Purgatorium  |
I
[recensere] 1Vitae emensus iter medium nostrae in loca sensi
Luco obscura nigro delapsus; nam via recta
Exciderat mente. Heu! quam res est dura referre,
Qualis erat silva ista, carens cultu, aspera, densa
5Admonitu cujus renovat mens icta pavorem.
Tam mihi amara venit, paulo ut plus afforet ipse
Aspectus mortis; verum ut, quae plurima legi
Optima ibi, enarrem, quae vidi altissima, pangam.
Dicere nescirem, qualis me huc intulit error,
10Tanto ego victus eram somno, quo tempore veram
Deserui ipse viam. Sed postquam collis ad ima
Veni claudentis vallem, quae corda timore
Foderat, ad Superos attollens lumina, vidi
Jam terga istius radiis induta planetae,
15Qui pede inoffenso callem docet ire per omnem.
Sic mihi tunc aliqua formido ex parte quievit,
In cordis durata lacu, qua nocte tot aegrum
Curae externarunt. Et ceu qui lassus anhelans
A pelago ad ripam evasit, vada plena pericli
20Respicit, horrisonamque oculis obit Amphitriten:
Sic mea, quae fugiebat adhuc, mens versa retrorsum est,
Erratum relegens flexum, unde emergere nulli
Vivo unquam licuit. Postquam prolapsa labore
Membra instauravi, me per deserta viarum
25Immisi rursus sic, ut pes firmior esset
Inferior semper. Tunc paene in limine primo
Ascensus, panthera levis rapidissima cursu
Ecce mihi occurrit, maculoso tegmine fulgens.
Et nunquam ante meos oculos discedere visa est,
30Immo meum impediebat iter sic, ut pede verso
Saepe mihi gressus fuerit mens certa referre.
Tempus erat, quum mane novo lux dissipat umbras,
Solque ascendebat stellis circumdatus illis,
Quas habuit secum, divi quum dextera amoris
35Illa effingebat primum pulcherrima rerum;
Ut spe sat fausta suaderet temporis hora,
Anni et temperies dulcis, me posse potiri
Blandam pelle feram. At non sic, ut membra pavore
Haud mihi contremerent, violenti ubi saeva leonis
40Inspecta est facies. Atque hic me tendere contra
Cervice elata, rabie stimulatus edendi,
Ut mihi sit visas trepidare atque infremere aër.
Et lupa cunctarum mihi visa cupidine rerum
Ire gravata, suis quanquam vix ossibus haerens,
45Quae multas gentes vita jam afflixit amara.
Tam gravis ista mihi fuerat, tam odiosa timore,
Quem vidi ex oculis, totoque ex ore micantem,
Ut spe deciderem potiundi verticis alti.
Et qualis, qui quaerit opes cumulatque libenter,
50Donec tempus adest, quod parta amittere cogit,
Tota anima infelix et mente et pectore toto
Fletque doletque simul: talem me belua fecit
Irrequieta adversa ruens, jam jamque repulsum
Illuc detrudebat, ubi tacet aetherius Sol.
55At dum praecipitem me collis ad ima ferebam,
Occurrit quidam, cui longa silentia vocis,
Quas habuit quondam, vires fregisse putasses
Hunc simulac vidi vastae inter devia silvae,
«O miserere mei», clamavi totus in illo,
60»Quisquis es, aut corpus mortale, aut corporis umbra.»
«Non corpus mortale, fui hoc jam olim,» incipit ille,
«Me citra Eridani ripam genuere parentes.
AUSONIDUM genus his, quos Mantua protulit ambos.
CAESARE sub PHRYGIO, sed nondum principe, primas
65Editus hausi auras. Romae dein vita peracta est
Sub miti imperio AUGUSTI, quo tempore falsos
Mendacesque Deos hominum mens vana colebat.
Atque illum vates cecini, justissimus unus
Qui fuit Anchisa natus, qui regna petivit
70Itala, ubi Trojae fastum consumpserat ignis.
