Intereā medium Aenēās iam classe tenēbat
certus iter flūctūsque ātrōs Aquilōne secābat
moenia respiciēns, quae iam īnfēlīcis Elissae
conlūcent flammīs. Quae tantum accenderit ignem
causa latet; dūrī magnō sed amōre dolōrēs 5
pollūtō, nōtumque furēns quid fēmina possit,
trīste per augurium Teucrōrum pectora dūcunt.
Ut pelagus tenuēre ratēs nec iam amplius ūlla
occurrit tellūs, maria undique et undique caelum,
ollī caeruleus suprā caput astitit imber 10
noctem hiememque ferēns et inhorruit unda tenebrīs.
Ipse gubernātor puppī Palinūrus ab altā:
'Heu quianam tantī cīnxērunt aethera nimbī?
Quidue, pater Neptūne, parās?' Sīc deinde locūtus
colligere arma iubet ualidīsque incumbere rēmīs, 15
oblīquatque sinus in uentum ac tālia fātur:
'Magnanime Aenēā, nōn, sī mihi Iuppiter auctor
spondeat, hōc spērem Italiam contingere caelō.
Mūtātī trānsuersa fremunt et uespere ab ātrō
cōnsurgunt uentī, atque in nūbem cōgitur āēr. 20
Nec nōs obnītī contrā nec tendere tantum
sufficimus. Superat quoniam Fortūna, sequāmur,
quōque uocat uertāmus iter. Nec lītora longē
fīda reor frāterna Erycis portūsque Sicānōs,
sī modo rīte memor seruāta remētior astra.' 25
Tum pius Aenēās: 'Equidem sīc poscere uentōs
iamdūdum et frūstrā cernō tē tendere contrā.
Flecte uiam uēlīs. An sit mihi grātior ūlla,
quōue magis fessās optem dīmittere nāuīs,
quam quae Dardanium tellūs mihi seruat Acestēn 30
et patris Anchīsae gremiō complectitur ossā?'
Haec ubi dicta, petunt portūs et uēla secundī
intendunt Zephyrī; fertur cita gurgite classis,
et tandem laetī nōtae aduertuntur harēnae.
At procul ex celsō mīrātus uertice montis 35
aduentum sociāsque ratēs occurrit Acestēs,
horridus in iaculīs et pelle Libystidis ursae,
Trōiā Crīnīsō conceptum flūmine māter
quem genuit. Ueterum nōn immemor ille parentum
grātātur reducēs et gāzā laetus agrestī 40
excipit, ac fessōs opibus solātur amīcīs.
Postera cum prīmō stēllās Oriente fugārat
clāra diēs, sociōs in coetum lītore ab omnī
aduocat Aenēās tumulīque ex aggere fātur:
'Dardanidae magnī, genus altō ā sanguine dīuum, 45
annuus exāctīs complētur mēnsibus orbis,
ex quō reliquiās dīuīnīque ossa parentis
condidimus terrā maestāsque sacrāuimus ārās;
iamque diēs, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,
semper honōrātum (sīc dī uoluistis) habēbō. 50
Hunc ego Gaetūlīs agerem sī Syrtibus exsul,
Argolicōue marī dēprēnsus et urbe Mycēnae,
annua uōta tamen sollemnīsque ōrdine pompās
exseqerer strueremque suīs altāria dōnīs.
Nunc ultrō ad cinerēs ipsīus et ossa parentis 55
haud equidem sine mente, reor, sine nūmine dīuum
adsumus et portūs dēlātī intrāmus amicōs.
Ergō agite et laetum cūnctī celebrēmus honōrem:
poscāmus uentōs, atque haec mē sacra quotannīs
urbe uelit positā templīs sibi ferre dicātīs. 60
Bīna boum uōbīs Trōiā generātus Acestēs
dat numerō capita in nāuīs; adhibēte penātīs
et patriōs epulīs et quōs colit hospes Acestēs.
Praetereā, sī nōna diem mortālibus almum
Aurōra extulerit radiīsque retēxerit orbem, 65
prīma citae Teucrīs pōnam certāmina classis;
quīque pedum cursū ualet, et quī uīribus audax
aut iaculō incēdit melior leuibusque sagittīs,
seu crūdō fīdit pugnam committere caestū,
cūnctī adsint meritaeque exspectent praemia palmae. 70
Ōre fauēte omnēs et cingite tempora rāmīs.'
Sīc fātus uēlat māternā tempora myrtō.
Hoc Helymus facit, hoc aeuī mātūrus Acestēs,
hoc puer Ascanius, sequitur quōs cētera pūbēs.
Ille ē conciliō multīs cum mīlibus ībat 75
ad tumulum magnā medius comitante cateruā.
Hīc duo rīte merō lībāns carchēsia Bacchō
fundit humī, duo lacte nouō, duo sanguine sacrō,
purpureōsque iacit flōrēs ac tālia fātur:
'Saluē, sancte parēns, iterum; saluēte, receptī 80
nēquīquam cinerēs animaeque umbraeque paternae.
Nōn licuit fīnīs Italōs fātāliaque arua
nec tēcum Ausonium, quīcumque est, quaerere Thybrim.'
Dīxerat haec, adytīs cum lūbricus anguis ab īmīs
septem ingēns gȳrōs, septēna uolūmina trāxit 85
amplexus placidē tumulum lāpsusque per ārās,
caeruleae cuī terga notae maculōsus et aurō
squāmam incendēbat fulgor, ceu nūbibus arcus
mīlle iacit uariōs aduersō sōle colōrēs.
Obstipuit uīsū Aenēās. Ille agmine longō 90
tandem inter paterās et lēuia pōcula serpēns
lībāuitque dapēs rūrsusque innoxius īmō
successit tumulō et dēpāsta altāria līquit.
Hōc magis inceptōs genitōrī īnstaurat honōrēs,
incertus geniumne locī famulumne parentis 95
esse putet; caedit bīnās dē mōre bidentīs
totque suēs, totidem nigrantīs terga iuuencōs,
uīnaque fundēbat paterīs animamque uocābat
Anchīsae magnī mānīsque Acheronte remissōs.
Nec nōn et sociī, quae cuique est cōpia, laetī 100
dōna ferunt, onerant ārās mactantque iuuencōs;
ōrdine aēna locant aliī fūsīque per herbam
subiciunt ueribus prūnās et uiscera torrent.
Exspectāta diēs aderat nōnamque serēna
Aurōram Phaethontis equī iam lūce uehēbant, 105
fāmaque fīnitimōs et clārī nōmen Acestae
excierat; laetō complērant lītora coetū
uīsūrī Aeneadās, pars et certāre parātī.
