuvenis satiatus amore.
hanc iubet adsumptam fervens post vina Neaeram
 140secum in deliciis fluitantis stare triumphi,
regalemque decus capitis gestare coronam.
mox Ariadnaeus stellis caelestibus ignis
additur: hoc pretium noctis persolvit honore
Liber, ut aetherium meretrix inluminet axem.
 145tantum posse omnes illo sub tempore reges
indocilis fatui ducebat ineptia vulgi,
ut transire suis cum sordibus induperator
posset in aeternum caeli super ardua regnum,
regia tunc omnis vim maiestatis et omnis,
 150parva licet, caeli imperium retinere potestas
credita: ture etiam ducibus parvoque sacello
inpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spes
adcumulant, longum miseris processit in aevum (v.1.p.362)
mos patrius: coepit falsae pietatis imago
 155ire per ignaros nebuloso errore nepotes;
tum quia, quae vivis veneratio regibus ante
contigerat, functis eadem iam munere lucis
cessit et ad nigras altaria transtulit urnas.
inde puellarum ludibria, pignera, partus,
 160et furtivus amor iuvenum et deprensa iugalis
corruptela tori, quoniam regalibus aula
fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu
divorum suboles sancti meminisse pudoris.
atque ut, Roma, tuos caelesti ex sede parentes,
 165quis te semideam iactant auctoribus ortam,
praestringam breviter, Gradivum vel Cytheream,
ille sacerdotem violat, contra illa marito
subcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique:
nec terrestre deam decuit mortalis obire
 170coniugium, nec caelicolam descendere ephebum
virginis ad vitium furtivoque igne calere,
sed venus augusto de sanguine femina vili
privatoque viro vetitum per dedecus haesit;
et, si Rhea sacram lascivi Martis amore
 175lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva,
crediderim generosae aliquem stirpis, sed eundem
moribus infamem, conpressa virgine per vim
se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus
obicere auderet turpi miseraeque puellae,
 180haec Italos induxit avos vel fama vel error,
Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo, (v.1.p.364)
utque Palatinis Capitolia condita saxis
signarent titulo proavi Iovis atque Pelasgae
Palladis et Libyca Iunonem ex arce vocarent,
 185cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum
accirent proceres Erycino e vertice signum,
utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida,
Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo.
facta est terrigenae domus unica maiestatis,
 190et tot templa deum Romae quot in orbe sepulcra
heroum numerare licet; quos fabula manes
nobilitat, noster populus veneratus adorat.
hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus,
talia Pergameas fugerunt numina flammas,
 195sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum,
talis et antiquum servavit terror asylum.
ut semel obsedit gentilia pectora patrum
vana superstitio, non interrupta cucurrit
aetatum per mille gradus, tener horruit heres
 200et coluit quidquid sibimet venerabile cani (v.1.p.366)
monstrarant atavi; puerorum infantia primo
errorem cum lacte bibit, gustaverat inter
vagitus de farre molae, saxa inlita ceris
viderat unguentoque lares umescere nigros.
 205formatum Fortunae habitum cum divite cornu
sacratumque domi lapidem consistere parvus
spectarat matremque illic pallere precantem,
mox umeris positus nutricis trivit et ipse
inpressis silicem labris, puerilia vota
 210fudit opesque sibi caeca de rupe poposcit,
persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum.
numquam oculos animumque levans rationis ad arcem
rettulit, insulsum tenuit sed credulus usum,
privatos celebrans agnorum sanguine divos,
 215iamque domo egrediens, ut publica festa diesque
et ludos stupuit celsa et Capitolia vidit
laurigerosque deum templis adstare ministros
ac Sacram resonare Viam mugitibus ante
delubrum Romae (colitur nam sanguine et ipsa
 220more deae, nomenque loci ceu numen habetur,
atque urbis Venerisque pari se culmine tollunt
templa, simul geminis adolentur tura deabus),
vera ratus quaecumque fiant auctore senatu,1
contulit ad simulacra fidem dominosque putavit (v.1.p.368)
 225aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu.
illic Alcides, spoliatis Gadibus hospes
Arcadiae, fulvo aere riget, gemini quoque fratres
corrupta de matre nothi, Ledeia proles
nocturnique equites, celsae duo numina Romae,
 230inpendent retinente veru, magnique triumphi
nuntia suffuso figunt vestigia plumbo,
adsistunt etiam priscorum insignia regum,
ros, Italus, Ianusque bifrons, genitorque Sabinus,
Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus,
 235coniugis epotum sparsus per membra venenum.
omnibus ante pedes posita est sua cuique vetusta
arula. Iano etiam celebri de mense litatur
auspiciis epulisque sacris, quas inveterato,
heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducunt
 240festa Kalendarum, sic observatio crevit
ex atavis quondam male coepta, deinde secutis
tradita temporibus serisque nepotibus aucta,
traxerunt longam corda inconsulta catenam,
mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit.
 245hunc morem veterum docili iam aetate secuta
posteritas mense atque adytis et flamine et aris
Augustum coluit, vitulo placavit et agno,
strata ad pulvinar iacuit, responsa poposcit. (v.1.p.370)
testantur tituli, produnt consulta senatus
 250Caesareum Iovis ad speciem statuentia templum.
adiecere sacrum fieret quo Livia Iuno,
non minus infamis thalami sortita cubile
quam cum fraterno caluit Saturnia lecto,
nondum maternam partu vacuaverat alvum
 255conceptamque viri subolem paritura gerebat.
pronuba iam gravidae fulcrum et geniale parantur;
iam sponsus saliente utero nubentis amicos
advocat, haud sterilem certus fore iam sibi pactam.
vitricus antevenit tardum praefervidus ortum
 260privigni nondum geniti; mox editur inter
Fescennina novo proles aliena marito,
idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt
consilium: nunquam melius nam cedere taedas
responsum est, quam cum praegnans nova nupta iugatur.
 265hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam
perpetuo Floras inter Veneresque creasti!
nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illas
mortali de stirpe satas vixisse, et easdem
laude venustatis claras in amoribus usque
 270ad famae excidium formae nituisse decore?
quid loquar Antinoum caelesti in sede locatum,
illum delicias nunc divi principis, illum (v.1.p.372)
purpureo in gremio spoliatum sorte virili,
Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos dis
 275porgere sed medio recubantem cum Iove fulcro
nectaris ambrosii sacrum potare Lyaeum,
umque suo in templis vota exaudire marito?
ergo his auspicibus Traianus, Nerva, Severus
et Titus et fortes gesserunt bella Nerones,
 280quos terrena viros inlustres gloria fecit
et virtus fragilis provexit in ardua famae,
adscita e 1 terris sub religione iacentes!
quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut se
Romanasque acies censerent Martis amore
 285posse regi, dum se Paphiae male blandus adulter
venditat Aeneadasque suos successibus auget!
felices, si cuncta Deo sua prospera Christo
principe disposita scissent, qui currere regna
certis ducta modis Romanorumque triumphos 2
 290crescere et inpletis voluit se infundere saeclis!
sed caligantes animas et luce carentes
in Iovis Augustique adytis templisque duarum
Iunonum Martisque etiam venerisque sacellis
mactatas taetro leti inmersere barathro,
 295supremum regimen crassis in partibus orbis
esse rati mersoque poli consistere fundo.
quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt,
id duxere deos. colles, freta, flumina, flammas,
haec sibi per varias formata elementa figuras
 )constituere patres, hominumque vocabula mutis (v.1.p.374
  300scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes
oceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas,
vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas.
ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum,
 305Vulcanus perhibetur et in virtute superna
fingitur ac delubra, deus et nomine et ore
adsimilatus, habet, necnon regnare caminis
fertur et Aeoliae summus faber esse vel Aetnae
est qui conspicuis superos quaesivit in astris,
 310ausus habere deum solem; cui tramite certo
condicio inposita est vigilem tolerare laborem
visibus obiectum mortalibus, orbe rotundo
praecipitem teretique globo per inane volantem
et, quod nemo negat, mundo caeloque minorem,
 315area maior enim quam qui percurrit in illa,
et longe campi spatium diffusius in quo
emicat ac volucri fervens rota volvitur axe.
quamvis nonnullis placeat terram breviorem
dicere circuitu quam sit pulcherrimus ille
 320circulus, et flammas inmensi sideris ultra
telluris normam porrecto extendere gyro,
numne etiam caeli minor et contractior orbis,
cuius planitiem longo transmittere tractu
circinus excurrens meta interiore laborat?
 325ille Deus verus, quo non est grandior ulla
materies, qui fine caret, qui praesidet omni
naturae, qui cuncta simul concludit et inplet.
solem certa tenet regio, plaga certa coercet,
temporibus variis distinguitur: aut subit ortu (v.1.p.376)
 330aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens;
nec torquere facem potis est ad signa trionum
orbe nec obliquo portas aquilonis adire
nec solitum conversus iter revocare retrorsum,
hic erit ergo deus, praescriptis lege sub una
 335deditus officiis? libertas laxior ipsi
concessa est homini, formam cui flectere vitae
atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro
scandere seu laevo malit decurrere campo,
sumere seu requiem seu continuare laborem,
 340seu parere Deo sive in contraria verti.
ista ministranti regimen solemne dierum
haudquaquam soli datur a factore potestas,
sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est.
hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas
 345commenti et radios capitis et verbera dextrae,
et frenos phalerasque et equorum pectora anhela
aeris inaurati vel marmoris aut orichalci
iusserunt nitido fulgere polita metallo.
post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulem
 350cernuat ora senex barbatus et oscula figit
cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum,
inmotasque rotas et flecti nescia lora
aut ornat redimita rosis aut ture vaporat.
hoc tamen utcumque est tolerabile, quid, quod et ipsae
 355dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae?