At tu cur tantum vis rursus adire laborem?
Cur animus refugit jucundum scandere montem,
Qui caput et causa est, cur omnia gaudia gliscant?»
Huic ego confessus demissa fronte pudorem:
75»Tune es VIRGILIUS, tune es fons ille sophiae,
Unde fluit flumen tantum? O mihi gloria vatum,
O splendor! Studium mihi longum prosit amorque
Magnus, quo impellente, tuum quaesisse volumen
Me fateor. Mihi tu es praeceptor, et auctor, et unus,
80Unde stilum sumpsi pulchrum, quo est gloria parta.
Contemplare feram, qua propulsante refugi;
Hanc contra det opem, Sapiens, tua cognita virtus,
Nam facit ista mihi, ut venae pulsusque tremiscant.»
Tunc ubi me vidit lacrimantem, haec edidit ille:
85»Longe diversum tibi oportet carpere callem,
Si vita incolumi vis saltu emergere ab isto;
Namque fera immanis, quam contra supplice clamas.
Voce, obsidit iter, nec fert erumpere quemquam,
Tamque diu obsistit, quoad sternat corpora leto:
90Atque ea naturae vis est violenta malignae,
Ut rabiem ventris nunquam satiarit, at acri
Post pastum ingluvie furiosius appetat escam.
Conjugio illa quidem sibi multa animalia jungit,
Plura etiam junget, donec canis irruat atque hanc
95Angore absumat. Non isti terra, nec aeris
Massa alimenta dabit, verum sapientia, virtus
Atque amor. Idem intra fines, quos utraque signat
FELTRIA, nascetur, populum et dicione tenebit.
Illi humili Italiae, pro qua confossa CAMILLA
100NISUSque EURYALUSque et TURNUS vulnere caesi
Procubuere, erit ille salus pestemque fugabit
Rura per et campos, donec sub tartara rursus
Miserit, unde prius dira haec infesta trahente
Invidia evulsa est. Quare res optima visa
105Hortari, ut, quod monstrat iter mea forma, sequaris.
Dux ero, et aeternae loca per taeterrima noctis
Hinc te diripiam: atque istic mugire videbis
Devotas animas, frustra sua damna dolentes,
Antiquasque umbras lugentum, ubi quisque secundam,
110Horrendum frendens, compellat nomine mortem:
Atque alias simul aspicies flammam inter et ignem
Conflagrare sua contentas sorte, beatae,
Adveniente die, sperantes praemia gentis.
At si fert animus cœtum conscendere ad istum,
115Invenies animam meritis melioribus auctam,
Cui te committam nostras rediturus ad oras.
Namque ille excelsi magnus regnator Olympi
Me legi adversum et contra sua jussa rebellem
Urbe sua prohibet. Partes dominatur in omnes
120Ille, sed hic regit imperiis; urbs illius hic stat,
Hic alta est sedes: O terque quaterque beatum,
Quem legit ille!» — At ego: «Per numen, te precor, istud,
Quod tu non nosti, vates, da evadere tale
Deteriusque malum. Mihi nec dux esse recusa,
125Quo modo dixisti, sic ut PETRI ostia cernam,
Et quos ipse facis tanto maerore dolentes.»
Tum praeit hic, ego pone sequens vestigia servo.
II
[recensere] 1Inclinata dies cedebat, et umbrifer aër
Mole operum in terris animalia cuncta levabat:
Atque ego tantum unus veniebam, ferre paratus,
Quid via, quid pietas mihi belli triste cieret,
5Quod mens aggreditur non errans pingere versu.
O Musae, o vis ingenii sublimis, adeste,
Nunc opus auxilio est. O mens, quae visa notasti,
Hic tua nobilitas, hic jam manifesta patescet.
Tum prior, «o vates,» dixi, «o dux, quid mea possit
10Virtus, explora, num sit par ipsa, priusquam
Tantum iter ingrediar, cui me committere tendis.
