Sīc fātur lacrimāns, classīque immittit habēnās
et tandem Euboicīs Cūmārum adlābitur ōrīs.
Obuertunt pelagō prōrās; tum dente tenācī
ancora fundābat nāuīs et lītora curuae
praetexunt puppēs. Iuuenum manus ēmicat ārdēns 5
lītus in Hesperium; quaerit pars sēmina flammae
abstrūsa in uēnīs silicis, pars dēnsa ferārum
tēcta rapit siluās inuentaque flūmina mōnstrat.
At pius Aenēās arcēs quibus altus Apollō
praesidet horrendaeque procul sēcrēta Sibyllae, 10
antrum immāne, petit, magnam cui mentem animumque
Dēlius īnspīrat uātēs aperitque futūra.
Iam subeunt Triuiae lūcōs atque aurea tēcta.
Daedalus, ut fāma est, fugiēns Mīnōia rēgna
praepetibus pennīs ausus sē crēdere caelō 15
īnsuētum per iter gelidās ēnāuit ad Arctōs,
Chalcidicāque leuis tandem super astitit arce.
Redditus hīs prīmum terris tibi, Phoebe, sacrāuit
rēmigium ālārum posuitque immānia templa.
In foribus lētum Androgeō; tum pendere poenās 20
Cecropidae iussī (miserum!) septēna quotannīs
corpora nātōrum; stat ductīs sortibus urna.
Contrā ēlāta marī respondet Cnōsia tellūs:
Hīc crūdēlis amor taurī suppostaque fūrtō
Pāsiphaē mixtumque genus prōlēsque bifōrmīs 25
Mīnōtaurus inest, Veneris monimenta nefandae,
hīc labor ille domūs et inextrīcābilis error;
magnum rēgīnae sed enim miserātus amōrem
Daedalus ipse dolōs tēctī ambāgēsque resoluit,
caeca regēns fīlō uestīgiā. Tū quoque magnam 30
partem opere in tantō, sineret dolor, Īcare, habērēs.
Bis cōnātus erat cāsūs effingere in aurō,
bis patriae cecidēre manūs. Quīn prōtinus omnia
perlegerent oculīs, nī iam praemissus Achātēs
adforet atque ūnā Phoebī Triuiaeque sacerdōs, 35
Dēiphobē Glaucī, fātur quae tālia rēgī:
'Nōn hōc ista sibī tempus spectācula poscit;
nunc grege dē intāctō septem mactāre iuuencōs
praestiterit, totidem lēctās ex mōre bidentīs.'
Tālibus adfāta Aenēān (nec sacra morantur 40
iussa uirī) Teucrōs uocat alta in templa sacerdōs.
Excīsum Euboicae latus ingēns rūpis in antrum,
quō lātī dūcunt aditūs centum, ōstia centum,
unde ruunt totidem uōcēs, respōnsa Sibyllae.
Uentum erat ad līmen, cum uirgō 'Poscere fātā 45
tempus' ait; 'deus ecce deus!' cui tālia fantī
ante forēs subitō nōn uultus, nōn color ūnus,
nōn comptae mānsēre comae; sed pectus anhēlum,
et rabiē fera corda tument, māiorque uidērī
nec mortāle sonāns, adflāta est nūmine quandō 50
iam propiōre deī. 'Cessās in uōta precēsque,
Trōs' ait 'Aenēā? Cessās? Neque enim ante dehīscent
attonitae magna ōra domūs.' Et tālia fāta
conticuit. Gelidus Teucrīs per dūra cucurrit
ossa tremor, funditque precēs rēx pectore ab īmō: 55
'Phoebe, grauīs Trōiae semper miserāte labōrēs,
Dardana quī Paridis dērextī tēla manūsque
corpus in Aeacidae, magnās obeuntia terrās
tot maria intrāuī duce tē penitusque repostās
Massȳlum gentīs praetentaque Syrtibus arua: 60
iam tandem Italiae fugientīs prēndimus ōrās.
Hāc Trōiāna tenus fuerit fortūna secūta;
uōs quoque Pergameae iam fās est parcere gentī,
dīque deaeque omnēs, quibus obstitit Īlium et ingēns
glōria Dardaniae. Tūque, ō sanctissima uātēs, 65
praescia uentūrī, dā (nōn indēbita poscō
rēgna meīs fātīs) Latiō cōnsīdere Teucrōs
errantīsque deōs agitātaque nūmina Trōiae.
Tum Phoebō et Triuiae solidō dē marmore templum
īnstituam fēstōsque diēs dē nōmine Phoebī. 70
Tē quoque magna manent rēgnīs penetrālia nostrīs:
hīc ego namque tuās sortīs arcānaque fāta
dicta meae gentī pōnam, lectōsque sacrābō,
alma, uirōs. Foliīs tantum nē carmina mandā,
nē turbāta uolent rapidīs lūdibria uentīs; 75
ipsa canās ōrō.' Fīnem dedit ōre loquendī.
At Phoebī nōndum patiēns immānis in antrō
bacchātur uātēs, magnum sī pectore possit
excussisse deum; tantō magis ille fatīgat
ōs rabidum, fera corda domāns, fingitque premendō. 80
Ōstia iamque domūs patuēre ingentia centum
sponte suā uātisque ferunt respōnsa per aurās:
'Ō tandem magnīs pelagī dēfūncte perīclīs
(sed terrae grauiōra manent), in rēgna Lauīnī
Dardanidae uenient (mitte hanc dē pectore cūram), 85
sed nōn et uēnisse uolent. Bella, horrida bella,
et Thybrim multō spūmantem sanguine cernō.
Nōn Simois tibi nec Xanthus nec Dōrica castra
dēfuerint; alius Latiō iam partus Achillēs,
nātus et ipse deā; nec Teucrīs addita Iūnō 90
usquam aberit, cum tū supplex in rēbus egēnīs
quās gentīs Italum aut quās nōn ōrāueris urbēs!
Causa malī tantī coniūnx iterum hospita Teucrīs
externīque iterum thalamī.
Tū nē cēde malīs, sed contrā audentior ītō, 95
quā tua tē Fortūna sinet. Uia prīma salūtis
(quod minimē rēris) Grāiā pandētur ab urbe.'
Tālibus ex adytō dictīs Cūmaea Sibylla
horrendās canit ambāgēs antrōque remūgit,
obscūrīs uēra inuoluēns: ea frēna furentī 100
concutit et stimulōs sub pectore uertit Apollō.
Ut prīmum cessit furor et rabida ōra quiērunt,
incipit Aenēās hērōs: 'Nōn ūlla labōrum,
ō uirgō, noua mī faciēs inopīnaue surgit;
omnia praecēpī atque animō mēcum ante perēgī. 105
Ūnum ōrō: quandō hīc īnfernī īanua rēgis
dīcitur et tenebrōsa palūs Acheronte refūsō,
īre ad cōnspectum cārī genitōris et ōra
contingat; doceās iter et sacra ōstia pandās.