Eumenidum domina Stygio caput exerit antro
rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis,
et, si quando suos dignatur adire Quirites,
placatur vaccae sterilis cervice resecta, (v.1.p.378)
 360et regnare simul caeloque Ereboque putatur,
nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororum
agmina vipereo superis inmittere flagro,
nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas
spargere, terque suas eadem variare figuras,
 365denique cum Luna est, sublustri splendet amictu;
cum succincta iacit calamos, Latonia virgo est;
cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunx
imperitat Furiis et dictat iura Megaerae.
si verum quaeris, Triviae sub nomine daemon
 370tartareus colitur, qui te modo raptat ad aethram
sidereoque deum venerandum suadet in astro,
per silvas modo mortiferi discurrere mundi
erroresque sequi subigit nemorumque putare
esse deam, quae corda hominum pavitantia figat
 375quaeque feras perimat letali vulnere mentes,
depressos modo subter humum formidine sensus
obruit, inplorent ut numina lucis egena
seque potestati committant noctis opertae.
respice terrifici scelerata sacraria Ditis,
 380cui cadit infausta fusus gladiator harena,
heu, male lustratae Phlegethontia victima Romae!
nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi?
quid mortes iuvenum? quid sanguine pasta voluptas?
quid pulvis caveae semper funebris, et illa
 385amphitheatralis spectacula tristia pompae?
nempe Charon iugulis miserorum se duce dignas (v.1.p.380)
accipit inferias placatus crimine sacro,
hae sunt deliciae Iovis infernalis, in istis
arbiter obscuri placidus requiescit Averni.
 390nonne pudet regem populum sceptrisque potentem
talia pro patriae censere litanda salute,
religionis opem subternis poscere ab antris?
evocat, heu, poenis tenebrosa ex sede ministrum
interitus, speciosa hominum cui funera donet.
 395incassum arguere iam Taurica sacra solemus:
funditur humanus Latiari in munere sanguis,
consessusque ille spectantum solvit ad aram
Plutonis fera vota sui. quid sanctius ara
quae bibit egestum per mystica tela cruorem?
 400anne fides dubia est tibi sub caligine caeca
esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris?
ecce, deos manes cur infitiaris haberi?
ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic
marmora secta lego, quacumque Latina vetustos
 405custodit cineres densisque Salaria bustis.
dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orci
imperium verae ceu maiestatis adoras?
en quibus inplicita squalebat regia summi
imperii fractis maiorum ab origine sacris,
 410cum princeps gemini bis victor caede tyranni
pulchra triumphali respexit moenia vultu. (v.1.p.382)
nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbem
noctis obumbratae caligine; turbidus aer
arcebat liquidum septena ex arce serenum,
 415ingemuit miserans et sic ait: exue tristes,
fida parens, habitus! equidem praedivite cultu
inlustrata cluis spoliisque insigne superbis
attollis caput et multo circumfluis auro;
sed nebulis propter volitantibus obsitus alti
 420verticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas
lux hebetat spissusque dies, et fumus ob ora
subfusus rutilum frontis diadema retundit.
obscuras video tibi circumferrier umbras
caeruleasque animas atque idola nigra volare,
 425censeo sublimem tollas super aera vultum
sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas,
omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipse
constituit, cuius nutu dominaris et orbi
imperitas et cuncta potens mortalia calcas.
 430non decet ut submissa oculos regina caducum
contemplere solum maiestatemque requiras
circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas.
non patiar veteres teneas ut me duce nugas,
ut cariosorum venereris monstra deorum.
 435si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu
percussus tenui; mollis si brattea gypsum
texerat, infido rarescit glutine sensim;
si formam statuae lamnis conmisit aenis
lima terens, aut in partem cava membra gravato
 440pondere curvantur, scabra aut aerugo peresam
conficit effigiem crebroque foramine rumpit. (v.1.p.384)
nec tibi terra deus, caeli nec sit deus astrum,
nec deus oceanus, nec vis quae subter operta est
infernis triste ob meritum damnata tenebris,
 445sed nec virtutes hominum deus aut animarum
spirituumve vagae tenui sub imagine formae,
absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve,
aut deus aerias volitans phantasma per auras,
sint haec barbaricis gentilia numina pagis,
 450quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum
suaserit; horrificos quos prodigialia cogunt
credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi
mos iuvat, ut pinguis luco lanietur in alto
victima visceribus multa inter vina vorandis.
 455at te, quae domitis leges ac iura dedisti
gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis,
armorum morumque feros mansuescere ritus,
indignum ac miserum est in religione tenenda
hoc sapere, inmanes populi de more ferino
 460quod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur.
seu nos procinctus maneat, seu pace quietas
dictemus leges, seu debellata duorum
colla tyrannorum media calcemus in urbe,
agnoscas, regina, libens mea signa necesse est,
 465in quibus effigies crucis aut gemmata refulget
aut longis solido ex auro praefertur in hastis.
hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor
servitium solvit miserabile Constantinus,
cum te pestifera premeret Maxentius aula. (v.1.p.386)
 470lugebas longo damnatos carcere centum,
ut scis ipsa, patres, aut sponsus foedera pactae
intercepta gemens diroque satellite rapta inmersus
tenebris dura inter vincla luebat;
aut si nupta torum regis conscendere iussa
 475coeperat inpurum domini obiectare furorem,
morte maritalis dabat indignatio poenas,
plena puellarum patribus ergastula saevi
principis; abducta genitor si virgine mussans
tristius ingemuit, non ille inpune dolorem
 480prodidit aut confessa nimis suspiria traxit. 1
testis Christicolae ducis adventantis ad urbem
Mulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannum
praecipitans, quanam victricia viderit arma
maiestate regi, quod signum dextera vindex
 485praetulerit, quali radiarint stemmate pila.
Christus purpureum gemmanti textus in auro
signabat labarum, clipeorum insignia Christus
scripserat, ardebat summis crux addita cristis,
ipse senatorum meminit clarissimus ordo,
 490qui tunc concrete processit crine catenis
squalens carcereis aut nexus conpede vasta,
conplexusque pedes victoris ad inclyta flendo
procubuit vexilla iacens, tunc ille senatus
militiae ultricis titulum Christique verendum (v.1.p.388)
 495nomen adoravit, quod conlucebat in armis.
ergo cave, egregium caput orbis, inania post haec
prodigia et larvas stolido 1 tibi fingere cultu,
atque experta Dei virtutem spernere veri.
deponas iam festa velim pueritia, ritus
 500ridiculos tantoque indigna sacraria regno.
marmora tabenti respergine tincta lavate,
o proceres: liceat statuas consistere puras,
artificum magnorum opera: haec pulcherrima nostrae
ornamenta fuant 2 patriae, nec decolor usus
 505in vitium versae monumenta coinquinet artis.
talibus edictis urbs informata refugit
errores veteres et turbida ab ore vieto
nubila discussit, iam nobilitate parata
aeternas temptare vias Christumque vocante
 510magnanimo ductore sequi et spem mittere in aevum.
tunc primum senio docilis sua saecula Roma
erubuit; pudet exacti iam temporis, odit
praeteritos foedis cum religionibus annos,
mox ubi, contiguos fossis muralibus agros
 515sanguine iustorum innocuo maduisse recordans,
invidiosa videt tumulorum millia circum,
tristis iudicii mage paenitet ac dicionis
effrenis nimiaeque sacris pro turpibus irae.
conpensare cupit taeterrima vulnera laesae
 520iustitiae sero obsequio veniaque petenda;
ne tanto imperio maneat pietate repulsa
crimen saevitiae, monstrata piacula quaerit, (v.1.p.390)
inque fidem Christi pleno transfertur amore.
laurea victoris Marii minus utilis urbi,
 525cum traheret Numidam populo plaudente Iugurtham,
nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellae
contulit extincto iusta inter vincla Cethego,
quantum praecipuus nostro sub tempore princeps
prospexit tribuitque boni. multos Catilinas
 530ille domo pepulit, non saeva incendia tectis
aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabus
internoque hominum statui tormenta parantes.
errabant hostes per templa, per atria passim,
Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant,
 535qui coniuratas ipsa ad vitalia plebis
moliti insidias intus serpente veneno
consuerant tacitis pestem miscere medullis.
ergo triumphator latitante ex hoste togatus
clara tropaea refert sine sanguine, remque Quirini
 540adsuescit supero pollere in saecula regno.
denique nec metas statuit nec tempora ponit:
imperium sine fine docet, ne Romula virtus
iam sit anus, norit ne gloria parta senectam.
exultare patres videas, pulcherrima mundi
 545lumina conciliumque senum gestire Catonum
candidiore toga niveum pietatis amictum
sumere et exuvias deponere pontificales.
iamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis,
ad sincera virum penetralia Nazareorum (v.1.p.392)
 550atque ad apostolicos Evandria curia fontes,
Anniadum suboles et pignera clara Proborum.
fertur enim ante alios generosus Anicius urbis
inlustrasse caput: sic se Roma inclyta iactat,
quin et Olybriaci generisque et nominis heres,
 555adiectus fastis, palmata insignis abolla,
martyris ante fores Bruti submittere fasces
ambit et Ausoniam Christo inclinare securem,
non Paulinorum, non Bassorum dubitavit
prompta fides dare se Christo stirpemque superbam
 560gentis patriciae venturo attollere saeclo.
iam quid plebicolas percurram carmine Gracchos,
iure potestatis fultos et in arce senatus
praecipuos, simulacra deum iussisse revelli
cumque suis pariter lictoribus omnipotenti
 565suppliciter Christo se consecrasse regendos?
sescentas numerare domos de sanguine prisco
nobilium licet ad Christi signacula versas
turpis ab idolii vasto emersisse profundo,
si persona aliqua est aut si status urbis, in his est;
 570si formam patriae facit excellentior ordo,
hi faciunt iuncta est quotiens sententia plebis
atque unum sapiunt plures simul et potiores,
respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam: (v.1.p.394)
vix pauca invenies gentilibus obsita nugis
 575ingenia, obtritos aegre retinentia cultus,
et quibus exactas placeat servare tenebras
splendentemque die medio non cernere solem,
posthinc ad populum converte oculos, quota pars est
quae Iovis infectam sanie non despuat aram?