Tu narras, ut, adhuc mortali corpore onustus
Ille parens SILVI saeclum immortale petivit,
Idque fuit sensu. Sed si tamen omnigenarum
15Nequitiarum osor fuit indulgentior isti
Altum animo effectum meditans, qui exsurgeret inde,
Et quis vir qualisve foret prognatus ab ipso,
Haec homini sano res haud indigna videtur.
Namque almae ROMAE, imperium quae terminet astris,
20Legerat hunc patrem domus omnipotentis Olympi,
Quae urbs, quae regna urbis fuerunt, ut vera loquamur,
Pro sancto stabiilita loco, qua sede sederet
Majoris PETRI successor. Propter eundem,
Quem numeris celebras, initum multa auribus hausit,
25Unde illi est posthac victoria parta, simulque
Pontificale decus. Post multo se intulit illuc
Vas lectum, sancti repletum flaminis igne,
Vir, per quem illa FIDES dux prima et vera salutis
In mediis curarum undis solamen haberet.
30Ast ego cur veniam? Quis dat? Non TROJUS heros,
Non ego sum PAULUS, neque ego hoc me munere dignum,
Nec quisquam credit. Quare si audacia certa est
Ire, nimis vereor, ne sit dementis; acuto
Tu vir es ingenio, et praevertis dicta loquentis.»
35Et qualis, qui post renuit, si qua ante volebat,
Propositisque novis permutat prima, retroque
Tota mente abiens absistit: sic ego in illo
Restiteram obscurus saltu, atque hic multa volutans
Consilia inceptu tam festinata reliqui.
40Magnanimi tunc illa viri sic umbra locuta est:
«Si bene te audivi, excordi mens laesa timore
Est tua, saepe hominem qui ludit imagine inani
Sic, ut honorato trepidum deflectat ab auso,
Ceu fallax quum visus equum formidine terret.
45Hac animum ut solvas cura, nunc dicere aperte,
Quae sit causa viae, incipiam, quaeque auribus ipse
Audierim, tua quum miserans discrimina novi.
Stabam suspensos inter, mulierque beata
Pulchraque me accivit verbis, talique ferebat
50Se vultu, ut sponte hortarer sua promere jussa.
Fulgebant oculi majore ardentius astro,
Angelicoque suas clare dedit ore loquelas,
Suave sonans: ‹O tu, quo gaudet MANTUA mater
Corde, anima, humano, tu, cujus fama per omnes
55Durat adhuc terras, perduratura, diurnas
Nocturnasque vices dum dividet orbita solis:
Quem mihi junxit amor, mea non fortuna, locorum
Deserta impediunt sic, ut formidine victus
Terga det. Ac timeo, ne hunc haud vitabilis error
60Depulerit cursu, ac sero post temporis horam
Mota loco properem, auxilium latura labanti,
Ut modo ego audivi in caelo. Quare ocius illuc
Nunc perge, eloquioque tuo, quaque arte salutis
Huic poteris monstrare vias, hac utere, opemque
65Affer, ut in tantis capiam solamina curis.
En, quae te mitto, sum istuc delapsa BEATRIX;
Ipsa loco exivi, quo est ardor ferre regressum:
Cor mihi movit amor, qui talia verba ministrat.
Coram rege meo, quum sit data copia, de te
70Plurima saepe loquar laudans.› — At ubi ora repressit,
Sic cœpi: ‹O mulier praestans, o unica,› dixi,
‹Per quam progenies hominum supereminet omne,
Quicquid habet caelum, minimo quod vertitur axe,
Tam jucunda meis tua sunt jussa auribus, ut si
75Ista exhausissem, tarde parere viderer;
Nec labor ulterius tibi sit aperire, quod optas.
Verum age dic, quare haud refugis descendere in istud
Centrum urbe ex ampla, quam tu ardes rursus inire.›
Respondit: ‹Dicam breviter, cur absque timore
80Huc intus veniam, rerum cognoscere causas
Si tibi tantus amor. Solum sunt illa timenda,
Queis natura subest mala, visque parata nocere;
Cetera non, in eis quia nulla est causa pavoris.