Illum ego per flammās et mīlle sequentia tēla 110
ēripuī hīs umerīs mediōque ex hoste recēpī;
ille meum comitātus iter maria omnia mēcum
atque omnīs pelagīque minās caelīque ferēbat,
inualidus, uīrīs ultrā sortemque senectae.
Quīn, ut tē supplex peterem et tua līmina adīrem, 115
īdem ōrāns mandāta dabat. Gnātīque patrisque,
alma, precor, miserēre (potes namque omnia, nec tē
nēquīquam lūcīs Hecatē praefēcit Auernīs),
sī potuit mānīs accersere coniugis Orpheus
Thrēiciā frētus citharā fidibusque canōrīs, 120
sī frātrem Pollūx alternā morte redēmit
itque reditque uiam totiēns. Quid Thēsea, magnum
quid memorem Alcīdēn? Et mī genus ab Ioue summō.'
Tālibus ōrābat dictīs ārāsque tenēbat,
cum sīc orsa loquī uātēs: 'Sate sanguine dīuum, 125
Trōs Anchīsiadē, facilis dēscēnsus Auernō:
noctēs atque diēs patet ātrī iānua Dītis;
sed reuocāre gradum superāsque ēuādere ad aurās,
hoc opus, hic labor est. Paucī, quōs aequus amāuit
Iuppiter aut ārdēns ēuēxit ad aethera uirtūs, 130
dīs genitī potuēre. Tenent media omnia siluae,
Cōcȳtūsque sinū lābēns circumuenit ātrō.
Quod sī tantus amor mentī, sī tanta cupīdō est
bis Stygiōs innāre lacūs, bis nigra uidēre
Tartara, et īnsāno iuuat indulgēre labōrī, 135
accipe quae peragenda prius. Latet arbore opācā
aureus et foliīs et lentō uīmine rāmus,
Iūnōnī īnfernae dictus sacer; hunc tegit omnis
lūcus et obscūrīs claudunt conuallibus umbrae.
Sed nōn ante datur tellūris operta subīre 140
auricomōs quam quis dēcerpserit arbore fētūs.
Hoc sibi pulchra suum ferrī Prōserpina mūnus
īnstituit. Prīmō āuulsō nōn dēficit alter
aureus, et similī frondēscit uirga metallō.
Ergō altē uestīgā oculīs et rīte repertum 145
carpe manū; namque ipse uolēns facilisque sequētur,
sī tē fāta uocant; aliter nōn uīribus ūllīs
uincere nec dūrō poteris conuellere ferrō.
Praetereā iacet exanimum tibi corpus amīcī
(heu nescīs) tōtamque incestat fūnere classem, 150
dum cōnsulta petis nostrōque in līmine pendēs.
Sēdibus hunc refer ante suīs et conde sepulcrō.
Dūc nigrās pecudēs; ea prīma piācula suntō.
Sīc dēmum lūcōs Stygis et rēgna inuia uīuīs
aspiciēs.' Dīxit, pressōque obmūtuit ōre. 155
Aenēās maestō dēfīxus lūmina uultū
ingreditur linquēns antrum, caecōsque uolūtat
ēuentūs animō sēcum. Cui fīdus Achātēs
it comes et paribus cūrīs uestīgia fīgit.
Multa inter sēsē uariō sermōne serēbant, 160
quem socium exanimum uātēs, quod corpus humandum
dīceret. Atque illī Mīsēnum in lītore siccō,
ut uēnēre, uident indignā morte perēmptum,
Mīsēnum Aeolidēn, quō nōn praestantior alter
aere ciēre uirōs Mārtemque accendere cantū. 165
Hectoris hic magnī fuerat comes, Hectora circum
et lituō pugnās īnsignis obībat et hastā.
Postquam illum uītā uictor spoliāuit Achillēs,
Dardaniō Aenēae sēsē fortissimus hērōs
addiderat socium, nōn īnferiōra secūtus. 170
Sed tum, forte cauā dum personat aequora conchā,
dēmēns, et cantū uocat in certāmina dīuōs,
aemulus exceptum Trītōn, sī crēdere dignum est,
inter saxa uirum spūmōsā immerserat undā.
Ergō omnēs magnō circum clāmōre fremēbant, 175
praecipuē pius Aenēās. Tum iussa Sibyllae,
haud mora, festīnant flentēs āramque sepulcrī
congerere arboribus caelōque ēdūcere certant.
Ītur in antīquam siluam, stabula alta ferārum;
prōcumbunt piceae, sonat icta secūribus īlex 180
fraxineaeque trabēs cuneīs et fissile rōbur
scinditur, aduoluunt ingentīs montibus ornōs.
Nec nōn Aenēās opera inter tālia prīmus
hortātur sociōs paribusque accingitur armīs.
Atque haec ipse suō trīstī cum corde uolūtat 185
aspectāns siluam immēnsam, et sīc forte precātur:
'Sī nunc sē nōbīs ille aureus arbore rāmus
ostendat nemore in tantō! Quandō omnia uērē
heu nimium dē tē uātēs, Mīsēne, locūta est.'
Uix eā fātus erat, geminae cum forte columbae 190
ipsa sub ōra uirī caelō uēnēre uolantēs,
et uiridī sēdēre solō. Tum maximus hērōs
māternās agnōuit auīs laetusque precātur:
'Este ducēs, ō, sī qua uia est, cursumque per aurās
dērigite in lūcōs ubi pinguem dīues opacāt 195
rāmus humum. Tūque, ō, dubiīs nē dēfice rēbus,
dīua parēns. 'Sīc effātus uestīgia pressit
obseruāns quae signa ferant, quō tendere pergant.
Pāscentēs illae tantum prōdīre uolandō
quantum aciē possent oculī seruāre sequentum. 200
Īnde ubi uēnēre ad faucēs graue olentis Auernī,
tollunt sē celerēs liquidumque per āera lāpsae
sēdibus optātis geminā super arbore sīdunt,
discolor unde aurī per rāmōs aura refulsit.
Quāle solet siluīs brūmālī frīgore uiscum 205
fronde uirēre nouā, quod nōn sua sēminat arbōs,
et croceō fētū teretīs circumdare truncōs,
tālis erat speciēs aurī frondentis opācā
īlice, sīc lēnī crepitābat brattea uentō.
Corripit Aenēās extemplō auidusque refringit 210
cūnctantem, et uātīs portat sub tēcta Sibyllae.
Nec minus intereā Mīsēnum in lītore Teucrī
flēbant et cinerī ingrātō suprēma ferēbant.
Prīncipiō pinguem taedīs et rōbore sectō
ingentem strūxēre pyram, cui frondibus ātrīs 215
intexunt latera et fērālīs ante cupressōs
cōnstituunt, decorantque super fulgentibus armīs.
Pars calidōs laticēs et aēna undantia flammīs
expediunt, corpusque lauant frīgentis et unguunt.