 580omnis qui celsa scandit cenacula vulgus
quique terit silicem variis discursibus atram
et quem panis alit gradibus dispensus ab altis,
aut Vaticano tumulum sub monte frequentat,
quo cinis ille latet genitoris amabilis obses,
 585coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes,
unde sacrum referat regali chrismate signum.
et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatam
in leges transisse tuas omnique volentem
cum populo et summis cum civibus ardua magni
 590iam super astra poli terrenum extendere regnum?
nec moveor quod pars hominum rarissima clausos
non aperit sub luce oculos et gressibus errat.
quamlibet inlustres meritis et sanguine clari
praemia virtutum titulis et honoribus aucti
 595ardua rettulerint fastorumque arce potiti
annales proprio signarint nomine chartas,
atque inter veteres cera numerentur et aere, (v.1.p.396)
attamen in paucis, iam deficiente caterva,
nec persona sita est patriae nec curia constat;
 600et quodcumque fovent studii privata voluntas
ac iam rara tenet, sed publica vota reclamant
dissensu celebri trepidum damnantia murmur,
si consulta patrum subsistere conscriptorum
non aliter licitum prisco sub tempore, quam si
 605ter centum sensisse senes legerentur in unum,
servemus leges patrias: infirma minoris
vox cedat numeri parvaque in parte silescat.
aspice quam pleno subsellia nostra senatu
decernant infame Iovis pulvinar et omne
 610idolium longe purgata ex urbe fugandum.
qua vocat egregii sententia principis, illuc
libera cum pedibus tum corde frequentia transit,
nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret;
ante oculos sic velle patet cunctique probatum,
 615non iussum, sola capti ratione sequuntur.
denique pro meritis terrestribus aequa rependens
munera sacricolis summos inpertit honores
dux bonus et certare sinit cum laude suorum,
nec pago inplicitos per debita culmina mundi
 620ire viros prohibet, quoniam caelestia numquam
terrenis solitum per iter gradientibus obstant.
ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal
ontulit auratumque togae donavit amictum,
cuius religio tibi displicet, o pereuntum (v.1.p.398)
 625adsertor divum, solus qui restituendos
Vulcani Martisque dolos venerisque peroras
Saturnique senis lapides Phoebique furores,
Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nysi,
Isidis amissum semper plangentis Osirim
 630mimica ridendaque suis sollemnia calvis,
et quascumque solent Capitolia claudere larvas.
O linguam miro verborum fonte fluentem,
Romani decus eloquii, cui cedat et ipse
Tullius! has fundit dives facundia gemmas!
 635os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro
si mallet laudare Deum! cui sordida monstra
praetulit et liquidam temeravit crimine vocem,
haud aliter quam, si rastris quis temptet eburnis
caenosum versare solum, limoque madentes
 640excolere aureolis si forte ligonibus ulvas,
splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra,
et pretiosa acies squalenti sordet in arvo.
non vereor ne me nimium confidere quisquam
arguat ingeniique putet luctamen inire,
 645sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi;
non ausim conferre pedem nec spicula tantae
indocilis fandi coniecta lacessere linguae.
inlaesus maneat liber excellensque volumen
obtineat partam dicendi fulmine famam,
 650sed liceat tectum servare a vulnere pectus (v.1.p.400)
oppositaque volans iaculum depellere parma,
nam si nostra fides, saeclo iam tuta quieto,
viribus infestis hostilique arte petita est,
cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexi
 655ludere ventosas iactu pereunte sagittas?
sed iam tempus iter longi cohibere libelli,
ne tractum sine fine. ferat fastidia carmen.

Liber II.

[Prooemium.]

(v.1.p.400)
Simon, quem vocitant Petrum,
summus discipulus Dei,
lucis forte sub exitu,
cum vesper croceus rubet,
 5curvam vulserat ancoram
captans flamina linteis
et transnare volens fretum,
nox ventum movet obvium
fundo qui mare misceat,
 10iactatam quatiat ratem.
clamor nauticus aethera
plangens atque ululans ferit
cum stridore rudentium,
nec quidquam suberat spei
 15mergendis prope naufragis,
cum Christum procul aspicit
pallens turba periculis
calcantem pedibus mare,
ac si per solidam viam
 20siccum litus obambulet. (v.2.p.4)
Haec miracula ceteri
vectores pavidi stupent,
solus non trepidus Petrus
agnoscit Dominum poli
 25terraeque et maris invii,
cuius omnipotentiae est
plantis aequora subdere.
tendit suppliciter manus,
notum subsidium rogat.
 30ast ille placide adnuens
puppi ut desiliat iubet.
iussis obsequitur Petrus,
sed vestigia fluctibus
summis tingere coeperat
 35et lapsante gradu pedes
pessum mergere lubricos.
mortalem Deus increpat
quod sit non stabili fide
nec calcare fluentia
 40nec Christum valeat sequi.
tum dextra famulum levat
sistitque et docet ingredi
tergum per tumidum freti.
sic me tuta silentia
 45egressum dubiis loquax
infert lingua periculis,
non, ut discipulum Petrum,
fidentem et merito et fide,
sed quem culpa frequens levem
 50volvat per freta naufragum.
sum plane temerarius,
qui noctis mihi conscius
quam vitae in tenebris ago,
puppem credere fluctibus (v.2.p.6)
 55tanti non timeam viri;
quo nunc nemo disertior
exultat, fremit, intonat,
ventisque eloquii tumet:
cui mersare facillimum est
 60tractandae indocilem ratis,
ni tu, Christe potens, manum
dextro numine porrigas,
facundi oris ut inpetus
non me fluctibus obruat,
 65sed sensim gradiens vadis
insistam fluitantibus.

Liber II.

(v.2.p.6) 2
Hactenus et veterum cunabula prima deorum
et causas quibus error hebes conflatus in orbe est
diximus, et nostro Romam iam credere Christo;
nunc obiecta legam, nunc dictis dicta refellam.
 5unde igitur coepisse ferunt aut ex quibus orsum,
quo mage sancta ducum corda inlice flecteret arte?
armorum dominos vernantes flore iuventae,
inter castra patris genitos, sub imagine avita
eductos, exempla domi congesta calentes,
 10orator catus instigat, ceu classica belli
clangeret, exacuitque animos et talia iactat:
si vobis vel parta, viri, victoria cordi est
vel parienda dehinc, templum dea virgo sacratum
obtineat vobis regnantibus, ecquis amicus
 15hostibus hanc vestro sancte negat esse colendam
imperio, cui semper adest, quod laudibus inplet? (v.2.p.8)
haec ubi legatus, reddunt placidissima fratrum
ora ducum: scimus quam sit victoria dulcis
fortibus, Ausoniae vir facundissime linguae,
 20sed quibus illa modis, qua sit ratione vocanda .
novimus; hac primum pueros pater imbuit arte,
hanc genitore suo didicit puer ipse magistro,
non aris, non farre molae victoria felix
exorata venit: labor inpiger, aspera virtus,
 25vis animi excellens, ardor, violentia, cura
hanc tribuunt, durum tractandis robur in armis,
quae si defuerint bellantibus, aurea quamvis
marmoreo in templo rutilas Victoria pinnas
explicet et multis surgat formata talentis,
 30non aderit, versisque offensa videbitur hastis.
quid, miles, propriis diffisus viribus aptas
inrita femineae tibimet solacia formae?
numquam pinnigeram legio ferrata puellam
vidit, anhelantum regeret quae tela virorum,
 35vincendi quaeris dominam? sua dextera cuique est,
et Deus omnipotens, non pexo crine virago
nec nudo suspensa pede strophioquc recincta
nec tumidas fluitante sinu vestita papillas.
aut vos pictorum docuit manus adsimulatis
 40iure poetarum numen conponere monstris,
aut lepida ex vestro sumpsit pictura sacello
quod variis imitata notis ceraque liquenti (v.2.p.10)
duceret in faciem, sociique poematis arte
aucta coloratis auderet ludere fucis.
 45sic unum sectantur iter, sic inania rerum 1
somnia concipiunt et Homerus et acer Apelles
et Numa, cognatumque volunt pigmenta, Camenae,
idola, convaluit fallendi trina potestas.
haec si non ita sunt, edatur, cur sacra vobis
 50ex tabulis cerisque poetica fabula praestat?
cur Berecyntiacus perdit truncata sacerdos
inguina, cum pulchrum poesis castraverit Attin?
cur etiam templo Triviae lucisque sacratis
cornipedes arcentur equi, cum Musa pudicum
 55raptarit iuvenem volucri per litora curru,
idque etiam paries tibi versicolorus adumbret?
desine, si pudor est, gentilis ineptia, tandem
res incorporeas simulatis fingere membris,
desine terga hominis plumis obducere: frustra
 60fertur avis mulier magnusque eadem dea vultur.
vis decorare tuum, ditissima Roma, senatum?
suspende exuvias armis et sanguine captas, (v.2.p.12)
congere caesorum victrix diademata regum,
frange repulsorum foeda ornamenta deorum:
 65tunc tibi non terris tantum victoria parta
sed super astra etiam media servabitur aede.
talia principibus dicta interfantibus ille
prosequitur magnisque tubam concentibus inflat;
allegat morem veterem, nil dulcius esse
 70affirmat solitis populosque hominesque teneri
lege sua. sicut variae nascentibus, inquit,
contingunt pueris animae, sic urbibus adfert
hora diesque suus, cum primum moenia surgunt,
aut fatum aut genium, cuius moderamine regnent.
 75addit et arcanum rerum verique latebras
prosperitate aliqua deprendi posse secundi
per documenta boni, si sint felicia quae quis
experiendo probet: cessisse parentibus omne
idolium semper feliciter et pede dextro,
 80enumerat longi vim temporis, excitat ipsam
crinibus albentem niveis et fronte vietam,
ore reposcentem querulo sua numina Romam.
libera sum, liceat proprio mihi vivere more.
ecquis erit, qui mille meos reprehenderit annos?
 85uno omnes sub sole siti vegetamur eodem
aere, communis cunctis viventibus aura.
sed qui sit qualisque Deus, diversa secuti
quaerimus atque viis longe distantibus unum
imus ad occultum, suus est mos cuique genti, (v.2.p.14)
 90per quod iter properans eat ad tam grande profundum.
his» tam magnificis tantaque fluentibus arte
respondit vel sola Fides doctissima primum
pandere vestibulum verae ad penetralia sectae,
nam cum divinis agimus de rebus et illum,
 95qui vel principio caruit vel fine carebit
quique chao anterior fuerit mundumque crearit,
coniectare animo contendimus, exigua est vis
humani ingenii tantoque angusta labori,
quippe minor natura aciem si intendere temptet
 100acrius ac penetrare Dei secreta supremi,
quis dubitet victo fragilem lassescere visu
vimque fatigatae mentis sub pectore parvo
turbari invalidisque hebetem subcumbcre curis?
sed facilis fidei via provocat omnipotentem
 105credere qui bona non tantum praesentia donat,
sed ventura etiam longisque intermina saeclis
promittit, ne totus eam resolutus inane
in nihilum pereamque brevem post luminis usum.
muneris auctorem 1 ipso de munere pendas:
 110aeterna aeternus tribuit, mortalia confert
mortalis, divina Deus, peritura caducus.
omnia quae tempus peragit quaeque exitus aufert
vilia sunt brevitate sui, nec digna perenni
largitore, cui propria est opulentia numquam
 115desinere idque homini dare quod non desinat umquam. (v.2.p.16)
nam si corruptum corrumpendumve Deus quid
praestat habetque nihil quod sit pretiosius istis,
pauper et infirmus et summo indignus honore
et non omnipotens sed inanis numinis umbra est.