Mūnera prīncipiō ante oculōs circōque locantur
in mediō, sacrī tripodēs uiridēsque corōnae 110
et palmae pretium uictōribus, armaque et ostrō
perfūsae uestēs, argentī aurīque talenta;
et tuba commissōs mediō canit aggere lūdōs.
Prīma parēs ineunt grauibus certāmina rēmīs
quattuor ex omnī dēlēctae classe carīnae. 115
Uēlōcem Mnēstheus agit ācrī rēmige Pristim,
mox Italus Mnēstheus, genus ā quō nōmine Memmī,
ingentemque Gyās ingentī mōle Chimaeram,
urbis opus, triplicī pūbēs quam Dardana uersū
impellunt, ternō cōnsurgunt ōrdine rēmī; 120
Sergestusque, domus tenet ā quō Sergia nōmen,
Centaurō inuehitur magnā, Scyllāque Cloanthus
caeruleā, genus unde tibī, Rōmānē Cluentī.
Est procul in pelagō saxum spūmantia contrā
lītora, quod tumidīs summersum tunditur ōlim 125
flūctibus, hībernī condunt ubi sīdera Cōrī;
tranquillō silet immōtāque attollitur undā
campus et aprīcīs statiō grātissima mergīs.
Hīc uiridem Aenēās frondentī ex īlice mētam
cōnstituit signum nautīs pater, unde reuertī 130
scīrent et longōs ubi circumflectere cursūs.
Tum loca sorte legunt ipsīque in puppibus aurō
ductōrēs longē effulgent ostrōque decōrī;
cētera pōpoleā uēlātur fronde iuuentūs
nūdātōsque umerōs oleō perfūsa nitescit. 135
Cōnsīdunt trānstrīs, intentaque bracchia rēmīs;
intentī exspectant signum, exsultantiaque haurit
corda pauor pulsāns laudumque arrēcta cupīdō.
Inde ubi clāra dedit sonitum tuba, fīnibus omnēs,
haud mora, prōsiluēre suīs; ferit aethera clāmor 140
nauticus, adductīs spūmant freta uersa lacertīs.
Īnfindunt pariter sulcōs, totumque dehīscit
conuulsum rēmīs rōstrīsque tridentibus aequor.
Nōn tam praecipitēs biiugō certāmine campum
corripuēre ruuntque effūsī carcere currūs, 145
nec sīc immissīs aurīgae undantia lōra
concussēre iugīs prōnīque in uerbera pendent.
Tum plausū fremitūque uirum studiīsque fauentum
cōnsonat omne nemus, uōcemque inclūsa uolūtant
lītora, pulsātī collēs clāmōre resultant. 150
Effugit ante aliōs prīmīsque ēlābitur undīs
turbam inter fremitumque Gyās; quem deinde Cloanthus
cōnsequitur, melior rēmīs, sed pondere pīnus
tarda tenet. Post hōs aequō discrīmine Pristis
Centaurusque locum tendunt superāre priōrem; 155
et nunc Pristis habet, nunc uictam praeterit ingēns
Centaurus, nunc ūnā ambae iūnctīsque feruntur
frontibus et longā sulcant uada salsa carīnā.
Iamque propinquābant scopulō mētamque tenēbant,
cum prīnceps mediōque Gyās in gurgite uictor 160
rēctōrem nāuis compellat uōce Menoetēn:
'Quō tantum mihi dexter abīs? Hūc dērige cursum;
lītus amā et laeua stringat sine palmula cautēs;
altum aliī teneant.' Dīxit; sed caeca Menoetēs
saxa timēns prōram pelagī dētorquet ad undās. 165
'Quō dīuersus abīs?' Iterum 'Pete saxa, Menoetē!'
Cum clāmōre Gyās reuocābat, et ecce Cloanthum
respicit īnstantem tergō et propiōra tenentem.
Ille inter nāuemque Gyae scopulōsque sonantīs
rādit iter laeuum interior subitōque priōrem 170
praeterit et mētīs tenet aequora tūta relictīs.
Tum uērō exārsit iuuenī dolor ossibus ingēns
nec lacrimīs caruēre genae, sēgnemque Menoetēn
oblītus decorisque suī sociumque salūtis
in mare praecipitem puppī dēturbat ab altā; 175
ipse gubernāclō rēctor subit, ipse magister
hortāturque uirōs clāuumque ad lītora torquet.
At grauis ut fundō uix tandem redditus īmo est
iam senior madidāque fluēns in ueste Menoetēs
summa petit scopulī siccāque in rūpe resēdit. 180
Illum et lābentem Teucrī et rīsēre natantem
et salsōs rīdent reuomentem pectore flūctūs.
Hīc laeta extrēmīs spēs est accēnsa duōbus,
Sergestō Mnēstheique, Gyān superāre morantem.
Sergestus capit ante locum scopulōque propinquat, 185
nec tōtā tamen ille prior praeeunte carīnā;
parte prior, partim rōstrō premit aemula Pristis.
At media sociōs incēdēns nāue per ipsōs
hortātur Mnēstheus: 'Nunc, nunc īnsurgite rēmīs,
Hectoreī sociī, Trōiae quōs sorte suprēmā 190
dēlēgī comitēs; nunc illās prōmite uīrīs,
nunc animōs, quibus in Gaetūlīs Syrtibus ūsī
Īoniōque mari Maleaeque sequācibus undīs.
Nōn iam prīma petō Mnēstheus neque uincere certō
(quamquam ō! Sed superent quibus hōc, Neptūne, dedistī); 195
extrēmōs pudeat rediisse: hoc uincite, cīuēs,
et prohibēte nefās.' Ollī certāmine summō
prōcumbunt: uastīs tremit ictibus aerea puppīs
subtrahiturque solum, tum crēber anhēlitus artūs
āridaque ōra quatit, sūdor fluit undique rīuīs. 200
Attulit ipse uirīs optātum cāsus honōrem:
namque furēns animī dum prōram ad saxa suburget
interior spatiōque subit Sergestus inīquō,
īnfēlīx saxīs in prōcurrentibus haesit.
Concussae cautēs et acūtō in mūrice rēmī 205
obnīxī crepuēre inlīsaque prōra pependit.
Cōnsurgunt nautae et magnō clāmōre morantur
ferrātāsque trudēs et acūtā cuspide contōs
expediunt frāctōsque legunt in gurgite rēmōs.
At laetus Mnēstheus successūque ācrior ipsō 210
agmine rēmōrum celerī uentīsque uocātīs
prōna petit maria et pelagō dēcurrit apertō.
Quālis spēluncā subitō commōta columba,
cui domus et dulcēs latebrōsō in pūmice nīdī,
fertur in arua uolāns plausumque exterrita pennīs 215
dat tēctō ingentem, mox āere lāpsa quiētō
rādit iter liquidum celerīs neque commouet ālās:
sīc Mnēstheus, sīc ipsa fugā secat ultima Pristis
aequora, sīc illam fert impetus ipse uolantem.
et prīmum in scopulō luctantem dēserit altō 220
Sergestum breuibusque uadīs frūstrāque uocantem
auxilia et frāctīs discentem currere rēmīs.
inde Gyān ipsamque ingentī mōle Chimaeram
cōnsequitur; cēdit, quoniam spoliāta magistrō est.