Fit gemitus. Tum membra torō dēflēta repōnunt 220
purpureāsque super uestīs, uēlāmina nōta,
coniciunt. Pars ingentī subiēre feretrō,
trīste ministerium, et subiectam mōre parentum
āuersī tenuēre facem. Congesta cremantur
tūrea dōna, dapēs, fūsō crātēres olīuō. 225
Postquam conlāpsī cinerēs et flamma quiēuit,
reliquiās uīnō et bibulam lāuēre fauīllam,
ossaque lēcta cadō texit Corynaeus aēnō.
Īdem ter sociōs pūra circumtulit undā
spargēns rōre levī et rāmō fēlīcis olīuae, 230
lustrāuitque uirōs dīxitque nouissima uerba.
At pius Aenēās ingentī mōle sepulcrum
impōnit suaque arma uirō rēmumque tubamque
monte sub āeriō, quī nunc Mīsēnus ab illō
dīcitur aeternumque tenet per saecula nōmen. 235
Hīs āctīs properē exsequitur praecepta Sibyllae.
Spēlunca alta fuit uastōque immānis hiātū,
scrūpea, tūta lacū nigrō nemorumque tenebrīs,
quam super haud ūllae poterant impūne uolantēs
tendere iter pennīs: tālis sēsē hālitus ātrīs 240
faucibus effundēns supera ad conuexa ferēbat.
[Unde locum Grāī dīxērunt nōmine Aornum.]
Quattuor hīc prīmum nigrantīs terga iuuencōs
cōnstituit frontīque inuergit uīna sacerdōs,
et summās carpēns media inter cornua saetās 245
ignibus impōnit sacrīs, lībāmina prīma,
uōce uocāns Hecatēn caelōque Erebōque potentem.
Suppōnunt aliī cultrōs tepidumque cruōrem
succipiunt paterīs. Ipse ātrī uelleris agnam
Aenēās mātrī Eumenidum magnaeque sorōrī 250
ēnse ferit, sterilemque tibī, Prōserpina, uaccam;
tum Stygiō rēgī nocturnās incohat ārās
et solida imponit taurōrum uiscera flammīs,
pingue super oleum fundēns ārdentibus extīs.
Ecce autem prīmī sub līmina sōlis et ortūs 255
sub pedibus mūgīre solum et iuga coepta mouērī
siluārum, uīsaeque canēs ululāre per umbram
aduentante deā. 'Procul, ō procul este, profānī,'
conclāmat uātēs, 'tōtōque absistite lūcō;
tūque inuāde uiam uāgīnāque ēripe ferrum: 260
nunc animīs opus, Aenēā, nunc pectore firmō.'
Tantum effāta furēns antrō sē immīsit apertō;
ille ducem haud timidīs uādentem passibus aequat.
Dī, quibus imperium est animārum, umbraeque silentēs
et Chaos et Phlegethōn, loca nocte tacentia lātē, 265
sit mihi fās audīta loquī, sit nūmine uestrō
pandere rēs altā terrā et cālīgine mersās.
Ībant obscūrī sōlā sub nocte per umbram
perque domōs Dītis uacuās et inānia rēgna:
quāle per incertam lūnam sub lūce malignā 270
est iter in siluīs, ubi caelum condidit umbrā
Iuppiter, et rēbus nox abstulit ātra colōrem.
Uestibulum ante ipsum prīmīsque in faucibus Orcī
Lūctus et ultrīcēs posuēre cubīlia Cūrae,
pallentēsque habitant Morbī trīstisque Senectūs, 275
et Metus et malesuāda Famēs ac turpis Egestās,
terribilēs uīsū fōrmae, Lētumque Labōsque;
tum cōnsanguineus Lētī Sopor et mala mentis
Gaudia, mortiferumque aduersō in līmine Bellum,
ferreīque Eumenidum thalamī et Discordia dēmēns 280
uīpereum crīnem uittīs innexa cruentīs.
In mediō rāmōs annōsaque bracchia pandit
ulmus opācā, ingēns, quam sēdem Somnia uulgō
uāna tenēre ferunt, foliīsque sub omnibus haerent.
Multaque praetereā uariārum mōnstra ferārum, 285
Centaurī in foribus stabulant Scyllaeque bifōrmēs
et centumgeminus Briareus ac bēlua Lernae
horrendum strīdēns, flammīsque armāta Chimaera,
Gorgones Harpyiaeque et fōrma tricorporis umbrae.
Corripit hīc subitā trepidus formīdine ferrum 290
Aenēās strictamque aciem uenientibus offert,
et nī docta comes tenuīs sine corpore uītās
admoneat uolitāre cauā sub imāgine fōrmae,
inruat et frūstrā ferrō dīuerberet umbrās.
Hinc uia Tartareī quae fert Acherontis ad undās. 295
Turbidus hīc caenō uastāque uorāgine gurges
aestuat atque omnem Cōcȳtō ēructat harēnam.
Portitor hās horrendus aquās et flūmina seruat
terribilī squālōre Charōn, cui plūrima mentō
cānitiēs inculta iacet, stant lūmina flammā, 300
sordidus ex umerīs nōdō dēpendet amictus.
Ipse ratem contō subigit uēlīsque ministrat
et ferrūgineā subuectat corpora cumbā,
iam senior, sed crūda deō uiridisque senectūs.
Hūc omnis turba ad rīpās effūsa ruēbat, 305
mātrēs atque uirī dēfūnctaque corpora uītā
magnanimum hērōum, puerī innūptaeque puellae,
impositīque rogīs iuuenēs ante ōra parentum:
quam multa in siluīs autumnī frīgore prīmō
lāpsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab altō 310
quam multae glomerantur auēs, ubi frīgidus annus
trāns pontum fugat et terrīs immittit aprīcīs.
Stābant ōrantēs prīmī trānsmittere cursum
tendēbantque manūs rīpae ulteriōris amōre.
Nāuita sed trīstis nunc hōs nunc accipit illōs, 315
ast aliōs longē summōtōs arcet harēnā.
Aenēās mīrātus enim mōtusque tumultū
'Dīc,' ait, 'ō uirgō, quid uult concursus ad amnem?
Quidue petunt animae? Uel quō discrīmine rīpās
hae linquunt, illae rēmīs uada līuida uerrunt?' 320
Ollī sīc breuiter fāta est longaeua sacerdōs:
'Anchīsā generāte, deum certissima prōlēs,
Cōcȳtī stāgna alta uidēs Stygiamque palūdem,
dī cuius iūrāre timent et fallere nūmen.
Haec omnis, quam cernis, inops inhumātaque turba est; 325
portitor ille Charōn; hī, quōs uehit unda, sepultī.
Nec rīpas datur horrendās et rauca fluenta
trānsportāre prius quam sēdibus ossa quiērunt.
Centum errant annōs uolitantque haec lītora circum;
tum dēmum admissī stāgna exoptāta reuīsunt.' 330
Cōnstitit Anchīsā satus et uestīgia pressit
multa putāns sortemque animō miserātus inīquam.
Cernit ibī maestōs et mortis honōre carentīs
Leucaspim et Lyciae ductōrem classis Orontēn,
quōs simul ā Trōiā uentōsa per aequora uectōs 335
obruit Auster, aquā inuoluēns nāuemque uirōsque.