Gratia summa Deo, qui me tam pectore forti
85Fecerit, ut nullo vestrorum angore malorum
Tangar, nec lacus hic flammarum laedere possit.
Stat super astra poli, ingenio veneranda benigno,
Femina, quae miserata vicem dolet indupediti,
Ad quem te mitto, Superum ut durissima frangat
90Judicia; atque haec LUCIAM adit, sat multa rogando,
Atque ait: «Ille tibi fidissimus indigus errat
Nunc opis auxiliique tui, quem supplice voce
En tibi commendo.» At tristis, genus omne perosa
LUCIA saevitiae, mota est, atque intima venit
95In loca, ubi antiquae RACHAËLI juncta sedebam,
Et sic est affata: «Dei laus vera, BEATRIX,
Cur non ipsa juvas tanto hunc tibi amore propinquum,
Nobilis ut per te incedat vulgaria spernens?
Non te hominis miseret sua tristia fata dolentis?
100Nonne vides medio luctantem in turbine mortis
Juxta amnem Oceani spernentem jura superba?»
Nemo unquam sua lucra sequi, aut vitare paratus
Sic fuit in terris manifesti incommoda damni,
Sicut ego, has postquam percepi pectore voces.
105Atque huc descendi, caelesti sede relicta,
Eloquio confisa tuo, quo splendida fama
Parta tibi atque his, qui cupide tua dicta biberunt.’
Haec ubi fata fuit, lacrimans fulgentia vertit
Lumina, ut incensus studio properantius irem,
110Teque, jubente illa, petii docuique cruentam
Declinare feram, jucundi quae breve montis
Contendebat iter tibi. Quae ergo causa morandi?
Quid stas? Cur tantum servas sub corde timorem?
Quo tibi nunc animus, quo nunc vis libera cessit?
115Quum tres hoc splendore pares meritisque beatae
Matronae tibi prospiciant ex aethere summo?
Quum tibi promittant tantum mea dicta bonorum?»
Ceu flos, qui gelido per noctem umore gravatum
Demisit caput occlusus, ubi candidus illum
120Sol pingit jubare, erigitur totusque patescit:
Sic ego convalui, virtus ubi lassa refecta est,
Atque ea tunc animum tenuit fiducia nostrum,
Liber ut has traherem pacato corde loquelas:
«O pia, quae auxilio mihi venit, tuque, benigne
125MINCIADE, qui haud indocilis parere fuisti,
Tecum veridico simul haec est ore locuta:
Tu desiderio veniendi pectora tanto
Nostra cies fando haec, ut prima incepta reposcam.
Nunc perge, amborum namque una et certa voluntas;
130Tu dux, tu dominus, tu doctor.» Sic ego dixi,
Utque ille incessit, silvestria et alta petivi.
III
[recensere] 1»Per me externatam maeroribus itur in urbem;
Per me itur dolitura aeternum in regna dolorem;
Per me itur deploratae inter saecula gentis.
Justa ira artificem supremum moverat, unde
5Principium mihi. Me fecit divina potestas,
Et sapientia summa, et primi flamen amoris.
Nulla prior me res, praeterquam aeterna, creata est,
AEternumque mihi est status immutabilis. Omnem,
O vos, qui intratis, spem ponite.» Talia nigris
10Vidi scripta notis, quas janua fronte gerebat.
Quare ego: «Praeceptor, visus mihi durior horum
Est sensus», dixi; ast ille, ut vir mente sagaci,
«Hic» ait, «est opus ancipitis genus omne timoris
Subjecisse tuis pedibus. Devenimus illas,
15Quas dixi, sedes, ubi erit spectare dolentes,
Queis animas et cordis summa est amissa voluptas.»
Sic ille, implicuitque manum, vultuque sereno
Solatus comitem penetralia ad abdita duxit.