Sōlus iamque ipsō superest in fīne Cloanthus, 225
quem petit et summīs adnīxus uīribus urget.
Tum uērō ingeminat clāmōr cūnctīque sequentem
īnstīgant studiīs, resonatque fragōribus aethēr.
Hī proprium decus et partum indignantur honōrem
nī teneant, uītamque uolunt prō laude pacīscī; 230
hōs successus alit: possunt, quia posse uidentur.
Et fors aequātīs cēpissent praemia rōstrīs,
nī palmās pontō tendēns utrāsque Cloanthus
fūdissetque precēs dīuōsque in uōta uocāsset:
'Dī, quibus imperium est pelagī, quōrum aequora currō, 235
uōbīs laetus ego hōc candentem in lītore taurum
cōnstituam ante ārās uōtī reus, extaque salsōs
prōiciam in flūctūs et uīna liquentia fundam.'
Dīxit, eumque īmīs sub flūctibus audiit omnis
Nēreidum Phorcīque chorus Panopēaque uirgō, 240
et pater ipse manū magnā Portūnus euntem
impulit: illa Notō citius uolucrīque sagittā
ad terram fugit et portū sē condidit altō.
Tum satus Anchīsā cūnctīs ex mōre uocātīs
uictōrem magnā praecōnis uōce Cloanthum 245
dēclārat uiridīque aduēlat tempora laurō,
mūneraque in nāuīs ternōs optāre iuuencōs
uīnaque et argentī magnum dat ferre talentum.
Ipsīs praecipuōs ductōribus addit honōrēs:
uictōrī chlamydem aurātam, quam plūrima circum 250
purpura maeandrō duplicī Meliboea cucurrit,
intextusque puer frondōsā rēgius Īdā
uēlōcīs iaculō ceruōs cursūque fatīgat
ācer, anhēlantī similis, quem praepes ab Īdā
sublīmem pedibus rapuit Iouis armiger uncīs; 255
longaeuī palmās nēquīquam ad sīdera tendunt
custōdēs, saeuitque canum lātrātus in aurās.
At quī deinde locum tenuit uirtūte secundum,
lēuibus huic hāmīs cōnsertam aurōque trilīcem
lōrīcam, quam Dēmoleō dētraxerat ipse 260
uictor apud rapidum Simoenta sub Īliō altō,
dōnat habēre, uirō decus et tūtāmen in armīs.
Uix illam famulī Phēgeus Sagarisque ferēbant
multiplicem cōnīxī umerīs; indūtus at ōlim
Dēmoleōs cursū pālantīs Trōas agēbat. 265
Tertia dōna facit geminōs ex aere lebētas
cymbiaque argentō perfecta atque aspera signīs.
Iamque adeō dōnātī omnēs opibusque superbī
pūniceīs ībant ēuinctī tempora taenīs,
cum saeuō ē scopulō multa uix arte reuulsus 270
āmissīs rēmīs atque ōrdine dēbilis ūnō
inrīsam sine honōre ratem Sergestus agēbat.
Quālis saepe uiae dēprēnsus in aggere serpēns,
aerea quem oblīquum rota trānsiit aut grauis ictū
sēminecem līquit saxō lacerumque uiātor; 275
nēquīquam longōs fugiēns dat corpore tortūs
parte ferōx ārdēnsque oculīs et sībila colla
arduus attollēns; pars uulnere clauda retentat
nexantem nōdīs sēque in sua membra plicantem:
tālī rēmigiō nāuis sē tarda mouēbat; 280
uēla facit tamen et uēlīs subit ōstia plēnīs.
Sergestum Aenēās prōmissō mūnere dōnat
seruātam ob nāuem laetus sociōsque reductōs.
Ollī serua datur operum haud ignāra Mineruae,
Cressa genus, Pholoē, geminīque sub ūbere nātī. 285
Hōc pius Aenēās missō certāmine tendit
grāmineum in campum, quem collibus undique curuīs
cingēbant siluae, mediāque in ualle theātrī
circus erat; quō sē multīs cum mīlibus hērōs
cōnsessū medium tulit exstrūctōque resēdit. 290
Hīc, quī forte uelint rapidō contendere cursū,
inuītat pretiīs animōs, et praemia pōnit.
Undique conueniunt Teucrī mixtīque Sicānī,
Nīsus et Euryalus prīmī,
Euryalus fōrmā īnsignis uiridīque iuuentā, 295
Nīsus amōre piō puerī; quōs deinde secūtus
rēgius ēgregiā Priamī dē stirpe Diōrēs;
hunc Salius simul et Patrōn, quōrum alter Acarnān,
alter ab Arcadiō Tegeaeae sanguine gentis;
tum duo Trīnacriī iuuenēs, Helymus Panopēsque 300
adsuētī siluīs, comitēs seniōris Acestae;
multī praetereā, quōs fāma obscūra recondit.
Aenēās quibus in mediīs sīc deinde locūtus:
'Accipite haec animīs laetāsque aduertite mentēs.
Nēmō ex hōc numerō mihi nōn dōnātus abībit. 305
Cnōsia bīna dabō lēuātō lūcida ferrō
spīcula caelātamque argentō ferre bipennem;
omnibus hic erit ūnus honōs. Trēs praemia prīmī
accipient flāuāque caput nectentur olīuā.
Prīmus equum phalerīs īnsignem uictor habētō; 310
alter Amāzoniam pharetram plēnamque sagittīs
Thrēiciīs, lātō quam circum amplectitur aurō
balteus et teretī subnectit fībula gemmā;
tertius Argolicā hāc galeā contentus abītō.'
Haec ubi dicta, locum capiunt signōque repente 315
corripiunt spatia audītō līmenque relinquunt,
effūsī nimbō similēs. Simul ultima signant,
prīmus abit longēque ante omnia corpora Nīsus
ēmicat et uentīs et fulminis ōcior ālīs;
proximus huic, longō sed proximus interuāllō, 320
īnsequitur Salius; spatiō post deinde relictō
tertius Euryalus;
Euryalumque Helymus sequitur; quō deinde sub ipsō
ecce uolat calcemque terit iam calce Diōrēs
incumbēns umerō, spatia et sī plūra supersint 325
trānseat ēlāpsus prior ambiguumque relinquat.