Ecce gubernātor sēsē Palinūrus agēbat,
quī Libycō nūper cursū, dum sīdera seruat,
exciderat puppī mediīs effūsus in undīs.
Hunc ubi uix multā maestum cognōuit in umbrā, 340
sīc prior adloquitur: 'Quis tē, Palinūre, deōrum
ēripuit nōbīs mediōque sub aequore mersit?
Dīc age. Namque mihī, fallāx haud ante repertus,
hōc ūnō respōnsō animum dēlūsit Apollō,
quī fore tē pontō incolumem fīnīsque canēbat 345
uentūrum Ausoniōs. Ēn haec prōmissa fidēs est?'
Ille autem: 'Neque tē Phoebī cortīna fefellit,
dux Anchīsiadē, nec mē deus aequore mersit.
Namque gubernāclum multā uī forte reuulsum,
cui datus haerēbam cūstōs cursūsque regēbam, 350
praecipitāns trāxī mēcum. Maria aspera iūrō
nōn ūllum prō mē tantum cēpisse timōrem,
quam tua nē spoliāta armīs, excussa magistrō,
dēficeret tantīs nāuis surgentibus undīs.
Trīs Notus hībernās immēnsa per aequora noctēs 355
uēxit mē uiolentus aquā; uix lūmine quārtō
prōspexī Italiam summā sublīmis ab undā.
Paulātim adnābam terrae; iam tūta tenēbam,
nī gēns crūdēlis madidā cum ueste grauātum
prēnsantemque uncīs manibus capita aspera montis 360
ferrō inuāsisset praedamque ignāra putāsset.
Nunc mē flūctus habet uersantque in lītore uentī.
Quod tē per caelī iūcundum lūmen et aurās,
per genitōrem ōrō, per spēs surgentis Iūlī,
ēripe mē hīs, inuicte, malīs: aut tū mihi terram 365
īnice, namque potes, portūsque requīre Uelīnōs;
aut tū, sī qua uia est, sī quam tibi dīua creātrīx
ostendit (neque enim, crēdō, sine nūmine dīuum
flūmina tanta parās Stygiamque innāre palūdem),
dā dextram miserō et tēcum mē tolle per undās, 370
sēdibus ut saltem placidīs in morte quiēscam.'
Tālia fātus erat coepit cum tālia uātēs:
'Unde haec, ō Palinūre, tibī tam dīra cupīdō?
Tū Stygiās inhumātus aquās amnemque seuērum
Eumenidum aspiciēs, rīpamue iniussus adībis? 375
Dēsine fāta deum flectī spērāre precandō,
sed cape dicta memor, dūrī sōlācia cāsūs.
Nam tua fīnitimī, longē lātēque per urbīs
prōdigiīs āctī caelestibus, ossa piābunt
et statuent tumulum et tumulō sollemnia mittent, 380
aeternumque locus Palinūrī nōmen habēbit.'
Hīs dictīs cūrae ēmōtae pulsusque parumper
corde dolor trīstī; gaudet cognōmine terra.
Ergō iter inceptum peragunt fluuiōque propinquant.
Nāuita quōs iam inde ut Stygiā prōspexit ab undā 385
per tacitum nemus īre pedemque aduertere rīpae,
sīc prior adgreditur dictīs atque increpat ultrō:
'Quisquis es, armātus quī nostra ad flūmina tendis,
fāre age, quid ueniās, iam istinc et comprime gressum.
Umbrārum hic locus est, somnī noctisque sopōrae: 390
corpora uīua nefās Stygiā uectāre carīnā.
Nec uērō Alcīdēn mē sum laetātus euntem
accēpisse lacū, nec Thēsea Pīrithoumque,
dīs quamquam genitī atque inuictī uīribus essent.
Tartareum ille manū cūstōdem in uincla petīuit 395
ipsius ā soliō rēgīs trāxitque trementem;
hī dominam Dītis thalamō dēdūcere adortī.'
Quae contrā breuiter fāta est Amphrȳsia uātēs:
'Nūllae hīc īnsidiae tālēs (absiste mouērī),
nec uim tēla ferunt; licet ingēns iānitor antrō 400
aeternum lātrāns exsanguīs terreat umbrās,
casta licet patruī seruet Prōserpina līmen.
Trōius Aenēās, pietāte īnsignis et armīs,
ad genitōrem īmās Erebī dēscendit ad umbrās.
Sī tē nūlla mouet tantae pietātis imāgō, 405
at rāmum hunc' (aperit rāmum quī ueste latēbat)
'agnōscās.' Tumidā ex īrā tum corda resīdunt;
nec plūra hīs. Ille admīrāns uenerābile dōnum
fātālis uirgae longō post tempore uīsum
caeruleam aduertit puppim rīpaeque propinquat. 410
Inde aliās animās, quae per iuga longa sedēbant,
dēturbat laxatque forōs; simul accipit alueō
ingentem Aenēān. Gemuit sub pondere cumba
sūtilis et multam accēpit rīmōsa palūdem.
Tandem trāns fluuium incolumīs uātemque uirumque 415
īnfōrmī līmō glaucāque expōnit in uluā.
Cerberus haec ingēns lātrātū rēgna trifaucī
personat aduersō recubāns immānis in antrō.
Cui uātēs horrēre uidēns iam colla colubrīs
melle sopōrātam et medicātis frūgibus offam 420
obicit. Ille famē rabidā tria guttura pandēns
corripit obiectam, atque immānia terga resoluit
fūsus humī tōtōque ingēns extenditur antrō.
Occupat Aenēās aditum cūstōde sepultō
ēuāditque celer rīpam inremeābilis undae. 425
Continuō audītae uōcēs uāgītus et ingēns
infantumque animae flentēs, in līmine prīmō
quōs dulcis uītae exsortīs et ab ūbere raptōs
abstulit ātra diēs et fūnere mersit acerbō;
hōs iuxtā falsō damnātī crīmine mortis. 430
Nec uērō hae sine sorte datae, sine iūdice, sēdēs:
quaesītor Mīnōs urnam mouet; ille silentum
cōnsiliumque uocat uītāsque et crīmina discit.
Proxima deinde tenent maestī loca, quī sibi lētum
īnsontēs peperēre manū lūcemque perōsī 435
prōiēcēre animās. Quam uellent aethere in altō
Nunc et pauperiem et dūrōs perferre labōrēs!
Fās obstat, trīstīsque palūs inamābilis undae
alligat et nouiēs Styx interfūsa coercet.
Nec procul hinc partem fūsī mōnstrantur in omnem 440
Lūgentēs campī; sīc illōs nōmine dīcunt.
Hīc quōs dūrus amor crūdēlī tābe perēdit
sēcrētī cēlant callēs et myrtea circum
silua tegit; cūrae nōn ipsā in morte relinquunt.
Hīs Phaedram Procrinque locīs maestamque Eriphȳlēn 445
crūdēlis nātī monstrantem uulnera cernit,
Euadnēnque et Pāsiphaēn; hīs Lāodamīa
it comes et iuuenis quondam, nunc fēmina, Caeneus
rūrsus et in ueterem fātō reuolūta figūram.