 120hac ratione Fides sapienter conicit, immo
non dubitat verum esse Deum, qui quod sumus et quod
vivimus inlaesum semper fore, si mereamur,
nos sperare iubet. caelestia si placet, inquit,
scandere, terrenas animo depellite curas,
 125nam quantum subiecta situ tellus iacet infra
dividiturque ab humo convexi regia caeli,
tantum vestra meis distant mundana futuris,
dira bonis, scelerata piis, tenebrosa serenis.
quidquid obire potest fugiatis censeo, quidquid
 130naturae ratione capit vitium atque senescit
pro nihilo, in nihilum quia sunt reditura, putetis,
cuncta equidem quae gignit humus, quae continet, ipse
principio institui nitidoque insignia mundo
ornamenta dedi speciosaque semina finxi.
 135sed tamen esse modum volui parcisque fruenda
moribus indulsi, quantum moribundus et aeger
corporis ac vitae volucris sibi posceret usus;
non ut captus homo studiis et inaniter ardens
duceret omne bonum positum in dulcedine rerum
 140et specie tenui quas currere tempore iussi;
atque aevum statui, sub quo generosa probarem
pectora, ne torpens et non exercita virtus
robur enervatum gereret sine laude palaestrae. 1 (v.2.p.18)
inlecebrosus enim sapor est et pestifer horum,
 145quae, dum praetereunt, miro oblectamine mentes
inplicitas vinctasque tenent, vincenda voluptas,
elaqueanda animi constantia, ne retinaclis
mollibus ac lentis nexa et captiva prematur.
luctandum summis conatibus, inter acerba
 150sectandum virtutis iter, ne suavia fluxae
condicionis amet, nimium ne congerat aurum,
ne varios lapidum cupide spectare colores
ambitiosa velit, ne se popularibus auris
ostentet pulchroque inflata tumescat honore,
 155ne natale solum, patrii ne iugera ruris
tendat et externos animum diffundat in agros,
et ne corporeis addicat sensibus omne
quod vult aut quod agit, ne praeferat utile iusto,
spemque in me omnem statuat numquam peritura
 160quae dedero, longoque die mea dona trahenda.
haec igitur spondente Deo quis fortis et acer
virtutisque capax breve quidque perennibus in se
praetulerit? vel quis sapiens potiora putarit
gaudia membrorum quam vivae praemia mentis?
 165nonne hominem ac pecudem distantia separat una,
quod bona quadrupedum ante oculos sita sunt, ego contra
spero quod extra aciem longum servatur in aevum?
nam si tota mihi cum corpore vita peribit
nec poterit superesse meum post funera quidquam,
 170quis mihi regnator caeli, quis conditor orbis,
quis Deus aut quae iam merito metuenda potestas?
ibo per inpuros fervente libidine luxus, (v.2.p.20)
incestabo toros, sacrum calcabo pudorem,
infitiabor habens aliquod sine teste propinqui
 175depositum, tenues avidus spoliabo clientes,
longaevam perimam magico cantamine matrem
(tardat anus dominum dilata morte secundum)
nec formido malum, falluntur publica iura;
lex armata sedet, sed nescit crimen opertum;
 180aut, si res pateat, iudex corrumpitur auro.
rara reos iusta percellit poena securi,
sed quid ego haec meditor? revocat Deus ecce severa
maiestate minax, negat interitura meorum
per mortem monumenta operum. non occidet, inquit,
 185interior qui spirat homo; luet ille perennc
supplicium quod subiectos male rexerit artus,
nec mihi difficile est liquidam circumdare flammis
naturam; quamvis perflabilis illa feratur
more noti, capiam tamen et tormenta adhibebo
 190ipse incorporeus ac spirituum sator unus.
quin et corporibus parilis consortia poenae
decernam, possum quoniam renovare favillas
antiquam in faciem, nec desperanda potestas:
qui potui formare novum, reparabo peremptum.
 195non desunt exempla meae virtutis in ipsis
seminibus: natura docet revirescere cuncta
post obitum, siccantur enim pereunte vigore
quo vixere prius: tunc sicca et mortua sulcis
aut foveis mandata latent et more sepulcri
 200obruta de tumulis redivivo germine surgunt. (v.2.p.22)
numquid nosse potes, vel coniectare, quis istud
tam sollers opifex struat aut quae vis agat intus?
nil vos, o miseri, physicorum dogmata fallant.
en ego gignendi Dominus ac restituendi
 205quod periit Auxitque potens, arentia quaeque
in veteres formas aut flore aut fronde reduco;
idque ipsum quandoque homini facturus, inani
surgat ut ex cinere structuraque pristina constet,
quae mihi pro meritis vel per tormenta rependat
 210crimina vel summae virtutis in arce coruscet
non peritura dehinc quacumque in sorte manebit,
interea, dum mixta viget substantia in unum,
sit memor auctoris proprii, veneretur et oret
artificem submissa suum. non condidit alter
 215halantis animae figmentum et corporis alter,
nec bona praesentis vitae numerosa gubernant
numina; non alius segetes et spicea farra
subpeditat deus ast 1 alius dat musta racemis
purpureumque gravi fundit de palmite sucum,
 220ipse ego sum, virides oleas pinguescere bacis
qui facio, Graia quas Pallade fingitis ortas,
et qui Lucinas tribuo nascentibus horas,
duplex lege mea per mutua foedera sexus
gignere amat subolem generisque propagine gaudet;
 225quem vos lascivis violatis amoribus ignem
et stupra vestra deae veneris praetexitis umbra,
unus ego elementa rego, nec mole laboris,
ut miser infirmusve aliquis fragilisve, fatigor.
lux inmensa mihi est et non resolubilis aetas
 230sensibus et vestris haud intellecta vetustas. (v.2.p.24)
inde ministeriis ad tot moderamina mundi
non egeo, nec participes sociosve requiro,
porro autem angelicas legiones, quas mea fecit
dextera, nosse meum est, et quae natura creatis
 235subsistat qualesque mihi serventur ad usus.
tu me praeterito meditaris numina mille,
quae simules parere meis virtutibus, ut me
per varias partes minuas, cui nulla recidi
pars aut forma potest, quia sum substantia simplex,
 240nec pars esse queo. solis divisio rebus
conpositis factisque subest; me nemo creavit,
ut scindi valeam cunctorum conditor unus.
crede, quod ex nihilo formavi, pars mea non est.
quare age, mortalis, soli mihi construe templum,
 245meque unum venerare Deum. caementa remitto,
et quae saxa Paros secat et quae Punica rupis,
quae viridis Lacedaemon habet maculosaque Synna;
nativum nemo scopuli mihi dedicet ostrum,
templum mentis amo, non marmoris: aurea in illo
 250fundamenta manent fidei; structura nivali
consurgit pietate nitens, tegit ardua culmen
iustitia, interius spargit sola picta rubenti
flore pudicitiae pudor almus et atria servat,
haec domus apta mihi est, haec me pulcherrima sedes
 255accipit, aeterno caelestique hospite digna.
nec novus hic locus est; fluxit mea gloria in artus
et lux vera Dei. Deus inlustravit alumnam
materiem, corpusque parens habitabile fecit (v.2.p.26)
ipse sibi, placito ut posset requiescere templo,
 260condideram perfectum hominem; spectare superna
mandaram totis conversum sensibus in me
recto habitu celsoque situ et sublime tuentem;
sed despexit humum seque inclinavit ad orbis
divitias pepulitque meum de pectore numen,
 265restituendus erat mihimet; summissus in illum
Spiritus ipse meus descendit et edita limo
viscera divinis virtutibus informavit,
iamque hominem adsumptum summus Deus in deitatem
transtulit ac nostro docuit recalescere cultu.
 270scire velim praecepta Patris quibus auribus haec tu
accipias, Italae censor doctissime gentis.
an veterem tantum morem ratione relicta
eligis et dici id patitur sapientis acumen
ingeniumque viri? potior mihi pristinus est mos
 275quam via iustitiae, pietas quam prodita caelo,
quamque fides veri, rectae quam regula sectae.
si, quidquid rudibus mundi nascentis in annis
mos habuit, sancte colere ac servare necesse est,
omne revolvamus sua per vestigia saeclum
 280usque ad principium, placeat damnare gradatim
quidquid posterius successor repperit usus.
orbe novo nulli subigebant arva coloni:
quid sibi aratra volunt? quid cura superflua rastri?
ilignis melius saturatur glandibus alvus,
 285primi homines cuneis scindebant fissile lignum: (v.2.p.28)
decoquat in massam fervens strictura secures
rursus et ad proprium restillet vena metallum.
induvias caesae pecudes et frigida parvas
praebebat spelunca domos: redeamus ad antra,
 290pellibus insutis hirtos sumamus amictus.
inmanes quondam populi feritate subacta
edomiti iam triste fremant iterumque ferinos
in mores redeant atque ad sua prisca recurrant.
praecipitet Scythica iuvenis pietate vietum
 295votivo de ponte patrem (sic mos fuit olim),
caedibus infantum fument Saturnia sacra
flebilibusque truces resonent vagitibus arae.
ipsa casas fragili texat gens Romula culmo:
sic tradunt habitasse Remum, regalia faeno
 300fulcra supersternant aut pelle Libystidis ursae
conpositam chlamydem villoso corpore gestent.
talia Trinacrius ductor vel Tuscus habebant.
Roma antiqua sibi non constat versa per aevum (v.2.p.30)
et mutata sacris, ornatu, legibus, armis.