Iamque ferē spatiō extrēmō fessīque sub ipsam
fīnem aduentābant, lēuī cum sanguine Nīsus
lābitur īnfēlīx, caesīs ut forte iuuencīs
fūsus humum uiridīsque super madefēcerat herbās. 330
Hīc iuuenis iam uictor ouāns uestīgia pressō
haud tenuit titubāta solō, sed prōnus in ipsō
concidit immundōque fimō sacrōque cruōre.
Nōn tamen Euryalī, nōn ille oblītus amōrum:
nam sēsē opposuit Saliō per lūbrica surgēns; 335
ille autem spissā iacuit reuolūtus harēnā,
ēmicat Euryalus et mūnere uictor amīcī
prīma tenet, plausūque uolat fremitūque secundō.
Post Helymus subit et nunc tertia palma Diōrēs.
Hīc tōtum caueae consessum ingentis et ōra 340
prīma patrum magnis Salius clāmōribus implet,
ēreptumque dolō reddī sibi poscit honōrem.
Tūtātur fauor Euryalum lacrimaeque decōrae,
grātior et pulchrō ueniēns in corpore uirtūs.
Adiuuat et magnā prōclāmat uōce Diōrēs, 345
quī subiit palmae frūstrāque ad praemia uēnit
ultima, sī prīmī Saliō reddentur honōrēs.
Tum pater Aenēās 'Uestra' inquit 'mūnera uōbīs
certa manent, puerī et palmam mouet ōrdine nēmō;
mē liceat cāsūs miserārī īnsontis amīcī.' 350
Sīc fātus tergum Gaetūlī immāne leōnis
dat Saliō uillīs onerōsum atque unguibus aureīs.
Hīc Nīsus 'Sī tanta' inquit 'sunt praemia uictīs,
et tē lāpsōrum miseret, quae mūnera Nīsō
digna dabis, prīmam meruī quī laude corōnam 355
nī mē, quae Salium, fortūna inimīca tulisset?'
Et simul hīs dictīs faciem ostentābat et ūdō
turpia membra fimō. Rīsit pater optimus ollī
et clipeum efferrī iussit, Didymāonis artīs,
Neptūnī sacrō Danaīs dē poste refīxum. 360
Hōc iuuenem ēgregium praestantī mūnere dōnat.
Post, ubi cōnfectī cursūs et dōna perēgīt,
'Nunc, sī cui uirtūs animusque in pectore praesēns,
adsit et ēuīnctīs attollat bracchia palmīs';
sīc ait, et geminum pugnae prōpōnit honōrem, 365
uictōrī uēlātum aurō uittīsque iuuencum,
ēnsem atque īnsignem galeam sōlācia uictō.
Nec mora; continuō uastīs cum uīribus effert
ōra Darēs magnōque uirum sē murmure tollit,
sōlus quī Paridem solitus contendere contrā, 370
īdemque ad tumulum quō maximus occubat Hector
uictōrem Būtēn immānī corpore, quī sē
Bēbryciā ueniēns Amycī dē gente ferēbat,
perculit et fuluā moribundum extendit harēnā.
Tālīs prīma Darēs caput altum in proelia tollit, 375
ostenditque umerōs lātōs alternaque iactat
bracchia prōtendēns et uerberat ictibus aurās.
Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tantō
audet adīre uirum manibusque indūcere caestūs.
Ergō alacris cūnctōsque putāns excēdere palmā 380
Aenēae stetit ante pedēs, nec plūra morātus
tum laeuā taurum cornū tenet atque ita fātur:
'Nāte deā, sī nēmō audet sē crēdere pugnae,
quae fīnis standī? Quō mē decet usque tenērī?
Dūcere dōna iubē.' Cūnctī simul ōre fremēbant 385
Dardanidae reddīque uirō prōmissa iubēbant.
Hīc grauis Entellum dictīs castīgat Acestēs,
proximus ut uiridante torō cōnsēderat herbae:
'Entelle, hērōum quondam fortissime frūstrā,
tantane tam patiēns nūllō certāmine tollī 390
dōna sinēs? Ubi nunc nōbīs deus ille, magister
nēquīquam memorātus, Eryx? Ubi fāma per omnem
Trīnacriam et spolia illa tuīs pendentia tēctīs?'
ille sub haec: 'Nōn laudis amor nec glōria cessit
pulsa metū; sed enim gelidus tardante senectā 395
sanguis hebet, frīgentque effētae in corpore uīrēs.
Sī mihi quae quondam fuerat quāque improbus iste
exsultat fīdēns, sī nunc foret illa iuuentās,
haud equidem pretiō inductus pulchrōque iuuencō
uēnissem, nec dōna moror.' Sīc deinde locūtus 400
in medium geminōs immānī pondere caestūs
prōiēcit, quibus ācer Eryx in proelia suētus
ferre manum dūrōque intendere bracchia tergō.
Obstipuēre animī: tantōrum ingentia septem
terga boum plumbō īnsūtō ferrōque rigēbant. 405
Ante omnīs stupet ipse Darēs longēque recūsat,
magnanimusque Anchīsiadēs et pondus et ipsa
hūc illūc uinclōrum immēnsa uolūmina uersat.
Tum senior tālīs referēbat pectore uōcēs:
'Quid, sī quis caestūs ipsīus et Herculis arma 410
uīdisset trīstemque hōc ipsō in lītore pugnam?
haec germānus Eryx quondam tuus arma gerēbat
(sanguine cernis adhūc sparsōque īnfecta cerebrō),
hīs magnum Alcidēn contrā stetit, hīs ego suētus,
dum melior uīrīs sanguis dabat, aemula necdum 415
temporibus geminīs cānēbat sparsa senectūs.
Sed sī nostra Darēs haec Trōius arma recūsat
idque piō sedet Aenēae, probat auctor Acestēs,
aequēmus pugnās. Erycis tibi terga remittō
(solue metūs), et tū Trōiānōs exue caestūs.' 420
Haec fātus duplicem ex umerīs reiēcit amictum
et magnōs membrōrum artūs, magna ossa lacertōs-
que exuit atque ingēns mediā cōnsistit harēnā.
Tum satus Anchīsā caestūs pater extulit aequōs
et paribus palmās ambōrum innexuit armīs. 425
Cōnstitit in digitōs extemplō arrēctus uterque
bracchiaque ad superās interritus extulit aurās.
Abdūxēre retrō longē capita ardua ab ictū
immiscentque manūs manibus pugnamque lacessunt,
ille pedum melior mōtū frētusque iuuentā, 430
hic membrīs et mōle ualēns; sed tarda trementī
genua labant, uastōs quatit aeger anhēlitus artūs.
Multa uirī nēquīquam inter sē uulnera iactant,
multa cauō laterī ingeminant et pectore uastōs
dant sonitūs, erratque aurīs et tempora circum 435
crēbra manus, dūrō crepitant sub uulnere mālae.
Stat grauis Entellus nīsūque immōtus eōdem
corpore tēla modō atque oculīs uigilantibus exit.