Inter quās Phoenissa recēns ā uulnere Dīdō 450
errābat siluā in magnā; quam Trōius hērōs
ut prīmum iuxtā stetit agnōuitque per umbrās
obscūram, quālem prīmō quī surgere mēnse
aut uidet aut uīdisse putat per nūbila lūnam,
dēmīsit lacrimās dulcīque adfātus amōre est: 455
'Īnfēlīx Dīdō, uērus mihi nūntius ergō
uēnerat exstīnctam ferrōque extrēma secūtam?
Fūneris heu tibi causa fuī? Per sīdera iūrō,
per superōs et sī qua fidēs tellūre sub īmā est,
inuītus, rēgīnā, tuō dē lītore cessī. 460
Sed mē iussa deum, quae nunc hās īre per umbrās,
per loca senta sitū cōgunt noctemque profundam,
imperiīs ēgēre suīs; nec crēdere quīuī
hunc tantum tibi mē discessū ferre dolōrem.
Siste gradum tēque aspectū nē subtrahe nostrō. 465
Quem fugis? Extrēmum fātō quod tē adloquor hoc est.'
Tālibus Aenēās ārdentem et torua tuentem
lēnībat dictīs animum lacrimāsque ciēbat.
Illa solō fīxōs oculōs āuersa tenēbat
nec magis inceptō uultum sermōne mouētur 470
quam sī dūra silex aut stet Marpēsia cautēs.
Tandem corripuit sēsē atque inimīca refūgit
in nemus umbriferum, coniūnx ubi prīstinus illī
respondet cūrīs aequatque Sychaeus amōrem.
Nec minus Aenēās cāsū percussus inīquō 475
prōsequitur lacrimīs longē et miserātur euntem.
Inde datum mōlītur iter. Iamque arua tenēbant
ultima, quae bellō clārī sēcrēta frequentant.
Hīc illī occurrit Tȳdeus, hīc inclutus armīs
Parthenopaeus et Adrastī pallentis imāgō, 480
hīc multum flētī ad superōs bellōque cadūcī
Dardanidae, quōs ille omnīs longō ōrdine cernēns
ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,
trīs Antēnoridās Cererīque sacrum Polyboetēn,
Īdaeumque etiam currūs, etiam arma tenentem. 485
Circumstant animae dextrā laeuāque frequentēs,
nec uīdisse semel satis est; iuuat usque morārī
et cōnferre gradum et ueniendī discere causās.
At Danaum procerēs Agamemnoniaeque phalangēs
ut uīdēre uirum fulgentiaque arma per umbrās, 490
ingentī trepidāre metū; pars uertere terga,
ceu quondam petiēre ratēs, pars tollere uōcem
exiguam: inceptus clāmor frūstrātur hiantīs.
Atque hīc Prīamidēn laniātum corpore tōtō
Dēiphobum uidet et lacerum crūdeliter ōra, 495
ōra manūsque ambās, populātaque tempora raptīs
auribus et truncās inhonestō uulnere nārīs.
Uix adeō agnōuit pauitantem ac dīra tegentem
supplicia, et nōtīs compellat uōcibus ultrō:
'Dēiphobe armipotēns, genus altō ā sanguine Teucrī, 500
quis tam crūdēlīs optāuit sūmere poenās?
Cui tantum dē tē licuit? Mihi fāma suprēma
nocte tulit fessum uastā tē caede Pelasgum
prōcubuisse super cōnfūsae strāgis aceruum.
Tunc egomet tumulum Rhoetēō in lītore inānem 505
cōnstituī et magnā mānīs ter uōce uocāuī.
Nōmen et arma locum seruant; tē, amīce, nequīuī
cōnspicere et patriā dēcēdēns pōnere terra.'
Ad quae Prīamidēs: 'Nihil ō tibi, amīce, relictum;
omnia Dēiphobō soluistī et fūneris umbrīs. 510
Sed mē fāta mea et scelus exitiāle Lacaenae
hīs mersēre malīs; illa haec monimenta relīquit.
Namque ut suprēmam falsa inter gaudia noctem
ēgerimus, nōstī: et nimium meminisse necesse est.
Cum fātālis equus saltū super ardua uēnit 515
Pergama et armātum peditem grauis attulit aluō,
illa chorum simulāns euhantīs orgia circum
dūcēbat Phrygiās; flammam media ipsa tenēbat
ingentem et summā Danaōs ex arce uocābat.
Tum mē cōnfectum cūrīs somnōque grauātum 520
īnfēlīx habuit thalamus, pressitque iacentem
dulcis et alta quiēs placidaeque simillima mortī.
Ēgregiā intereā coniūnx arma omnia tēctīs
ēmouet, et fīdum capitī subdūxerat ēnsem:
intrā tēcta uocat Menelāum et līmina pandit, 525
scīlicet id magnum spērāns fore mūnus amantī,
et fāmam exstinguī ueterum sīc posse malōrum.
Quid moror? Inrumpunt thalamō, comes additus ūnā
hortātor scelerum Aeolidēs. Dī, tālia Grāīs
īnstaurāte, piō sī poenās ōre reposcō. 530
Sed tē quī uīuum cāsūs, age fāre uicissim,
attulerint. Pelagīne uenīs errōribus āctus
an monitū dīuum? An quae tē fortūna fatīgat,
ut trīstīs sine sōle domōs, loca turbida, adīrēs?'
Hāc uice sermōnum roseīs Aurōra quadrīgīs 535
iam medium aetheriō cursū trāiēcerat axem;
et fors omne datum traherent per tālia tempus,
sed comes admonuit breuiterque adfāta Sibylla est:
'Nox ruit, Aenēā; nōs flendō dūcimus hōrās.
Hīc locus est, partīs ubi sē uia findit in ambās: 540
dextera quae Dītis magnī sub moenia tendit,
hāc iter Ēlysium nōbīs; at laeua malōrum
exercet poenās et ad impia Tartara mittit.'
Dēiphobus contrā: 'Nē saeuī, magna sacerdōs;
discēdam, explēbō numerum reddarque tenebrīs. 545
Ī decus, ī, nostrum; meliōribus ūtere fātīs.'
Tantum effātus, et in uerbō uestīgia torsit.
Respicit Aenēās subitō et sub rūpe sinistrā
moenia lāta uidet triplicī circumdata mūrō,
quae rapidus flammīs ambit torrentibus amnis, 550
Tartareus Phlegethōn, torquetque sonantia saxa.
Porta aduersa ingēns solidōque adamante columnae,
uīs ut nūlla uirum, nōn ipsī exscindere bellō
caelicolae ualeant; stat ferrea turris ad aurās,
Tīsiphonēque sedēns pallā succīncta cruentā 555
uestibulum exsomnis seruat noctēsque diēsque.
Hinc exaudīrī gemitīs et saeua sonāre
uerbera, tum strīdor ferrī tractaeque catēnae.
Cōnstitit Aenēās strepitumque exterritus hausit.