 305multa colit quae non coluit sub rege Quirino;
instituit quaedam melius, nonnulla refugit,
et morem variare suum non destitit, et quae
pridem condiderat iura in contraria vertit.
quid mihi tu ritus solitos, Romane senator,
 310obiectas cum scita patrum populique frequenter
instabilis placiti sententia nexa novarit?
nunc etiam quotiens solitis decedere prodest
praeteritosque habitus cultu damnare recenti,
gaudemus conpertum aliquid tandemque retectum,
 315quod latuit; tardis semper processibus aucta
crescit vita hominis et longo proficit usu.
sic aevi mortalis habet se mobilis ordo,
sic variat natura vices: infantia repit,
infirmus titubat pueri gressusque animusque,
 320sanguine praecalido fervet nervosa iuventa,
mox stabilita venit maturi roboris aetas;
ultima consiliis melior, sed viribus aegra,
corpore subcumbit mentem purgata senectus.
his genus humanum per dissona tempora duxit
 325curriculis aevum mutabile, sic hebes inter
primitias mersumque solo ceu quadrupes egit; 1
mox tenerum docili ingenio iamque artibus aptum
noscendis varia rerum novitate politum est;
 330inde tumens vitiis calidos adolevit in annos,
donec decocto solidaret robore vires. (v.2.p.32)
tempus adest ut iam sapiat divina, serenae
mentis consilio vivacius abdita sollers
quaerere et aeternae tandem invigilare saluti,
 335quamquam, si tantus amor est et cura vetusti
moris et a prisco placet haud discedere ritu,
exstat in antiquis exemplum nobile libris,
iam tunc diluvii sub tempore vel prius uni
inservisse Deo gentem quae prima recentes
 340incoluit terras vacuoque habitavit in orbe;
unde genus ducit nostrae porrecta propago
stirpis et indigenae pietatis iura reformat,
sed quia Romanis loquimur de cultibus, ipsum
sanguinis Hectorei populum probo tempore longo
 345non multos coluisse deos rarisque sacellis
contentum paucas posuisse in collibus aras.
innumeros post deinde deos virtute subactis
urbibus et claris peperit sibi Roma triumphis;
inter fumantes templorum armata ruinas
 350dextera victoris simulacra hostilia cepit
et captiva domum venerans ceu numina vexit,
hoc signum rapuit bimaris de strage Corinthi,
illud ab incensis in praedam sumpsit Athenis,
quasdam victa dedit capitis Cleopatra canini
 355effigies, quasdam domitis Hammonis harenis
Syrtica cornutas facies habuere tropaea.
Roma triumphantis quotiens ducis inclyta currum
plausibus excepit, totiens altaria divum
addidit et spoliis sibimet nova numina fecit —
 360numina, quae patriis cum moenibus eruta nullum (v.2.p.34)
praesidium potuere suis adferre sacellis!
cernis ut antiqui semper vestigia moris
gressibus incertis varie titubasse probentur
adsciscendo deos maioribus inconpertos,
 365seque peregrina sub religione dicasse,
nec ritus servasse suos? quodcumque sacrorum est
exulat externumque inimicam venit in urbem,
frustra igitur solitis, prava observatio, inhaeres:
non est mos patrius, quem diligis, inproba, non est.
 370sed sollers orator ait fataliter urbem
sortitam quonam genio proprium exigat aevum.
cunctis nam populis seu moenibus inditur, inquit,
aut fatum aut genius nostrarum more animarum,
quae sub disparili subeunt nova corpora sorte.
 375iam primum qui sit genius vel qui status illi
conpetat ignoro, quid possit et unde oriatur,
spiritus informis sine corpore formave et ulla
sit species, et quid sapiat, quae munera curet,
contra animas hominum venis vitalibus intus (v.2.p.36)
 380sic interfusas intellego, sanguis ut ex his
accipiat motumque levem tenerumque vaporem,
unde pererratis vegetet praecordia membris,
frigida succcndat, riget arida, dura relaxet.
sic hominis vitam sibi temperat atque gubernat
 385vivida mens, quam tu ficto conponere temptas
murorum 1 genio, qui nusquam est nec fuit umquam,
quin et corporibus versat mens viva regendis
summum consilium, fida ut tutacula nudis
invalidisque paret, metuenda pericula vitet,
 390utile prospiciat, varias agitetur ad artes,
consultet cui se domino submittat et orbis
quem putet auctorem, quem rerum summa sequatur,
at tuus hic urbis genius, dicas volo, quando
coepit adhuc parvae primum se infundere Romae?
 395fluxit ab uberibus nemorosa in valle lupinis
infantesque aluit, dum nascitur ipse, gemellos?
an cum vulturibus volitans ignota per auras
umbra repentinam traxit de nube figuram?
culminibus summis sedet, an penetralia servat?
 400instituit mores et iura forensia condit,
an castrorum etiam fossis intervenit, acres
cogit ad arma viros, lituis ciet, urget in hostem?
quae quis non videat sapientum digna cachinno?
fingamus tamen esse aliquam, quae talia curet,
 405umbram sive animam, per quam respublica fatum (v.2.p.38)
hauserit et calidis animetur tota medullis.
cur non haec eadem de religione colenda
consultat? cur non suspectat libera caelum?
cur sibi praescriptum non commutabile fatum
 410ut captiva putat? genesis cur vincula fingit?
cui iam nolle licet quod tunc voluisse licebat,
erroresque abolere suos ac flectere sensus.
sic septingentis erravit circiter annis
lubricaque et semper dubitans quae forma placeret
 415imperii, quae regnandi foret aequa potestas.
regius exortam iam tunc habuit status urbem
non sine grandaevis curarum in parte locatis.
mox proceres de stirpe senum tractasse videmus .
clavum consilii; plebeias inde catervas
 420conlatas patribus mixtim dicionibus aequis
imperitasse diu belloque et pace regendis.
consule nobilitas viguit, plebs fisa tribuno est.
displicet hic subito status et bis quina creantur
summorum procerum fastigia, quos duodeni
 425circumstant fasces simul et sua quemque securis.
rursus se geminis reddit ductoribus omnis
publica res et consulibus dat condere fastos.
ultima sanguineus turbavit saecla triumvir. (v.2.p.40)
fluctibus his olim fatum geniusve animusve
 430publicus erravit; tandem deprendere rectum
doctus iter caput augustum diademate cinxit
appellans patrem patriae, populi atque senatus
rectorem, qui militiae sit ductor et idem
dictator censorque bonus morumque magister,
 435tutor opum, vindex scelerum, largitor honorum.
quod si tot rerum gradibus totiens variatis
consiliis aegre tandem pervenit ad illud
quod probet ac sancto reverentia publica servet
foedere, quid dubitat divina agnoscere iura
 440ignorata prius sibimet tandemque refecta?
gratemur, iam non dubitat; nam subdita Christo
servit Roma Deo cultus exosa priores.
Romam dico viros, quos mentem credimus urbis,
non genium, cuius frustra simulatur imago,
 445quamquam cur genium Romae mihi fingitis unum,
cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatis
adsignare suos genios perque omnia membra
urbis perque locos geniorum milia multa
fingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra?
 450restat ut et fatum similis dementia cunctis
aedibus inponat, paries ut quisque sub astro
fundatus structusque suo, qua sorte maneret,
quando autem rueret, primis acceperit horis,
adscribunt saxis Lachesis male fortia fila,
 455tectorumque trabes fusis pendere rotatis (v.2.p.42)
credunt, atque ipsis tribuunt decreta tigillis,
ceu distet cuius stellae sit fraxinus ortu
eruta, quae summum conscenderet ardua culmen,
denique nulla hominum res est, nulla actio mundi,
 460cui non fatalem memorent incumbere sortem.
quae quia constituunt, dicant cur condita sit lex
bis sex in tabulis aut cur rubrica minetur,
quae prohibet peccare reos, quos ferrea fata
cogunt ad facinus et inevitabile mergunt.
 465quin et velle adigunt pravum insinuantia votum,
ne liceat miseris vetitum committere nolle.
cedite, si pudor est, gladiumque retundite vestrum,
aspera nil meritos poenis plectentia iura;
antrum carcereum dissolvite, corpora sub quo
 470agminis innocui fato peccante tenetis.
nemo nocens, si fata regunt quod vivitur ac fit:
immo nocens quicumque volens quod non licet audet,
alterutrum quia velle suum est nec fata reatum
inponunt homini, sed fit reus ipse suopte
 475arbitrio, placitumque nefas et facta rependit
inpia suppliciis merito non sorte peremptus.
quisque putat fato esse locum, sciat omniparentem
nosse Deum nulli vetitum fatalibus astris,
nec mathesis praescripto aliquo pia vota repelli.
 480spirat enim maiora animus seque altius effert
sideribus transitque vias et nubila fati, (v.2.p.44)
et momenta premit pedibus, quaecumque putantur
figere propositam natali tempore sortem,
huc ades, omne hominum genus, huc concurrite et urbes:
 485lux inmensa vocat, factorem noscite vestrum!
libera secta patet: nil sunt fatalia: vel si
sunt aliqua, opposito vanescunt irrita Christo.
sed multi duxere dei per prospera Romam,
quos colit ob meritum magnis donata triumphis,
 490ergo age, bellatrix, quae vis subiecerit, ede,
Europam Libyamque tibi; dic nomina divum.
Iuppiter ut Cretae domineris, Pallas ut Argis,
Cynthius ut Delphis, tribuerunt omine dextro.
Isis Nilicolas, Rhodios Cytherea reliquit,
 495venatrix Ephesum virgo, Mars dedidit Hebrum,
destituit Thebas Bromius, concessit et ipsa
Iuno suos Phrygiis servire nepotibus Afros,
et quam subiectis dominam dea gentibus esse,
si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque
 500iussit Romuleis addictam vivere frenis.
perfidiane deum indigenum cecidere tot urbes,
destructaeque iacent ipsis prodentibus arae? (v.2.p.46)
o pietas, o sancta fides! traduxit alumnos
maiestas infida locos, et creditur istis
 505numinibus quae transfugio meruere sacrari!
an voluit servare suos luctataque multum
religio infestas temptavit pellere turmas
Romanis obnixa globis, sed fortior illam
virtus luctifico camporum in pulvere fregit?
 510immo ita est, armis et viribus indiga veri
victa superstitio est et inanem gloria fugit.
sed nec difficilis fuit aut satis ardua genti
natae ad procinctus victoria frangere inertes
molliaque omnigenum colla inclinare deorum.
 515num cum Dictaeis bellum Corybantibus asper
Samnitis Marsusque levi sudore gerebat?
num mastigophoris oleoque et gymnadis arte
unctis pugilibus miles pugnabat Etruscus?
nec petaso insignis poterat Lacedaemone capta
 520Mercurius servare suas de clade palaestras.
Appenninicolam peditem Cybeleius hostis
congressu excipiens Asiam defendere et Idam
qui potuit cogente acies in proelia Gallo?