Ille, uelut celsam oppugnat quī mōlibus urbem
aut montāna sedet circum castella sub armīs, 440
nunc hōs, nunc illōs aditūs, omnemque pererrat
arte locum et uariīs adsultibus inritus urget.
Ostendit dextram īnsurgēns Entellus et altē
extulit, ille ictum uenientem ā uertice uēlōx
praeuīdit celerīque ēlāpsus corpore cessit; 445
Entellus uīrīs in uentum effūdit et ultrō
ipse grauis grauiterque ad terram pondere uastō
concidit, ut quondam caua concidit aut Erymanthō
aut Īdā in magnā rādīcibus ēruta pīnus.
Cōnsurgunt studiīs Teucrī et Trīnācria pūbēs; 450
it clāmor caelō prīmusque accurrit Acestēs
aequaeuumque ab humō miserāns attollit amīcum.
At nōn tardātus cāsū neque territus hērōs
ācrior ad pugnam redit ac uim suscitat īrā;
tum pudor incendit uīrīs et conscia uirtūs, 455
praecipitemque Darēn ārdēns agit aequore tōtō
nunc dextrā ingemināns ictūs, nunc ille sinistrā.
Nec mora nec requiēs: quam multā grandine nimbī
culminibus crepitant, sīc dēnsīs ictibus hērōs
crēber utrāque manū pulsat uersatque Darēta. 460
Tum pater Aenēās prōcēdere longius īrās
et saeuīre animīs Entellum haud passus acerbīs,
sed fīnem imposuit pugnae fessumque Darēta
ēripuit mulcēns dictīs ac tālia fātur:
'Īnfēlīx, quae tanta animum dēmentia cēpit? 465
Nōn uīrīs aliās conuersaque nūmina sentīs?
Cēde deō.' Dīxitque et proelia uōce dirēmit.
Ast illum fīdī aequālēs genua aegra trahentem
iactantemque utrōque caput crassumque cruōrem
ōre ēiectantem mixtōsque in sanguine dentēs 470
dūcunt ad nāuīs; galeamque ēnsemque uocātī
accipiunt, palmam Entellō taurumque relinquunt.
Hīc uictor superāns animīs taurōque superbus
'Nāte deā, uōsque haec' inquit 'cognōscite, Teucrī,
et mihi quae fuerint iuuenālī in corpore uīrēs 475
et quā seruētis reuocātum ā morte Darēta.'
Dīxit, et aduersī contrā stetit ōra iuuencī
quī dōnum astābat pugnae, dūrōsque reductā
lībrāuit dextrā media inter cornua caestūs
arduus, effrāctōque inlīsit in ossa cerebrō: 480
sternitur exanimisque tremēns prōcumbit humī bōs.
Ille super tālīs effundit pectore uōcēs:
'Hanc tibi, Eryx, meliōrem animam prō morte Darētis
persoluō; hīc uictor caestūs artemque repōnō.'
Prōtinus Aenēās celerī certāre sagittā 485
inuītat quī forte uelint et praemia dīcit,
ingentīque manū mālum dē nāue Serestī
ērigit et uolucrem trāiectō in fūne columbam,
quō tendant ferrum, mālō suspendit ab altō.
Conuēnēre uirī dēiectamque aerea sortem 490
accēpit galea, et prīmus clāmōre secundō
Hyrtacidae ante omnīs exit locus Hippocoontis;
quem modo nāuālī Mnēstheus certāmine uictor
cōnsequitur, uiridī Mnēstheus ēuinctus olīuā.
Tertius Eurytiōn, tuus, ō clārissime, frāter, 495
Pandare, quī quondam iussus cōnfundere foedus
in mediōs tēlum torsistī prīmus Achīuōs.
Extrēmus galeāque īmā subsēdit Acestēs,
ausus et ipse manū iuuenum temptāre labōrem.
Tum ualidīs flexōs incuruant uīribus arcūs 500
prō sē quisque uirī et dēprōmunt tēla pharetrīs,
prīmaque per caelum neruō strīdente sagitta
Hyrtacidae iuuenis uolucrīs dīuerberat aurās,
et uenit aduersīque īnfīgitur arbore mālī.
Intremuit mālus micuitque exterrita pennīs 505
āles, et ingentī sonuērunt omnia plausū.
Post ācer Mnēstheus adductō cōnstitit arcū
alta petēns, pariterque oculōs tēlumque tetendit.
ast ipsam miserandus auem contingere ferrō
nōn ualuit; nōdōs et uincula līnea rūpit 510
quīs innexa pedem mālō pendēbat ab altō;
illa Notōs atque ātra uolāns in nūbila fūgit.
Tum rapidus, iamdūdum arcū contenta parātō
tēla tenēns, frātrem Eurytiōn in uōta uocāuit,
iam uacuō laetam caelō speculātus et ālīs 515
plaudentem nigrā fīgit sub nūbe columbam.
Dēcidit exanimis uītamque relīquit in astrīs
aetheriīs fīxamque refert dēlāpsa sagittam.
Āmissā sōlus palmā superābat Acestēs,
quī tamen āeriās tēlum contendit in aurās 520
ostentāns artemque pater arcumque sonantem.
Hīc oculīs subitum obicitur magnōque futūrum
auguriō monstrum; docuit post exitus ingēns
sēraque terrificī cecinērunt ōmina uātēs.
Namque uolāns liquidīs in nūbibus ārsit harundō 525
signāuitque uiam flammīs tenuīsque recessit
cōnsūmpta in uentōs, caelō ceu saepe refīxa
trānscurrunt crīnemque uolantia sīdera dūcunt.
Attonitīs haesēre animīs superōsque precātī
Trīnacriī Teucrīque uirī, nec maximus ōmen 530
abnuit Aenēās, sed laetum amplexus Acestēn
mūneribus cumulat magnīs ac tālia fātur:
'Sūme, pater, nam tē uoluit rēx magnus Olympī
tālibus auspiciīs exsortem dūcere honōrēs.
Ipsius Anchīsae longaeuī hoc mūnus habēbis, 535
crātēra impressum signīs, quem Thrācius ōlim
Anchīsae genitōrī in magnō mūnere Cisseus
ferre suī dederat monimentum et pignus amorīs.'
Sīc fātus cingit uiridantī tempora laurō
et prīmum ante omnīs uictōrem appellat Acestēn. 540
Nec bonus Eurytiōn praelātō inuīdit honōrī,
quamuīs sōlus auem caelō dēiēcit ab altō.
Proximus ingreditur dōnīs quī uincula rūpit,
extrēmus uolucrī quī fīxit harundine mālum.