'Quae scelerum faciēs? Ō uirgō, effāre; quibusue 560
urgentur poenīs? Quis tantus plangor ad aurās?'
Tum uātēs sīc orsa loquī: 'Dux inclute Teucrum,
nūllī fās castō scelerātum īnsistere līmen;
sed mē cum lūcīs Hecatē praefēcit Auernīs,
ipsa deum poenās docuit perque omnia dūxit. 565
Cnōsius haec Rhadamanthus habet dūrissima rēgna
castīgatque auditque dolōs subigitque fatērī
quae quis apud superōs fūrtō laetātus inānī
distulit in sēram commissa piācula mortem.
Continuō sontīs ultrīx accincta flagellō 570
Tīsiphonē quatit īnsultāns, toruōsque sinistrā
intentāns anguīs uocat agmina saeua sorōrum.
Tum dēmum horrisonō strīdentēs cardine sacrae
panduntur portae. Cernis custōdia quālis
uestibulō sedeat, faciēs quae līmina seruet? 575
Quīnquāgintā ātrīs immānis hiātibus Hydra
saeuior intus habet sēdem. Tum Tartarus ipse
bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbrās
quantus ad aetherium caelī suspectus Olympum.
Hīc genus antīquum Terrae, Tītānia pūbēs, 580
fulmine dēiectī fundō uoluuntur in īmō.
Hīc et Alōīdās geminōs immānia uīdī
corpora, quī manibus magnum rescindere caelum
adgressī superīsque Iouem dētrūdere rēgnīs.
Uīdī et crūdēlīs dantem Salmōnea poenās, 585
dum flammās Iouis et sonitūs imitātur Olympī.
Quattuor hic inuectus equīs et lampada quassāns
per Grāium populōs mediaeque per Ēlidis urbem
ībat ouāns, dīuumque sibī poscēbat honōrem,
dēmēns, quī nimbōs et nōn imitābile fulmen 590
aere et cornipedum pulsū simulāret equōrum.
At pater omnipotēns dēnsa inter nūbila tēlum
contorsit, nōn ille facēs nec fūmea taedīs
lūmina, praecipitemque immānī turbine adēgit.
Nec nōn et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, 595
cernere erat, per tōta nouem cui iūgera corpus
porrigitur, rōstrōque immānis uultur obuncō
immortāle iecur tondēns fēcundaque poenīs
uīscera rīmaturque epulīs habitatque sub altō
pectore, nec fibrīs requiēs datur ūlla renātīs. 600
Quid memorem Lapithās, Ixīona Pīrithoumque?
Quōs super ātra silex iam iam lāpsūra cadentī-
que imminet adsimilis; lūcent geniālibus altīs
aurea fulcra torīs, epulaeque ante ōra parātae
rēgificō luxū; Furiārum maxima iuxtā 605
accubat et manibus prohibet contingere mēnsās,
exsurgitque facem attollēns atque intonat ōre.
Hīc, quibus inuīsī frātrēs, dum uīta manēbat,
pulsātusue parēns et fraus innexa clientī,
aut quī dīuitiīs sōlī incubuēre repertīs 610
nec partem posuēre suīs (quae maxima turba est),
quīque ob adulterium caesī, quīque arma secūtī
impia nec ueritī dominōrum fallere dextrās,
inclūsī poenam exspectant. Nē quaere docērī
quam poenam, aut quae fōrma uirōs fortūnaue mersit. 615
Saxum ingēns uoluunt aliī, radiīsque rotārum
districtī pendent; sedet aeternumque sedēbit
īnfēlīx Thēseus, Phlegyāsque miserrimus omnīs
admonet et magnā testātur uōce per umbrās:
'Discite iūstitiam monitī et nōn temnere dīuōs.' 620
uēndidit hic aurō patriam dominumque potentem
imposuit; fīxit lēgēs pretiō atque refīxit;
hic thalamum inuāsit nātae uetitōsque hymenaeōs:
ausī omnēs immāne nefās ausōque potītī.
Nōn, mihi sī linguae centum sint ōraque centum, 625
ferrea uōx, omnīs scelerum comprendere fōrmās,
omnia poenārum percurrere nōmina possim.'
Haec ubi dicta dedit Phoebī longaeua sacerdōs,
'Sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice mūnus;
accelerēmus' ait; 'Cyclōpum ēducta camīnīs 630
moenia cōnspiciō atque aduersō fornice portās,
haec ubi nōs praecepta iubent dēpōnere dōna.'
Dīxerat et pariter gressī per opāca uiārum
corripiunt spatium medium foribusque propinquant.
Occupat Aenēās aditum corpusque recentī 635
spargit aquā rāmumque aduersō in līmine fīgit.
Hīs dēmum exāctīs, perfectō mūnere dīuae,
dēuēnēre locōs laetōs et amoena uirēcta
fortūnātōrum nemorum sēdēsque beātās.
Largior hīc campōs aethēr et lūmine uestit 640
purpureō, sōlemque suum, sua sīdera nōrunt.
Pars in grāmineīs exercent membra palaestrīs,
contendunt lūdō et fuluā luctantur harēnā;
pars pedibus plaudunt choreās et carmina dīcunt.
Nec nōn Thrēicius longā cum ueste sacerdōs 645
obloquitur numerīs septem discrīmina uōcum,
iamque eadem digitīs, iam pectine pulsat eburnō.
Hīc genus antīquum Teucrī, pulcherrima prōlēs,
magnanimī hērōes nātī meliōribus annīs,
Īlusque Assaracusque et Trōiae Dardanus auctor. 650
Arma procul currūsque uirum mirātur inānīs;
stant terrā dēfīxae hastae passimque solūtī
per campum pāscuntur equī. Quae grātia currum
armōrumque fuit uīuīs, quae cūra nitentīs
pāscere equōs, eadem sequitur tellūre repostōs. 655
Cōnspicit, ecce, aliōs dextrā laeuāque per herbam
uēscentīs laetumque chorō paeāna canentīs
inter odōrātum laurīs nemus, unde supernē
plūrimus Ēridanī per siluam uoluitur amnis.
Hīc manus ob patriam pugnandō uulnera passī, 660
quīque sacerdōtēs castī, dum uīta manēbat,
quīque piī uātēs et Phoebō digna locūtī,
inuentās aut quī uītam excoluēre per artīs
quīque suī memorēs aliquōs fēcēre merendō:
omnibus hīs niueā cinguntur tempora uittā. 665
Quōs circumfūsōs sīc est adfāta Sibylla,
Mūsaeum ante omnīs (medium nam plūrima turba
hunc habet atque umerīs exstantem suspicit altīs):
'Dīcite, fēlīcēs animae tūque optime uātēs,
quae regiō Anchīsēn, quis habet locus? Illius ergō 670
uēnimus et magnōs Erebī trānāuimus amnīs.'
Atque huic respōnsum paucīs ita reddidit hērōs:
'Nūllī certa domus; lūcīs habitāmus opācīs,
rīpārumque torōs et prāta recentia rīuīs
incolimus. Sed uōs, sī fert ita corde uoluntās, 675
hōc superāte iugum, et facilī iam trāmite sistam.'