Idalias nisi forte rosas, laurum citharoedi
 525vatis, silvicolae calamos arcumque puellae
dedere servitio calcataque sacra domare
difficilis operis fuit inmensique laboris. (v.2.p.48)
fluctibus Actiacis signum symphonia belli
Aegypto dederat, clangebat bucina contra.
 530institerant tenues cumbae fragilesque phaseli
inter turritas Memphitica rostra Liburnas:
nil potuit Serapis deus et latrator Anubis.
stirpis Iuleae ductore exercitus ardens
praevaluit, gelido quem miserat Algidus axe.
 535non armata Venus, non tunc clipeata Minerva
venere auxilio, non divum degener ordo
et patria extorris Romanis adfuit armis,
victus et ipse prius inimica nec agmina iuvit,
si tamen antiquum norat retinere dolorem.
 540sed dicis legisse deos ubi sanctior usus
templorum cultu celebri sine fine maneret,
Aeneadumque ultro victricia signa virorum
regis amore Numae nullo cogente secutos.
num Diomedis item tentoria et acris Ulixi
 545castra volens Pallas caesis custodibus arcis
legit, ubi umenti sudaret maesta sigillo? (v.2.p.50)
aut quotiens ductor Macetum fortissimus altos
templorum cineres victis cumulavit Amyclis,
optarunt praedis domini se numina capta
 550misceri Assyriaeque vehi Babylonis ad arcem?
non fero Romanum nomen sudataque bella
et titulos tanto quaesitos sanguine carpi,
detrahit invictis legionibus et sua Romae
praemia deminuit, qui, quidquid fortiter actum est,
 555adscribit veneri, palmam victoribus aufert.
frustra igitur currus summo miramur in arcu
quadriiugos stantesque duces in curribus altis
Fabricios, Curios, hinc Drusos, inde Camillos,
sub pedibusque ducum captivos poplite flexo
 560ad iuga depressos manibusque in terga retortis
et suspensa gravi telorum fragmina trunco,
si Brennum, Antiochum, Persen, Pyrrhum, Mithridatem
Flora, Matuta, Ceres et Larentina subegit.
his tamen auspicibus successus dextra dederunt
 565omina laetificos et felix adfuit ales.
quid sibi vult virtus, quid gloria, si Corvinum (v.2.p.52)
corvus Apollineus pinna vel gutture iuvit?
sed tamen hic corvus cur defuit exitiali
forte die, infaustas tegerent cum funera Cannas
 570oppeteretque super congesta cadavera consul?
cur Cremerae in campis cornice vel oscine parra
nemo deum monuit perituros Marte sinistro
tercentum Fabios vix stirpe superstite in uno?
nullane tristificis Tritonia noctua Carrhis
 575advolitans praesto esse deam praenuntia Crasso
prodidit, aut Paphiam niveae vexere columbae,
cuius inauratum tremeret gens Persica limbum?
sed video quae te moveant exempla vetustae
virtutis: dicis domitum terraque marique
 580orbem, res laetas et prospera quaeque retexis,
mille triumphorum memoras ex ordine pompas
ductaque per mediam spoliorum fercula Romam,
vis dicam quae causa tuos, Romane, labores
in tantum extulerit, quis gloria fotibus aucta
 585sic cluat inpositis ut mundum frenet habenis?
discordes linguis populos et dissona cultu
regna volens sociare Deus subiungier uni
imperio, quidquid tractabile moribus esset, (v.2.p.54)
concordique iugo retinacula mollia ferre
 590constituit, quo corda hominum coniuncta teneret
religionis amor; nec enim fit copula Christo
digna, nisi inplicitas societ mens unica gentes.
sola Deum novit concordia, sola benignum
rite colit tranquilla Patrem: placidissimus illum
 595foederis humani consensus prosperat orbi,
seditione fugat, saevis exasperat armis,
munere pacis alit, retinet pietate quieta.
omnibus in terris quas continet occidualis
oceanus roseoque Aurora inluminat ortu,
 600miscebat Bellona furens mortalia cuncta
armabatque feras in vulnera mutua dextras.
hanc frenaturus rabiem Deus undique gentes
inclinare caput docuit sub legibus isdem
Romanosque omnes fieri, quos Rhenus et Hister,
 605quos Tagus aurifluus, quos magnus inundat Hiberus,
corniger Hesperidum quos interlabitur et quos
Ganges alit tepidique lavant septem ostia Nili.
ius fecit commune pares et nomine eodem
nexuit et domitos fraterna in vincla redegit.
 610vivitur omnigenis in partibus haud secus ac si
cives congenitos concludat moenibus unis
urbs patria atque omnes lare conciliemur avito.
distantes regione plagae divisaque ponto
litora conveniunt nunc per vadimonia ad unum
 615et commune forum, nunc per commercia et artes
ad coetum celebrem, nunc per genialia fulcra
externi ad ius conubii; nam sanguine mixto (v.2.p.56)
texitur alternis ex gentibus una propago.
hoc actum est tantis successibus atque triumphis
 620Romani imperii: Christo iam tunc venienti,
crede, parata via est, quam dudum publica nostrae
pacis amicitia struxit moderamine Romae.
nam locus esse Deo quis posset in orbe feroci
pectoribusque hominum discordibus et sua iura
 625dissimili ratione tuentibus, ut fuit olim?
sic inconpositos humano in pectore sensus
disiunctasque animi turbato foedere partes
nec liquida invisit sapientia nec Deus intrat.
at si mentis apex regnandi iure potitus
 630pugnacis stomachi pulsus fibrasque rebelles
frenet et omne iecur ratione coerceat una,
fit stabilis vitae status, et sententia certa
haurit corde Deum domino et subiungitur uni.
en ades, Omnipotens, concordibus influe terris:
 635iam mundus te, Christe, capit, quem congrege nexu
pax et Roma tenent, capita haec et culmina rerum
esse iubes, nec Roma tibi sine pace probatur,
et pax ut placeat facit excellentia Romae,
quae motus varios simul et dicione coercet
 640et terrore premit; nec enim spoliata prioris
robore virtutis senuit nec saecula sensit,
nec tremulis, cum bella vocant, capit arma lacertis,
nec tam degeneri venerandis supplicat ore (v.2.p.58)
principibus, quam vult praenobilis ille senator
 645orandi arte potens et callida fingere doctus
mentitumque gravis personae inducere pondus,
ut tragicus cantor ligno tegit ora cavato,
grande aliquod cuius per hiatum crimen anhelet.
si vocem simulare licet, nempe aptior ista
 650vox Romae est, quam nunc eius sub nomine promam.
quae quia turpe putat templorum flere repulsam
aegidaque in dubiis pro se pugnasse periclis
dicere seque gravem senio inclinante fateri,
ductores conplexa suos sic laeta profatur:
 655O clari salvete duces, generosa propago
principis invicti, sub quo senium omne renascens
deposui vidique meam flavescere rursus
canitiem: nam cum mortalia cuncta vetustas
inminuat, mihi longa dies aliud parit aevum,
 660quae vivendo diu didici contemnere finem.
nunc, nunc iusta meis reverentia conpetit annis,
nunc merito dicor venerabilis et caput orbis,
cum galeam sub fronde oleae cristasque rubentes
concutio viridi velans fera cingula serto
 665atque armata Deum sine crimine caedis adoro.
crimen enim, piget heu, crimen persuaserat atrox
Iuppiter, ut sacro iustorum sanguine tincta
adsuetum bellis scelerarem funere ferrum,
illius instinctu primus Nero matre perempta
 670sanguinem apostolicum bibit ac me strage piorum
polluit et proprium facinus mihi saevus inussit. (v.2.p.60)
post hunc et Decius iugulis bacchatus apertis
insanam pavit rabiem; mox et sitis arsit
multorum similis, per vulnera tristia flagrans
 675extrahere insignes animas ac ludere poenis
undantesque meum in gremium defundere mortes
et sub iure fori non noxia colla secare.
hac me labe ream modo tempora vestra piarunt.
vivo pie vobis auctoribus, inpia pridem
 680arte Iovis, fateor; quid enim non ille cruentum
tradidit? aut quid mite sibi placidumve poposcit?
qui, dum praemetuit cultus inolescere Christi,
saeviit ac miserum foedavit sanguine saeclum.
et sunt qui nobis bella exprobrare sinistra
 685non dubitent, postquam templorum sprevimus aras,
adfirmentque Libyn Collinae a cardine portae
Hannibalem Iovis imperio Martisque repulsum,
victores Senonas Capitoli ex arce fugatos
cum super e celso pugnarent numina saxo!
 690qui mihi praeteritam cladem veteresque dolores
inculcant iterum, videant me tempore vestro
iam nil tale pati: nullus mea barbarus hostis
cuspide claustra quatit, non armis, veste comisque
ignotus capta passim vagus errat in urbe
 695transalpina meam rapiens in vincula pubem. (v.2.p.62)
temptavit Geticus nuper delere tyrannus
Italiam patrio veniens iuratus ab Histro
has arces aequare solo, tecta aurea flammis
solvere, mastrucis proceres vestire togatos;
 700iamque ruens Venetos turmis protriverat agros
et Ligurum vastarat opes et amoena profundi
rura Padi Tuscumque solum victo amne premebat,
depulit hos nimbos equitum non pervigil anser,
proditor occulti tenebrosa nocte pericli,
 705sed vis cruda virum perfractaque congredientum
pro patria et pulchram per vulnera quaerere laudem,
numquid et ille dies Iove contulit auspice tantum
virtutis pretium? dux agminis imperiique
 
 710Christipotens nobis iuvenis fuit, et comes eius
atque parens Stilicho, Deus unus Christus utrique,
huius adoratis altaribus et cruce fronti
inscripta cecinere tubae: prima hasta dracones
praecurrit, quae Christi apicem sublimior effert.
 715illic ter denis gens exitiabilis annis
Pannoniae poenas tandem deleta pependit. (v.2.p.64)
corpora famosis olim ditata rapinis
in cumulos congesta iacent; mirabere seris,
posteritas, saeclis inhumata cadavera late,
 720quae Pollentinos texerunt ossibus agros.
si potui manibus Gallorum excisa levare
de cinerum squalore caput, redeunte Camillo
signa renidenti fumans si fronte recepi,
si potui miseras sertis redimire ruinas
 725et male pendentes lauro praecingere turres,
quo te suscipiam gremio, fortissime princeps?
quos spargam flores? quibus insertabo coronis
atria? quae festis suspendam pallia portis,
inmunis tanti belli ac te stante sub armis
 730libera et aure tenus Geticos experta tumultus?
scande triumphalem currum, spoliisque receptis
huc Christo comitante veni. date, vincula demam
captivis gregibus; manicas deponite longo
tritas servitio, matrum iuvenumque catervae.