At pater Aenēās nōndum certāmine missō 545
cūstōdem ad sēsē comitemque impūbis Iūlī
Ēpytidēn uocat, et fīdam sīc fātur ad aurem:
'Uāde age et Ascaniō, sī iam puerīle parātum
agmen habet sēcum cursēsque īnstrūxit equōrum,
dūcat auō turmās et sēsē ostendat in armīs 550
dīc' ait. Ipse omnem longō dēcēdere circō
īnfūsum populum et campōs iubet esse patentīs.
Incēdunt puerī pariterque ante ōra parentum
frēnātīs lūcent in equīs, quōs omnis euntīs
Trīnacriae mīrāta fremit Trōiaeque iuuentūs. 555
Omnibus in mōrem tōnsā coma pressa corōnā;
cornea bīna ferunt praefīxa hastīlia ferrō,
pars lēuīs umerō pharetrās; it pectore summō
flexilis obtortī per collum circulus aurī.
Trēs equitum numerō turmae ternīque uagantur 560
ductōrēs; puerī bis sēnī quemque secūtī
agmine partītō fulgent paribusque magistrīs.
Ūna aciēs iuuenum, dūcit quam paruus ouantem
nōmen auī referēns Priamus, tua clāra, Polītē,
prōgeniēs, auctūra Italōs; quem Thrācius albīs 565
portat equus bicolor maculīs, uestīgia prīmī
alba pedis frontemque ostentāns arduus albam.
Alter Atys, genus unde Atiī dūxēre Latīnī,
paruus Atys puerōque puer dīlēctus Iūlō.
Extrēmus formāque ante omnis pulcher Iūlūs 570
Sīdoniō est inuectus equō, quem candida Dīdō
esse suī dederat monimentum et pignus amōris.
Cētera Trīnacriīs pūbēs seniōris Acestae
fertur equīs.
Excipiunt plausū pauidōs gaudentque tuentēs 575
Dardanidae, ueterumque agnōscunt ōra parentum.
Postquam omnem laetī cōnsessum oculōsque suōrum
lūstrāuēre in equīs, signum clāmōre parātīs
Ēpytidēs longē dedit īnsonuitque flagellō.
Ollī discurrēre parēs atque agmina ternī 580
dīductīs soluēre chorīs, rūrsusque uocātī
conuertēre uiās īnfestaque tēla tulēre.
Inde aliōs ineunt cursūs aliōsque recursūs
aduersī spatiīs, alternōsque orbibus orbīs
impediunt pugnaeque cient simulācra sub armīs; 585
et nunc terga fugā nūdant, nunc spīcula uertunt
īnfēnsī, factā pariter nunc pāce feruntur.
Ut quondam Crētā fertur Labyrinthus in altā
parietibus textum caecīs iter ancipitemque
mīlle uiīs habuisse dolum, quā signa sequendī 590
frangeret indēprēnsus et inremeābilis error;
haud aliō Teucrum nātī uestīgia cursū
impediunt texuntque fugās et proelia lūdō,
delphīnum similēs quī per maria ūmida nandō
Carpathium Libycumque secant. 595
Hunc mōrem cursūs atque haec certāmina prīmus
Ascanius, Longam mūrīs cum cingeret Albam,
rettulit et prīscōs docuit celebrāre Latīnōs,
quō puer ipse modō, sēcum quō Trōia pūbēs;
Albānī docuēre suōs; hinc maxima porrō 600
accēpit Rōmā et patrium seruāuit honōrem;
Trōiaque nunc puerī, Trōiānum dīcitur agmen.
Hāc celebrāta tenus sanctō certāmina patrī.
Hinc prīmum Fortūna fidem mūtāta nouāuit.
dum uariīs tumulō referunt sollemnia lūdīs, 605
Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Iūnō
Īliacam ad classem uentōsque aspīrat euntī,
multa mouēns necdum antīquum saturāta dolōrem.
Illa uiam celerāns per mīlle colōribus arcum
nūllī uīsa citō dēcurrit trāmite uirgō. 610
Cōnspicit ingentem concursum et lītora lustrat
dēsertōsque uidet portūs classemque relictam.
At procul in sōlā sēcrētae Trōades āctā
āmissum Anchīsēn flēbant, cūnctaeque profundum
pontum aspectābant flentēs. Heu tot uada fessīs 615
et tantum superesse maris, uōx omnibus ūnā;
urbem ōrant, taedet pelagī perferre labōrem.
Ergō inter mediās sēsē haud ignāra nocendī
conicit et faciemque deae uestemque repōnit;
fit Beroē, Tmariī coniūnx longaeua Doryclī, 620
cui genus et quondam nōmen nātīque fuissent,
ac sīc Dardanidum mediam sē mātribus īnfert.
'Ō miserae, quās nōn manus' inquit 'Achāica bellō
trāxerit ad lētum patriae sub moenibus! Ō gēns
īnfēlīx, cui tē exitiō Fortūna reseruat? 625
Septima post Trōiae excidium iam uertitur aestās,
cum freta, cum terrās omnīs, tot inhospita saxa
sīderaque ēmēnsae ferimur, dum per mare magnum
Italiam sequimur fugientem et uoluimur undīs.
Hīc Erycis fīnēs frāternī atque hospes Acestēs: 630
quis prohibet mūrōs iacere et dare cīuibus urbem?
Ō patria et raptī nēquīquam ex hoste penātēs,
nūllane iam Trōiae dīcentur moenia? Nusquam
Hectoreōs amnīs, Xanthum et Simoenta, uidēbō?
Quīn agite et mēcum īnfaustās exūrite puppīs. 635
Nam mihi Cassandrae per somnum uātis imāgō
ārdentīs dare uīsa facēs: "Hīc quaerite Trōiam;
hīc domus est" inquit "uōbīs." Iam tempus agī rēs,
nec tantīs mora prōdigiīs. Ēn quattuor ārae
Neptūnō; deus ipse facēs animumque ministrat.' 640
Haec memorāns prīmā īnfēnsum uī corripit ignem
sublātāque procul dextrā cōnīxa coruscat
et iacit. Arrēctae mentēs stupefactaque corda
Īliadum. Hīc ūna ē multīs, quae maxima nātū,
Pyrgō, tot Priamī nātōrum rēgia nūtrīx: 645
'Nōn Beroē uōbīs, nōn haec Rhoetēia, mātrēs,
est Doryclī coniūnx; dīuīnī signa decōrīs
ārdentīsque notāte oculōs, quī spīritus illī,
quī uultus uōcisque sonus uel gressus euntī.
Ipsa egomet dūdum Beroēn dīgressa relīquī 650
aegram, indignantem tālī quod sōla carēret
mūnere nec meritōs Anchīsae īnferret honōrēs.'
Haec effāta.
At mātrēs prīmō ancipitēs oculīsque malignīs
ambiguae spectāre ratēs miserum inter amōrem 655
praesentis terrae fātīsque uocantia rēgna,
cum dea sē paribus per caelum sustulit ālīs
ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum.