Dīxit, et ante tulit gressum campōsque nitentīs
dēsuper ostentat; dehinc summa cacūmina linquunt.
At pater Anchīsēs penitus conualle uirentī
inclūsās animās superumque ad lūmen itūrās 680
lustrābat studiō recolēns, omnemque suōrum
forte recēnsēbat numerum, cārōsque nepōtēs
fātaque fortūnāsque uirum mōrēsque manūsque.
Isque ubi tendentem aduersum per grāmina uīdit
Aenēān, alacrīs palmās utrāsque tetendit, 685
Effūsaeque genīs lacrimae et uox excidit ōre:
'Uēnistī tandem, tuāque exspectāta parentī
uīcit iter dūrum piētās? Datur ōra tuērī,
nāte, tua et nōtās audīre et reddere uōcēs?
Sīc equidem dūcēbam animō rēbarque futūrum 690
tempora dīnumerāns, nec mē mea cūra fefellit.
Quas ego tē terrās et quanta per aequora uectum
accipiō! Quantīs iactātum, nāte, perīclīs!
Quam metuī nē quid Libyae tibi rēgna nocērent!'
Ille autem: 'Tua mē, genitor, tua trīstis imāgō 695
saepius occurrēns haec līmina tendere adēgit;
stant sale Tyrrhēnō classēs. Dā iungere dextram,
dā, genitor, tēque amplexū nē subtrahe nostrō.'
Sīc memorāns largō flētū simul ōra rigābat.
Ter cōnātus ibī collō dare bracchia circum; 700
ter frūstrā comprēnsa manūs effūgit imāgō,
par leuibus uentīs uolucrīque simillima somnō.
Intereā uidet Aenēās in ualle reductā
sēclūsum nemus et uirgulta sonantia siluae,
Lēthaeumque domōs placidās quī praenatat amnem. 705
Hunc circum innumerae gentēs populīque uolābant:
ac uelutī in prātīs ubi apēs aestāte serēnā
flōribus īnsīdunt uariīs et candida circum
līlia funduntur, strepit omnis murmure campus.
Horrēscit uīsū subitō causāsque requīrit 710
īnscius Aenēās, quae sint ea flūmina porrō,
quīue uirī tantō complērint agmine rīpās.
Tum pater Anchīsēs: 'Animae, quibus altera fātō
corpora dēbentur, Lēthaeī ad flūminis undam
sēcūrōs laticēs et longa oblīuia pōtant. 715
Hās equidem memorāre tibi atque ostendere cōram
iamprīdem, hanc prōlem cupiō ēnumerāre meōrum,
quō magis Italiā mēcum laetēre repertā.'
'Ō pater, anne aliquās ad caelum hinc īre putandum est
sūblīmīs animās iterumque ad tarda reuertī 720
corporā? Quae lūcis miserīs tam dīra cupīdō?'
'Dīcam equidem nec tē suspensum, nāte, tenēbō'
suscipit Anchīsēs atque ōrdine singula pandit.
'Prīncipiō caelum ac terrās campōsque liquentīs
lūcentemque globum lūnae Titāniaque astra 725
spīritus intus alit, tōtamque īnfūsa per artūs
mēns agitat mōlem et magnō sē corpore miscet.
Inde hominum pecudumque genus uītaeque uolantum
et quae marmoreō fert mōnstra sub aequore pontus.
Igneus est ollīs uigor et caelestis orīgō 730
sēminibus, quantum nōn noxia corpora tardant
terrēnīque hebetant artūs moribundaque membra.
Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque aurās
dispiciunt clausae tenebrīs et carcere caecō.
Quīn et suprēmō cum lūmine uīta relīquit, 735
nōn tamen omne malum miserīs nec funditus omnēs
corporeae excēdunt pestēs, penitusque necesse est
multa diū concrēta modīs inolescere mīrīs.
Ergō exercentur poenīs ueterumque malōrum
supplicia expendunt: aliae panduntur inānēs 740
suspēnsae ad uentōs, aliīs sub gurgite uastō
īnfectum ēluitur scelus aut exūritur ignī:
quisque suōs patimur mānīs. Exinde per amplum
mittimur Ēlysium et paucī laeta arua tenēmus,
dōnec longa diēs perfectō temporis orbe 745
concrētam exēmit lābem, pūrumque relinquit
aetherium sensum atque aurāī simplicis ignem.
Hās omnīs, ubi mīlle rotam uoluēre per annōs,
Lēthaeum ad fluuium deus ēuocat agmine magnō,
scīlicet immemorēs supera ut conuexa reuīsant 750
rūrsus, et incipiant in corpora uelle reuertī.'
Dīxerat Anchīsēs nātumque ūnāque Sibyllam
conuentūs trahit in mediōs turbamque sonantem,
et tumulum capit unde omnīs longō ōrdine posset
aduersōs legere et uenientum discere uultūs. 755
'Nunc age, Dardaniam prōlem quae deinde sequātur
glōria, quī maneant Italā dē gente nepōtēs,
inlustrīs animās nostrumque in nōmen itūrās,
expediam dictīs, et tē tua fāta docēbō.
Ille, uidēs, pūrā iuuenis quī nītitur hastā, 760
proxima sorte tenet lūcis loca, prīmus ad aurās
aetheriās Italō commixtus sanguine surget,
Siluius, Albānum nōmen, tua postuma prōlēs,
quem tibi longaeuō sērum Lauīnia coniūnx
ēdūcet siluīs rēgem rēgumque parentem, 765
unde genus Longā nostrum dominābitur Albā.
Proximus ille Procās, Trōiānae glōria gentis,
et Capys et Numitōr et quī tē nōmine reddet
Siluius Aenēās, pariter pietāte uel armīs
ēgregius, sī umquam rēgnandam accēperit Albam. 770
Quī iuuenēs! Quantās ostentant, aspice, uīrīs
atque umbrāta gerunt cīuīlī tempora quercū!
Hī tibi Nōmentum et Gabiōs urbemque Fidēnam,
hī Collātīnās impōnent montibus arcēs,
Pōmetiōs Castrumque Inuī Bōlamque Coramque; 775
haec tum nōmina erunt, nunc sunt sine nōmine terrae.
Quīn et auō comitem sēsē Māuortius addet
Rōmulus, Assaracī quem sanguinis Īlia māter
ēdūcet. Uiden, ut geminae stant uertice cristae
et pater ipse suō superum iam signat honōre? 780
Ēn huius, nāte, auspiciīs illa incluta Rōma
imperium terrīs, animōs aequābit Olympō,
septemque ūna sibī mūrō circumdabit arcēs,
fēlīx prōle uirum: quālis Berecyntia māter
inuehitur currū Phrygiās turrīta per urbēs 785
laeta deum partū, centum complexa nepōtēs,
omnīs caelicolās, omnīs supera alta tenentīs.