 735dediscat servire senex laris exul aviti,
discat et ad patrium limen genetrice reversa
ingenuum se nosse puer. timor omnis abesto;
vicimus, exultare libet, quid tale repulso
Poenorum quondam duce contigit? ille petitae
 740postquam perculerat tremefacta repagula portae,
Baianis resolutus aquis durissima luxu (v.2.p.66)
robora destituit ferrumque libidine fregit.
at noster Stilicho congressus comminus ipsa
ex acie ferrata virum dare terga coegit.
 745hic Christus nobis Deus adfuit et mera virtus,
illic lascivum, Campania fertilis, hostem
deliciae vicere tuae; non Iuppiter acrem
protexit Fabium, sed iuvit amoena Tarentus,
quae dedit inlecebris domitum calcare tyrannum.
 750his ego pro meritis quae praemia digna rependam,
non habeo: membra statuis effingere vile est;
virtutem nil vile decet; nam vile, quod aetas
eripit: aera cadunt aut fulvum defluit aurum
aut candor perit argenti si defuit usus,
 755et fuscata situ corrumpit vena colorem.
viva tibi, princeps, debetur gloria, vivum
virtutis pretium decus inmortale secuto.
regnator mundi Christo sociabere in aevum,
quo ductore meum trahis ad caelestia regnum.
 760nil te permoveat magni vox rhetoris, oro,
qui sub legati specie sacra mortua plorans
ingenii telis et fandi viribus audet,
heu, nostram temptare fidem nec te videt ac me
devotos, Auguste, Deo, cui sordida templa
 765clausimus et madidas sanie deiecimus aras. (v.2.p.68)
unus nostra regat servetque palatia Christus;
ne quis Romuleas daemon iam noverit arces,
sed soli pacis Domino mea serviat aula.
sic adfata pios Roma exoravit alumnos
 770spernere legatum non admittenda petentem,
legatum Iovis ex adytis ab haruspice missum,
at non a patria; patriae sua gloria Christus,
persistit tamen adfirmans iter esse viandi
multifidum variumque, Deus cum quaeritur unus;
 775hinc alios, ast inde alios properare seorsum,
quemque per anfractus proprios; sed conpeta eodem
fine coartari simul et concurrere in unum;
quin etiam caelum atque solum, ventos, mare, nubes
omnibus in commune dari, vel qui colimus te,
 780Christe, vel exta litant sculptis qui tabida saxis.
non nego communem cunctis viventibus usum
aeris, astrorum, pelagi, telluris et imbris.
immo etiam iniustus pariter iustusque sub uno
axe habitant, unas capit inpius et pius auras,
 785castus et incestus, meretrix et nupta, nec alter
ore sacerdotis quam myrmillonis anhelat i
spiritus, aerio vitam qui temperat haustu. I
nubis verna pluit zephyro inpellente, sed aeque I
furis et innocui fecundat rura coloni.
 790gurgitis aestivi sic pura fluenta viator,
ut latro, fessus adit; sic piratis mare servit
ut mercatori, nec fluctus secius hosti
obsequitur, quam cum licitae fert transtra carinae.
ergo capax utriusque rei natura creandis
 795se praebet populis, nec habet discernere dispar (v.2.p.70)
viventum meritum, quos tantum pascere iussa est.
servit enim mundus, non iudicat; hoc sibi summus
naturae Dominus praescripta in tempora servat,
nune adsunt homini data munera legibus isdem
 800quis concessa semel: fons liquitur, amnis inundat,
velivolum ratibus mare finditur, influit imber,
aura volat tenuis, vegetatur mobilis aer,
et res naturae fit publica promptaque cunctis,
dum servant elementa suum famulantia cursum,
 805sic probus atque reus capitalis criminis isdem
sideribus facilisque poli bonitate fruuntur.
vivere commune est, sed non commune mereri,
denique Romanus, Daha, Sarmata, Vandalus, Hunnus,
Gaetulus, Garamans, Alamannus, Saxo, Galaula,
 810una omnes gradiuntur humo, caelum omnibus unum,
est, ' unus et oceanus, nostrum qui continet orbem.
addo aliud: nostros potant animalia fontes;
ipso rore mihi seges est, quo gramen onagris,
spurca suis nostro amne natat, nostra intrat et ipsos
 815aura canes animatque levi fera corpora flatu.
sed tantum distant Romana et barbara, quantum
quadrupes abiuneta est bipedi vel muta loquenti;
tantum 1 etiam qui rite Dei praecepta sequuntur,
cultibus a stolidis et eorum erroribus absunt,
 820non facit ergo pares in religione tenenda
aeris et caeli communio; corpora tantum (v.2.p.72)
gignit, alit, reparat, recidivaque semina servat.
nec refert, cuius generis cuiusve figurae
aut cuius meriti: modo sint ut corpora terra
 825edita terrenis quibus est vigor ex elementis;
artificis quia Patris opus discrimine nullo
influit in medium nec avaro munere currit,
ante datum quam primus homo sordesceret Adam. .
nec vitio utentum restrictum deficit aut se
 830subtrahit indignis, nec foeda et turpia vitat.
haud aliter solis radius, cum luminat omnes
diffuso splendore locos, ferit aurea tecta,
sed ferit et nigro sordentia culmina fumo.
intrat marmoribus Capitolia clara, sed intrat
 835carceris et rimas et taetra foramina clausi
stercoris et spurcam redolenti in fornice cellam.
sed non illud erunt obscura ergastula, quod sunt
regia gemmato laquearia fulva metallo.
nempe magis non illud erunt, qui numen in urnis
 840quaerunt ac tumulis et larvas sanguine placant,
quod sunt qui summum caeli Dominum venerantur
iustitiamque litant et templum pectoris ornant.
secretum sed grande nequit rationis opertae
quaeri aliter quam si sparsis via multiplicetur
 845tramitibus, et centenos terat orbita calles
quaesitura Deum variata indage latentem.
longe aliud verum est; nam multa amba go viarum
anfractus dubios habet et perplexius errat; (v.2.p.74)
sola errore caret simplex via, nescia flecti
 850in diverticulum, biviis nec pluribus anceps.
Non tamen infitior duplex occurrere nobis
semper iter, geminis mortalia partibus ire,
cum dubitant quonam ferat ignorantia gressum,
altera multifida est, at simplex altera et una;
 855una Deum sequitur, divos colit altera plures,
et tot sunt eius divortia quot templorum
signa, quot aereis volitant phantasmata monstris,
aut hos thyrsigeri rapit ad Dionysia Bacchi,
inlicit aut alios ad Saturnalia festa,
 860aut docet occultus quae sacra Diespiter infans
inter tinnitus solvi sibi poscat aenos.
iamque Lupercales ferulae nudique petuntur
discursus iuvenum; Megalesius hinc spado diris
incensus furiis caeca ad responsa vocatur,
 865sunt qui quadriviis brevioribus ire parati
vilia Niliacis venerantur holuscula in hortis,
porrum et caepe deos inponere nubibus ausi,
albaque et senapin 1 caeli super astra locare. (v.2.p.76)
Isis enim et Serapis et grandi simia cauda
 870et crocodilus idem quod Iuno, Laverna, Priapus.
hos tu, Nile, colis, illos tu, Thybris, adoras:
una superstitio est, quamvis non concolor error,
hinc alia exoritur tenebrosis tecta frutectis
semita, quam pecudes et muta animalia carpunt
 875uaeque latent silvis: operitur nescia caeli
mens hominum saevo vivens captiva tyranno,
haec putat esse Deum nullum, namque omnia verti
casibus, et nullo sub praeside saecla rotari.
hoc iter haudquaquam magno discrimine distat
 880hisce viis quas vos teritis, qui numina multa
et portenta deum summum numerosa putatis,
simplicis ergo viae dux est Deus, ille per unam
ire iubet mortale genus, quam dirigit ipse
sublimem dextro celsa ad fastigia clivo,
 885prima viae facies inculta, subhorrida, tristis,
difficilis, sed fine sui pulcherrima et amplis
praedita divitiis et abundans luce perenni,
et quae praeteritos possit pensare labores,
multiplici dux daemon adest, qui parte sinistra
 890centifidum confundit iter; trahit inde sophistas
barbatos, trahit hinc opibus vel honore potentes;
inlicit et volucrum linguis et haruspice fallit,
instigat bacchantis anus ambage Sibyllae,
involvit mathesi, magicas inpellit in artes, (v.2.p.78)
 895omine sollicitat, capit augure, territat extis.
cernis ut una via est multis anfractibus errans,
talem passa ducem qui non sinat ire salutis
ad Dominum, sed mortis iter per devia monstrat,
devia picta bonis brevibus, sed fine sub ipso
 900tristia et in subitam praeceps inmersa Charybdem?
ite procul, gentes! consortia nulla viarum
sunt vobis cum plebe Dei; discedite longe
et vestrum penetrate chaos, quo vos vocat ille
praevius infernae perplexa per avia noctis!
 905at nobis vitae Dominum quaerentibus unum
lux iter est et clara dies et gratia simplex.
spem sequimur gradimurque fide fruimurque futuris,
ad quae non veniunt praesentis gaudia vitae,
nec currunt pariter capta et capienda voluptas.
 910ultima legati defleta dolore querella est
Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsis
virginibus castisque choris alimenta negentur,
Vestales solitis fraudentur sumptibus ignes,
hinc ait et steriles frugescere rarius agros
 915et tristem saevire famem, totumque per orbem
mortales pallere inopes ac panis egenos,
quae tanta extiterit praesenti tempore tamque (v.2.p.80)
invidiosa fames, quam Triptolemi Cererisque
moverit ira penu pro virginis ulciscendo,
 920non memini nec tale aliquid vel fama susurrat.
audio per Pharios Nilum discurrere campos
more suo viridisque sata stagnare Canopi.
aut veniat sicco qui flumine nuntius adfert
ieiunam squalere siti sub pulvere Memphim.
 925nec Pelusiacae limum sudare paludis.
num fons arcano naturae tectus operto
aruit, et tenuem vix stillat vena liquorem?
num refugus nostras odit praestringere ripas
amnis et exustos cursum deflectit ad Indos?