Hic flentum gemitus audivi, pectore ab imo
20Singultus ducti resonare per aëra caecum
A stellis, fluerem ut lacrimis in limine primo.
Multiplices linguae, horribili stridore loquelae,
Luctifici questus, ululatus ore frementum,
Voces altisonae, at fractae, mistaeque fragore
25Pectora plangentum palmarum murmure circum
Assiduo aëra pulsabant sine tempore nigrum,
Ut spirante solent agitatae turbine arenae.
Ast ego, cui caput erroris caligine stabat
Cinctum, quaesivi: «Quidnam hoc, quod verberat aures?
Master, what is it that I hear? Who are
30Quidve hic est gentis, quae tanto victa videtur
Maerorum fluctu?» Tunc ille: «Miserrima fata
Ista manent animas nequam, quae pectore inerti
Opprobrio expertem atque expertem laude trahebant
In terris vitam. Aligerum sunt agmine pravo
35Immixtae, a summo quae haud descivere tonante,
Non satis huic fidae, at pro se. Has dejecit Olympus,
Propter eas ne pulchra minus caeli aula maneret;
Non illas Orci claustra accepere profunda,
Ne qua malae ex ipsis manaret gloria turbae.»
40Atque ego: «Praeceptor, quid tam grave cogit amaras
Hos ire in lacrimas, tamque altos edere fletus?»
Ille: «Brevi dicam. Haud spes his se posse dolorem
Per mortem finire datur, tenebrosaque vita
Horum adeo abjecta est vilisque, ut cuilibet ipsi
45Alterius sorti invideant. Non nomina mundus
His superesse sinit, non hos clementia, non hos
Justitia indignans curat. Me mitte negantem
Plura loqui super his, sed raptim prospice et ultra
Fer gressus.» Oculis lustranti currere signum
50Visum est, tamque cito converti, ut nulla quietem
Causa videretur suasisse. Exercitus ingens
Pone sequebatur tam densus, tam ordine longo,
Ut via milia tot mortem absumpsisse putassem.
Noscenti quosdam speculantique illius umbra,
55Grande ministerium qui detrectaverat excors,
Objecta est. Subito patuit, manifestaque visa
Res fuit, illorum hoc hominum genus esse probrosum,
Quorum est pertaesum Superis atque hostibus horum.
Haec misera, haud ullo quae unquam gens tempore vixit,
60Nuda erat et valde praegrandibus exstimulata
Muscis, vesparumque acubus, queis carcer abundat.
Illae signabant his ore cruore cadente
Ante pedes, mixtum lacrimis quem examine denso
Infesti vermes, fœdissima turba, legebant.
65Quumque ultra aspicerem, magni prope fluminis undam
In ripa stantis vidi multa agmina vulgi.
Quare ego: «Praeceptor, nunc id concede roganti,
Ut discam, qui sint, quae lex, quive efficit usus,
Ut sese ostendant tam avidos transmittere cursum,
70Quoad mihi per tenuem datur internoscere lucem?»
«Omnia cognosces, dabitur quum sistere gressum,»
Dixit, «caenosi tristes Acherontis ad oras.»
Tunc ego, luminibus demissis, ora pudore
Suffudi, metuens ne hunc ulteriora gravarent,
75Et nigri ad usque amnis ripam ora silentia pressi.
Atque ecce antiquo nos contra tendere canus
Crine Senex vectus cumba, et procul increpitare:
«Vae vobis, animae pravae. Spem ponite, caelum
Visuras vos esse unquam. En ducturus ad oram
80Oppositam venio atque aeternae noctis ad umbras,
AEstum inter glaciemque. Et tu, quae vesceris aura,
O anima, abscede hinc atque istos morte peremptos
Desere.» At ut vidit me stantem, talibus infit:
«Ire vias alias, alios tibi quaerere portus
85Est opus, ut ripam tangas; hinc ire facultas
Nulla datur; levior pinus te vectet oportet.»