Tum uērō attonitae mōnstrīs actaeque furōre
conclāmant, rapiuntque focīs penetrālibus ignem, 660
pars spoliant ārās, frondem ac uirgulta facēsque
coniciunt. Furit immissīs Volcānus habēnīs
trānstra per et rēmōs et pictās abiete puppīs.
Nūntius Anchīsae ad tumulum cuneōsque theātrī
incēnsās perfert nāuīs Eumēlus, et ipsī 665
respiciunt ātram in nimbō uolitāre fauīllam.
Prīmus et Ascanius, cursūs ut laetus equestrīs
dūcēbat, sīc ācer equō turbāta petīuit
castra, nec exanimēs possunt retinēre magistrī.
'Quis furor iste nouus? Quō nunc, quō tenditis' inquit 670
'heu miserae cīuēs? Nōn hostem inimīcaque castra
Argīuum, uestrās spēs ūritis. Ēn, ego uester
Ascanius!' Galeam ante pedēs prōiēcit inānem,
quā lūdō indūtus bellī simulācra ciēbat.
Accelerat simul Aenēās, simul agmina Teucrum. 675
Ast illae dīuersa metū per lītora passim
diffugiunt, siluāsque et sīcubi concaua fūrtim
saxa petunt; piget inceptī lūcisque, suōsque
mūtātae agnōscunt excussaque pectore Iūnō est.
Sed nōn idcircō flamma atque incendia uīrīs 680
indomitās posuēre; ūdō sub rōbore uīuit
stuppa uomēns tardum fūmum, lentusque carīnās
ēst uapor et tōtō dēscendit corpore pestis,
nec uīrēs hērōum īnfūsaque flūmina prōsunt.
Tum pius Aenēās umerīs abscindere uestem 685
auxiliōque uocāre deōs et tendere palmās:
'Iuppiter omnipotēns, sī nōndum exōsus ad ūnum
Trōiānōs, sī quid pietās antīqua labōrēs
respicit hūmānōs, dā flammam ēuādere classī
nunc, pater, et tenuīs Teucrum rēs ēripe lētō. 690
Uel tū, quod superest, īnfēstō fulmine mortī,
sī mereor, dēmitte tuāque hīc obrue dextrā.'
Uix haec ēdiderat cum effūsīs imbribus ātra
tempestās sine mōre furit tonitrūque tremēscunt
ardua terrārum et campī; ruit aethere tōtō 695
turbidus imber aquā dēnsisque nigerrimus Austrīs,
implenturque super puppēs, sēmusta madēscunt
rōbora, restīnctus dōnec uapor omnis et omnēs
quattuor āmissīs seruātae ā peste carīnae.
At pater Aenēās cāsū concussus acerbō 700
nunc hūc ingentīs, nunc illūc pectore cūrās
mūtābat uersāns, Siculīsne resīderet aruīs
oblītus fātōrum, Italāsne capesseret ōrās.
Tum senior Nautēs, ūnum Trītōnia Pallas
quem docuit multāque īnsignem reddidit arte 705
haec respōnsa dabat, uel quae portenderet īra
magna deum uel quae fātōrum posceret ōrdō;
isque hīs Aenēān solātus uōcibus īnfit:
'Nāte deā, quō fāta trahunt retrahuntque sequāmur;
quidquid erit, superanda omnis fortūna ferendō est. 710
Est tibi Dardanius dīuīnae stirpis Acestēs:
hunc cape cōnsiliīs socium et coniunge uolentem,
huic trāde āmissīs superant quī nāuibus et quōs
pertaesum magnī inceptī rērumque tuārum est.
Longaeuōsque senēs ac fessās aequore mātrēs 715
et quidquid tēcum inualidum metuēnsque perīclī est
dēlige, et hīs habeant terrīs sine moenia fessī;
urbem appellābunt permissō nōmine Acestam.'
Tālibus incēnsus dictīs seniōris amīcī
tum uērō in cūrās animō dīdūcitur omnīs; 720
et Nox ātra polum bīgīs subuecta tenēbat.
Uīsa dehinc caelō faciēs dēlāpsa parentis
Anchīsae subitō tālīs effundere uōcēs:
'Nāte, mihī uītā quondam, dum uīta manēbat,
cāre magis, nāte Īliacīs exercite fātīs, 725
imperiō Iouis hūc ueniō, quī classibus ignem
dēpulit, et caelō tandem miserātus ab altō est.
Cōnsiliīs pārē quae nunc pulcherrima Nautēs
dat senior; lēctōs iuuenēs, fortissima corda,
dēfer in Italiam. Gēns dūra atque aspera cultū 730
dēbellanda tibī Latiō est. Dītis tamen ante
īnfernās accēde domēs et Auerna per alta
congressūs pete, nāte, meōs. Nōn mē impia namque
Tartara habent, trīstēs umbrae, sed amoena piōrum
concilia Ēlysiumque colō. Hūc casta Sibylla 735
nigrārum multō pecudum tē sanguine dūcet.
Tum genus omne tuum et quae dentur moenia discēs.
Iamque ualē; torquet mediōs Nox ūmida cursūs
et mē saeuus equīs Oriēns adflāuit anhēlīs.'
Dīxerat et tenuīs fūgit ceu fūmus in aurās. 740
Aenēās 'Quō deinde ruis? Quō prōripis?' inquit,
'Quem fugis? Aut quis tē nostrīs complexibus arcet?'
Haec memorāns cinerem et sōpītōs suscitat ignīs,
Pergameumque Larem et cānae penetrālia Vestae
farre piō et plēna supplex uenerātur acerrā. 745
Extemplō sociōs prīmumque accersit Acestēn
et Iouis imperium et cārī praecepta parentis
ēdocet et quae nunc animō sententia cōnstet.
Haud mora cōnsiliīs, nec iussa recūsat Acestēs:
trānscrībunt urbī mātrēs populumque uolentem 750
dēpōnunt, animōs nīl magnae laudis egentīs.
Ipsī trānstra nouant flammīsque ambēsa repōnunt
rōbora nāuigiīs, aptant rēmōsque rudentīs-,
que exiguī numerō, sed bellō uīuida uirtūs.
Intereā Aenēās urbem dēsignat arātrō 755
sortīturque domōs; hōc Īlium et haec loca Trōiam
esse iubet. Gaudet rēgnō Trōiānus Acestēs
indīcitque forum et patribus dat iūra uocātīs.
Tum uīcīna astrīs Erycīnō in uertice sēdēs
fundātur Venerī Īdaliae, tumulōque sacerdōs 760
ac lūcus lātē sacer additus Anchīsēō.
Iamque diēs epulāta nouem gēns omnis, et ārīs
factus honōs: placidī strāuērunt aequora uentī
crēber et aspīrāns rūrsus uocat Auster in altum.