 930num tractu in medio bibulus vorat alveus undam
fluminis et subito stagna absorbentur hiatu,
ne sulcos operire vadis neve arida possint
Aegypti per plana trahi glebasque rigentes
infusis ad pingue lutum mollire fluentis,
 935unde seges late crinitis fluctuet agris,
densius et gravidis se vestiat aequor aristis?
respice, num Libyci desistat ruris arator
frumentis onerare rates et ad ostia Thybris
mittere triticeos in pastum plebis acervos,
 940numne Leontini sulcator solvere campi
cesset frugiferas Lilybeo ex litore cumbas, (v.2.p.82)
nec det vela fretis Romana nec horrea rumpat
Sardorum congesta vehens granaria classis.
ergo piris mensas silvestribus inplet arator
 945Poenus et evulsas Siculus depascitur herbas,
iamque Remi populo quernas Sardinia glandes
subpeditat, iam coma cibus lapidosa Quintum?
quis venit esuriens magni ad spectacula circi?
quae regio gradibus vacuis ieiunia dira
 950sustinet? aut quae Ianiculi mola muta quiescit?
quantos quaeque ferat fructus provincia quamque
ubere fecundo large fluat orbis opimus,
indicio est annona, tuae quae publica plebi,
Roma, datur tantaeque manus longa otia pascit.
 955sit fortasse aliquis paulo infecundior annus:
nil mirum nec in orbe novum, didicere priores
perpessi plerumque famem, si tabidus aer
siccavit tenues ardenti sidere nubes
nec vernas infudit aquas creberrimus imber
 960fruge nova et viridi, si messis adulta priusquam
conceptas tenero solidaret lacte medullas,
adflatum calido sucum contraxit ab euro
ieiunosque tulit calamos atque inrita vota
agricolae sterilis stipularum silva fefellit.
 965his, ni fallor, ager vitiis corruptus et ante
subiacuit quam Palladium, quam Vesta penates
sub lare Pergameo servarent igne reposto, (v.2.p.84)
quam Priami genitor conductis moenia fabris
extrueret, quam virgo suas fundaret Athenas
 970Pallas; in his quoniam vestalis origo favillae
urbibus, ut memorant, primo de fomite sumpta est
sacraruntque focos aut Phryx aut Graius alumnos.
antiquis elementa labant erroribus, ac de
legitimo discussa modo plerumque feruntur
 975in casus alios quam lex habet aut iter anni.
nunc consumit edax segetem rubigo maligni
aeris ex vitio, nunc culpam vere tepenti
post zephyros gelidi glacies aquilonis inurit
ambustumque caput culmi fuligine tinguit;
 980seminis aut teneri turgens dum germinat herba,
continuis nimiisque perit constricta pruinis
nec potis est tenuem telluri adfigere fibram;
mox eiecta solo glacie sidente superfit
nudaque subducto radix avellitur arvo.
 985ancipites tribuli subeunt et carduus horrens;
hos fert sicca sitis, hunc ebrius educat umor.
temperies effusa minus vel plus agit istos
terrarum morbos et mundum vulnerat aegrum.
non aliter nostri corruptus corporis usus
 990in vitium plerumque cadit nec in ordine recto
perstat et excessu moderaminis adficit artus;
unus enim status est mundique et corporis huius
quod gerimus; natura eadem sustentat utrumque.
edita de nihilo crescunt, nihilumque futura (v.2.p.86)
 995aut titubant morbis aut tempore victa senescunt,
nec natura caret vitio, cui terminus instat.
semper, crede, polus variis proventibus annos
texuit: hos multa ditavit fruge fluentes,
quosdam infelices astris damnavit iniquis,
 1000spe cassa et sterili curam frustratus agrestem.
sed si vestales ulciscitur ista puellas
pestis, ab infido quae gignitur inproba mundo, .
cur non Christicolum tantum populatur agellos,
per quos virginibus vestris stata dona negantur?
 1005utimur et ruris reditu et ratione colendi,
exercere manum non paenitet: et lapis illic
si stetit, antiquus quem cingere sueverat error
fasceolis vel gallinae pulmone rogare,
frangitur et nullis violatur Terminus extis,
 1010et quae fumificas arbor vittata lucernas
servabat, cadit ultrici succisa bipenni.
nec tamen idcirco minor est aut fructus agelli
aut tempestatis clementia laeta serenae,
temperet aut pluvius qui culta novalia ventus.
 1015sed nec magno opus est frugi viventibus, et eum
maxima proveniunt non amplo in gaudia censu
solvimur inque lucrum studio exultamus avaro.
nam quibus aeternum spes informatur in aevum,
omne bonum tenue est quod praesens ingerit aetas. (v.2.p.88)
 1020o felix nimium, sapiens et rusticus idem,
qui terras animumque colens inpendit utrisque
curam pervigilem, quales quos inbuit auctor
Christus, et adsumptis dedit haec praecepta colonis:
semina cum sulcis committitis, arva cavete
 1025dura lapillorum macie, ne decidat illic
quod seritur, primo quoniam praefertile germen
luxuriat, suco mox deficiente sub aestu
sideris igniferi sitiens torretur et aret;
neve in spinosos incurrant semina vepres,
 1030aspera nam segetem surgentem vincula texunt
ac fragiles calamos nodis rubus artat acutis;
et ne iacta viae spargantur in aggere grana,
haec avibus quia nuda patent passimque vorantur
inmundisque iacent foeda ad ludibria corvis.
 1035his Deus agricolam confirmat legibus; ille
ius caeleste Patris non summa intelligit aure,
sed simul et cordis segetem disponit et agri,
ne minus interno niteant praecordia cultu
quam cum laeta suas ostentant iugera messes.
 1040extirpamus enim sentos de pectore vepres,
ne vitiosa necent germen vitale flagella,
ne frugem segetemque animae spinosa malorum
inpediat sentix scelerum peccamine crebro,
glarea ne tenuis ieiunis siccet harenis
 1045marcentem sub corde fidem, ne pectoris aestus
flagret et effetis urat charismata venis,
denique ne iecoris detrita in parte relinquat
vilis cura Deum, ne spem, qua vescimur intus,
deserat obscenisque avibus permittat edendam,
 1050et proiecta fides hosti sit praeda volucri. (v.2.p.90)
talis nostrorum sollertia centiplicatos
agrorum rediget fructus, quibus acrius instat,
nec metuit ne congestum populetur acervum
curculio vel nigra cavis formica recondat.
 1055sunt et virginibus pulcherrima praemia nostris:
et pudor et sancto tectus velamine vultus,
et privatus honos nec nota et publica forma,
et rarae tenuesque epulae et mens sobria semper,
lexque pudicitiae vitae cum fine peracta.
 1060hinc decies deni rediguntur in horrea fructus,
horrea nocturno non umquam obnoxia furi,
nam caelum fur nullus adit, caelestia numquam
fraude resignantur; fraus terris volvitur imis.
quae nunc Vestalis sit virginitatis honestas
 1065discutiam, qua lege regat decus omne pudoris.
ac primum parvae teneris capiuntur in annis,
ante voluntatis propriae quam libera secta,
laude pudicitiae fervens et amore deorum,
iusta maritandi condemnet 1 vincula sexus,
 1070captivus pudor ingratis addicitur aris,
nec contempta perit miseris sed adempta voluptas
corporis intacti: non mens intacta tenetur,
nec requies datur ulla toris, quibus innuba caecum
vulnus et amissas suspirat femina taedas;
 1075tum quia non totum spes salva interficit ignem, (v.2.p.92)
nam resides quandoque faces adolere licebit
festaque decrepitis obtendere flammea canis;
tempore praescripto membra intemerata requirens
tandem virgineam fastidit Vesta senectam.
 1080dum thalamis habilis tumuit vigor, inrita nullus
fecundavit amor materno viscera partu;
nubit anus veterana sacro perfuncta labore,
desertisque focis, quibus est famulata iuventas,
transfert emeritas ad fulcra iugalia rugas,
 1085discit et in gelido nova nupta tepescere lecto.
interea dum torta vagos ligat infula crines
fatalesque adolet prunas innupta sacerdos,
fertur per medias ut publica pompa plateas
pilento residens molli, seque ore retecto
 1090inputat attonitae virgo spectabilis urbi.
inde ad consessum caveae pudor almus et expers
sanguinis it pietas hominum visura cruentos
congressus mortesque et vulnera vendita pastu
spectatura sacris oculis, sedet illa verendis
 1095vittarum insignis phaleris fruiturque lanistis.
o tenerum mitemque animum! consurgit ad ictus
et, quotiens victor ferrum iugulo inserit, illa
delicias ait esse suas, pectusque iacentis
virgo modesta iubet converso pollice rumpi,
 1100ne lateat pars ulla animae vitalibus imis, (v.2.p.94)
altius inpresso dum palpitat ense secutor.
hoc illud meritum est, quod continuare feruntur
excubias Latii pro maiestate Palati,
quod redimunt vitam populi procerumque salutem,
 1105perfundunt quia colla comis bene vel bene cingunt
tempora taeniolis et licia crinibus addunt,
et quia subter humum lustrales testibus umbris
in flammam iugulant pecudes et murmura miscent?
an quoniam podii meliore in parte sedentes
 1110spectant aeratam faciem quam crebra tridenti
inpacto quatiant hastilia, saucius et quam
vulneribus patulis partem perfundat harenae
cum fugit, et quanto vestigia sanguine signet?
quod genus ut sceleris iam nesciat aurea Roma,
 1115te precor, Ausonii dux augustissime regni,
et tam triste sacrum iubeas, ut cetera, tolli.
perspice, nonne vacat meriti locus iste paterni,
quem tibi supplendum Deus et genitoris amica
servavit pietas? solus ne praemia tantae
 1120virtutis caperet, partem tibi, nate, reservo
dixit, et integrum decus intactumque reliquit.
adripe dilatam tua, dux, in tempora famam, (v.2.p.96)
quodque patri superest, successor laudis habeto.
ille urbem vetuit taurorum sanguine tingui:
 1125tu mortes miserorum hominum prohibeto litari.
nullus in urbe cadat, cuius sit poena voluptas,
nec sua virginitas oblectet caedibus ora.
iam solis contenta feris infamis harena
nulla cruentatis homicidia ludat in armis.
 1130sit devota Deo, sit tanto principe digna
et virtute potens et criminis inscia Roma,
quemque ducem bellis sequitur, pietate sequatur.