Cui dux pauca: «CHARON, ne saevi. Nam illa potestas
Vult ita, cui facere est, quod vult, et plura rogare
Desine.» Lanosas liventis navita stagni,
90Talibus auditis, jussit requiescere malas,
Cui circumfusis ardebant lumina flammis.
Tum vero illae animae lassae nudaeque colores
Mutavere suos, ac dentibus infremuere,
Haec simulac feriere aures crudelia dicta.
95Atque Deo pariterque suis maledicere et omni
Humano generi, tempusque locumque suosque
Detestari ortus et semen seminis, unde
Ipsis vita fuit. Deinde omnes agmine junctae
Venere ad tristem magnis ululatibus oram,
100Quae scelerata manet, spernentia pectora numen.
His oculo flammante CHARON nigri arbiter amnis
Innuit, atque animas examen cogit in unum;
Si qua stetit cessans, hanc remi verbere pulsat.
Ac veluti frondes autumni frigore primo
105Juxta alias aliae propria gravitate feruntur
Decussae, donec telluri reddidit omnes
Divitias spoliata arbor: sic semen ADAMI
Perversum; ex ripa ruit una atque altera, et una
Post aliam ad nutum, ut revocantum ad signa volucres.
110Atque ita conscendunt stagni vada livida, et ante
Quam primae egressae glauca exponantur in alga,
Hinc ex opposita rursus nova copia parte
Contrahitur. Mihi tum ductor comisque magister:
«Fili, si qua inimica Deo haud placaverit iram
115Illius, intereaque ipsam mors occupet, una —
Quaeque anima ex omni terrarum huc convenit ora,
Et properat transire amnis vada lenta, premente
Ultore, ut desiderii huic timor induat alas.
Nulla anima hinc transit sceleris pura, integra vitae;
120Quare si qua tibi est audita querela CHARONTIS,
Per te scire potes, hujus quid verba sonarent.»
Haec ubi dicta dedit, nigra caligine tincta
Tam graviter tremuit regio, ut perculsa timore
Mens sudore riget revocanti talia vultum.
125Ventosum efflavit tellus lacrimosa fragorem,
Atque coruscavit rubicundo lumine fulgur,
Quo sensus omnis mihi copia victa recessit,
Procubuique viro par, cui sopor occupat artus.
IV
[recensere] 1Altum terrifico tonitrus mihi murmure somnum
In capite abrupit, commoto, ut quem excitat ictu
Vis improviso, cessataque lumina circum
Stans movi, intentaque acie omnia collustravi,
5Quae loca me acciperent, vestigans. Vera fatebor.
Tartareae vallis me tristis ripa tenebat,
Horrendum resonans ululatibus infinitis.
Taetra, alta ac densa nebularum obsessa caterva
Sic erat, ut, quamvis defixum immittere visum
10Viscera in ima loci conarer, nulla facultas
Cernere mi dederit quicquam. Tum talia toto
Vultu pallescens cœpit mihi dicere vates:
«Hic nos obscuri in caecum descendimus antrum.
Incedam primus, mihi tu comes ito secundus.»
15Atque ego, mutati qui legi signa coloris,
Dixi: «Qui veniam, si tu formidine palles,
Tu dux, tu hortator dubitanti?» Talia contra
Ille mihi: «Istorum hac extrema in parte jacentum
Angor sic illam pietatem pingit in ore,
20Quam tu pro metu habes. Pergamus, nam via longa
Cogit.» Ita immisit sese et me prima subire
Claustra orbis jussit, barathro qui cingitur illo.
Quantum illic audire fuit, pro murmure flentum
Nescio quid gemebundi inerat, quo aeterna sonabat
25Aura tremens. Hoc cura ciet cruciatibus expers
Cordi haerens turbae, quae multa et nomine clara
Infantumque aderat matronarumque virumque.
At mihi praeceptor: «Tu nondum nosse laboras
Umbrarum genus hoc, quas est spectare facultas?