Exoritur prōcurua ingēns per lītora flētus; 765
complexī inter sē noctemque diemque morantur.
Ipsae iam mātrēs, ipsī, quibus aspera quondam
uīsa maris faciēs et nōn tolerābile nūmen,
īre uolunt omnemque fugae perferre labōrem.
Quōs bonus Aenēās dictīs sōlātur amīcīs 770
et cōnsanguineō lacrimāns commendat Acestae.
Trīs Erycī uitulōs et Tempestātibus agnam
caedere deinde iubet soluīque ex ōrdine fūnem.
Ipse caput tōnsae foliīs ēuīnctus olīuae
stāns procul in prōrā pateram tenet, extaque salsōs 775
prōicit in flūctūs ac uīna liquentia fundit.
Certātim sociī feriunt mare et aequora uerrunt;
prōsequitur surgēns ā puppī uentus euntīs.
At Venus intereā Neptūnum exercita cūrīs
adloquitur tālīsque effundit pectore questūs: 780
'Iūnōnis grauis īra neque exsaturābile pectus
cōgunt mē, Neptūne, precēs dēscendere in omnīs;
quam nec longa diēs pietās nec mītigat ūlla,
nec Iouis imperiō fātīsque īnfrācta quiēscit.
Nōn mediā dē gente Phrygum exēdisse nefandīs 785
urbem odiīs satis est nec poenam trāxe per omnem
reliquiās Trōiae: cinerēs atque ossa perēmptae
īnsequitur. Causās tantī sciat illa furōris.
Ipse mihī nūper Libycīs tū testis in undīs
quam mōlem subitō excierit: maria omnia caelō 790
miscuit Aeoliīs nēquīquam frēta procellīs,
in rēgnīs hōc ausa tuīs.
Per scelus ecce etiam Trōiānīs mātribus āctīs
exussit foedē puppīs et classe subēgit
āmissā sociōs ignōtae linquere terrae. 795
Quod superest, ōrō, liceat dare tūta per undās
uēla tibī, liceat Laurentem attingere Thybrim,
sī concessa petō, sī dant ea moenia Parcae.'
Tum Sāturnius haec domitor maris ēdidit altī:
'Fās omne est, Cytherēa, meīs tē fīdere rēgnīs, 800
unde genus dūcis. Meruī quoque; saepe furōrēs
compressī et rabiem tantam caelīque marisque.
Nec minor in terrīs, Xanthum Simoentaque testor,
Aenēae mihi cūra tuī. Cum Trōia Achillēs
exanimāta sequēns impingeret agmina mūrīs, 805
mīlia multa daret lētō, gemerentque replētī
amnēs nec reperīre uiam atque ēuoluere posset
in mare sē Xanthus, Pēlīdae tunc ego fortī
congressum Aenēān nec dīs nec uīribus aequīs
nube cauā rapuī, cuperem cum uertere ab īmō 810
strūcta meīs manibus periūrae moenia Trōiae.
Nunc quoque mēns eadem perstat mihi; pelle timōrēs.
Tūtus, quōs optās, portūs accēdet Auernī.
Ūnus erit tantum āmissum quem gurgite quaerēs;
ūnum prō multīs dabitur caput.' 815
Hīs ubi laeta deae permulsit pectora dictīs,
iungit equōs aurō genitor, spūmantiaque addit
frēna ferīs manibusque omnīs effundit habēnās.
Caeruleō per summa leuis uolat aequora currū;
subsīdunt undae tumidumque sub axe tonantī 820
sternitur aequor aquīs, fugiunt uastō aethere nimbī.
Tum uariae comitum faciēs, immānia cētē,
et senior Glaucī chorus Īnōusque Palaemōn
Trītōnēsque citī Phorcīque exercitus omnis;
laeua tenet Thetis et Melitē Panopēaque uirgō, 825
Nīsaeē Spīōque Thalīaque Cȳmodocēque.
Hīc patris Aenēae suspēnsam blanda uicissim
gaudia pertemptant mentem; iubet ōcius omnīs
attollī mālōs, intendī bracchia uēlīs.
Ūnā omnēs fēcēre pedem pariterque sinistrōs, 830
nunc dextrōs soluēre sinūs; ūnā ardua torquent
cornua dētorquentque; ferunt sua flāmina classem.
Prīnceps ante omnīs dēnsum Palinūrus agēbat
agmen; ad hunc aliī cursum contendere iussī.
Iamque fere mediam caelī Nox ūmida mētam 835
contigerat, placidā laxābant membra quiēte
sub rēmīs fūsī per dūra sedīlia nautae,
cum leuis aetheriīs dēlāpsus Somnus ab astrīs
āera dīmōuit tenebrōsum et dispulit umbrās,
tē, Palinūre, petēns, tibi somnia trīstia portāns 840
īnsontī; puppīque deus cōnsēdit in altā
Phorbantī similis funditque hās ōre loquēlās:
'Īasidē Palinūre, ferunt ipsa aequora classem,
aequātae spīrant aurae, datur hōra quiētī.
Pōne caput fessōsque oculōs fūrāre labōrī. 845
Ipse ego paulisper prō tē tua mūnera inībō.'
Cui uix attollēns Palinūrus lūmina fātur:
'Mēne salis placidī uultum flūctūsque quiētōs
ignōrāre iubēs? Mēne huic cōnfīdere mōnstrō?
Aenēān crēdam (quid enim?) fallācibus aurīs 850
et caelī totiēns dēceptus fraude serēnī?'
Tālia dicta dabat, clāuumque adfīxus et haerēns
nusquam āmittēbat oculōsque sub astra tenēbat.
Ecce deus rāmum Lēthaeō rōre madentem
uīque sopōrātum Stygiā super ūtraque quassat 855
tempora, cūnctantīque natantia lūmina soluit.
Uix prīmōs inopīna quiēs laxāuerat artūs,
et super incumbēns cum puppīs parte reuulsā
cumque gubernāclō liquidās prōiēcit in undās
praecipitem ac sociōs nēquīquam saepe uocantem; 860
ipse uolāns tenuīs sē sustulit āles ad aurās.
Currit iter tūtum nōn sētius aequore classis
prōmissīsque patris Neptūnī interrita fertur.
Iamque adeō scopulōs Sīrēnum aduecta subībat,
difficilīs quondam multōrumque ossibus albōs 865
(tum rauca adsiduō longē sale saxa sonābant),
cum pater āmissō fluitantem errāre magistrō
sēnsit, et ipse rātem nocturnīs rēxit in undīs
multa gemēns cāsūque animum concussus amīcī:
'Ō nimium caelo et pelagō cōnfīse serēnō, 870
nūdus in ignōtā, Palinūre, iacēbis harēnā.'
Liber IV