Hūc geminās nunc flecte aciēs, hanc aspice gentem
Rōmānōsque tuōs. Hīc Caesar et omnis Iūlī
prōgeniēs magnum caelī uentūra sub axem. 790
Hic uir, hic est, tibi quem prōmittī saepius audīs,
Augustus Caesar, dīuī genus, aurea condet
saecula quī rūrsus Latiō rēgnāta per arua
Sāturnō quondam, super et Garamantas et Indōs
prōferet imperium; iacet extrā sīdera tellūs, 795
extrā annī sōlīsque uiās, ubi caelifer Atlās
axem umerō torquet stēllīs ārdentibus aptum.
Huius in aduentum iam nunc et Caspia rēgna
respōnsīs horrent dīuum et Maeōtia tellūs,
et septemgeminī turbant trepida ōstia Nīlī. 800
Nec uērō Alcīdēs tantum tellūris obīuit,
fīxerit aeripedem ceruam licet, aut Erymanthī
pācārit nemora et Lernam tremefēcerit arcū;
nec quī pampineīs uictor iuga flectit habēnīs
Līber, agēns celsō Nȳsae dē uertice tīgrīs. 805
Et dubitāmus adhūc uirtūtem extendere factīs,
aut metus Ausoniā prohibet cōnsistere terrā?
Quis procul ille autem rāmīs īnsignis olīuae
sacra ferēns? Nōscō crīnīs incānaque menta
rēgis Rōmānī prīmam quī lēgibus urbem 810
fundābit, Curibus paruīs et paupere terrā
missus in imperium magnum. Cui deinde subībit
ōtia quī rūmpet patriae residēsque mouēbit
Tullus in arma uirōs et iam dēsuēta triumphīs
agmina. Quem iuxtā sequitur iactantior Ancus 815
nunc quoque iam nimium gaudēns populāribus aurīs.
Uīs et Tarquiniōs rēgēs animamque superbam
ultōris Brūtī, fascīsque uidēre receptōs?
Cōnsulis imperium hic prīmus saeuāsque secūrīs
accipiet, nātōsque pater noua bella mouentīs 820
ad poenam pulchrā prō lībertāte uocābit,
īnfēlīx, utcumque ferent ea facta minōrēs:
uincet amor patriae laudumque immēnsa cupīdō.
Quīn Deciōs Drūsōsque procul saeuumque secūrī
aspice Torquātum et referentem signa Camillum. 825
Illae autem paribus quās fulgere cernis in armīs,
concordēs animae nunc et dum nocte prementur,
heu quantum inter sē bellum, sī lūmina uītae
attigerint, quantās aciēs strāgemque ciēbunt,
aggeribus socer Alpīnīs atque arce Monoecī 830
dēscendēns, gener aduersīs instrūctus Eōīs!
Nē, puerī, nē tanta animīs adsuēscite bella
neu patriae ualidās in uiscera uertite uīrīs;
tūque prior, tū parce, genus quī dūcis Olympō,
prōice tēla manū, sanguis meus!— 835
Ille triumphātā Capitōlia ad alta Corinthō
uictor aget currum caesīs īnsignis Achīuīs.
Ēruet ille Argōs Agamemnoniāsque Mycēnās
ipsumque Aeacidēn, genus armipotentis Achillī,
ultus auōs Trōiae templa et temerāta Mineruae. 840
Quis tē, magne Catō, tacitum aut tē, Cosse, relinquat?
quis Gracchī genus aut geminōs, duō fulmina bellī,
Scīpiadās, clādem Libyae, paruōque potentem
Fābricium uel tē sulcō, Serrāne, serentem?
Quō fessum rapitis, Fabiī? Tū Maximus ille es, 845
ūnus quī nōbīs cūnctandō restituis rem.
Excūdent aliī spīrantia mollius aera
(crēdō equidem), uīuōs dūcent dē marmore uultus,
ōrābunt causās melius, caelīque meātūs
dēscrībent radiō et surgentia sīdera dīcent: 850
tū regere imperiō populōs, Rōmāne, mementō
(hae tibi erunt artēs), pācīque impōnere mōrem,
parcere subiectīs et dēbellāre superbōs.'
Sīc pater Anchīsēs, atque haec mīrantibus addit:
'Aspice, ut īnsignīs spoliīs Mārcellus opīmīs 855
ingreditur uictorque uirōs superēminet omnīs.
Hic rem Rōmānam magnō turbante tumultū
sistet eques, sternet Poenōs Gallumque rebellem,
tertiaque arma patrī suspendet capta Quirīnō.'
Atque hīc Aenēās (ūnā namque īre uidēbat 860
ēgregium fōrmā iuuenem et fulgentibus armīs,
sed frōns laeta parum et dēiecto lūmina uultū)
'Quis, pater, ille, uirum quī sīc comitātur euntem?
Fīlius, anne aliquis magnā dē stirpe nepōtum?
Quī strepitus circā comitum! Quantum īnstar in ipsō! 865
Sed nox ātra caput trīstī circumuolat umbrā.'
Tum pater Anchīsēs lacrimīs ingressus obortīs:
'Ō gnāte, ingentem lūctum nē quaere tuōrum;
ostendent terrīs hunc tantum fāta nec ultrā
esse sinent. Nimium uōbīs Rōmāna propāgō 870
uīsa potēns, superī, propria haec sī dōna fuissent.
Quantōs ille uirum magnam Māuortis ad urbem
campus aget gemitūs! Uel quae, Tiberīne, uidēbis
fūnera, cum tumulum praeterlābēre recentem!
Nec puer Īliacā quisquam dē gente Latīnōs 875
in tantum spē tollet auōs, nec Rōmula quondam
ūllō sē tantum tellūs iactābit alumnō.
Heu pietās, heu prīsca fidēs inuictaque bellō
dextera! Nōn illī sē quisquam impūne tulisset
obuius armātō, seu cum pedes īret in hostem 880
seu spūmantis equī foderet calcāribus armōs.
Heu, miserande puer, sī quā fāta aspera rumpās,
tū Mārcellus eris. Manibus date līlia plēnīs
purpureōs spargam flōrēs animamque nepōtīs
hīs saltem accumulem dōnīs, et fungar inānī 885
mūnere.' Sīc tōtā passim regiōne uagāntur
āeris in campīs lātīs atque omnia lustrant.
Quae postquam Anchīsēs nātum per singula dūxit
incenditque amimum fāmae uenientis amōre,
exim bella uirō memorat quae deinde gerenda, 890
Laurentīsque docet populōs urbemque Latīnī,
et quō quemque modō fugiatque feratque labōrem.
Sunt geminae Somnī portae, quārum altera fertur
cornea, quā uērīs facilis datur exitus umbrīs,
altera candentī perfecta nitēns elephantō, 895
sed falsa ad caelum mittunt īnsomnia Mānēs.
Hīs ibi tum nātum Anchīsēs ūnāque Sibyllam
prōsequitur dictīs portāque ēmittit eburnā,
ille uiam secat ad nāuīs sociōsque reuīsit.
Tum sē ad Cāiētae rēctō fert līmite portum. 900
Ancora dē prōrā iacitur; stant lītore puppēs.
Liber V