30Ante volo discas, quam tendas gressibus ultra,
Has esse immunes culpae. Quod si qua merentes
Evexit virtus, non sat fecisse putanda est;
Namque isti haud fuerunt sacro de fonte renati,
Per quem porta patet Fidei, quam pectore servas.
35Quod si praecessere aevo, quod fœdere Christi
Religio sanxit, nondum coluere supremum,
Ut decuit, numen, quos inter versor et ipse.
Has propter maculas, ullo sine crimine vitae,
Hic plebs deplorata sumus, nulloque dolore
40Laesa, nisi optatis quod tandem posse potiri
Nos spes nulla manet.» — Quum talia verba loquentem
Audivi, ingens pervasit dolor intima cordis:
Namque ego praestantes fama, et virtutibus altis
Novi homines ora suspensos degere in illa.
45»Dic mihi, praeceptor, rerum tutela mearum,»
Tunc cœpi, «si quem tulerit sincera voluntas,
Nosse Fidem, genus erroris qua vincitur omne,
Nunquid fas isti fuit evasisse vel ullo
Ipsius alteriusve hominis merito, inque beatis
50Postea conciliis sedit?» — Tunc ille, loquelam
Obscuram ut sensit, placido sic ore profatur:
«Incola adhuc novus hic aderam, quum intrare potentem
Aspexi quendam gestantem signa triumphi.
Hinc umbram primi is traxit genitoris, et ABEL
55Isto prognatum, dein cum LAMECHIDE MOSEM,
Et populo dare jura suo et parere paratum;
ABRAHAMUMque patrem, et DAVIDEM sceptra gerentem;
ISRAËL, illiusque patrem, natosque RACHELEMque
Uxorem, pro qua longos tulit ille labores;
60Atque alios numero multos, fecitque beatos.
Nec non id moneo te, aeternam evadere mortem
Nulli unquam ante illos licuisse, fruique salute.»
Nec tamen ire pedes cessabant, fante poëta,
Et Silvam ingredimur, Silvam tot milibus, inquam,
65Umbris confertam. Hinc a summo culmine ripae
Non tam aberat gressus, quum vidi albescere flammam,
Quae caeci valuit semiorbis vincere noctem.
Nec tantum intererat spatii, ut non discere possem,
Saltem ex parte aliqua, gentem, quae possidet illas
70Sedes, conspicuis clarescere honoribus auctam.
«O tu, unde omnigenis doctrinis venit honestas,
Artibus omne decus, quaenam haec gens splendida tanta
Nobilitate, aliis cui fas praestare fruique
Condicione alia?» — Tum sic ille ora resolvit:
75»Grande horum nomen, quod vestrum personat orbem,
Efficit, ut Superi hos tali dignentur honore.»
Interea subito unanimis mihi fertur ad aures
Vox ea: «In obsequium summo consurgite vati,
Illius umbra redit, quae se his subduxerat oris.»
80Ut vox conticuit, vidi tunc tendere contra
Quattuor aspectuque et forma corporis umbras
Augustas, illis nec erat frons laeta, nec ulla
Tristitiae signata nota. At dux optimus inquit:
«Ille, viden’? illo ense insignis, qui tribus anteit,
85Incedens ut rex, Epicorum maximus ille est
MAEONIDES; FLACCUS saturarum conditor alter,
Tertius it NASO, LUCANUS pone propinquat.
Nomine quisque uno nam mecum convenit una,
Quod vox concrepuit; certant mihi solvere honorem
90Invidia vacui, et laudem pro laude reportant.»
Sic ego praeclarum vidi concurrere cœtum,
Quem docuit princeps divini carminis ille,
Supra quemque volans, veluti Jovis armiger ales.
Atque ubi multa simul tenui dixere susurro,
95Me circumfusi nutu salvere jubebant.
Gratus ad haec illis surrisit signa magister.
Plus quoque me ornarunt, dignati includere eodem
Me numero, ut sextus tantis cum vatibus irem.
Atque ita progressi, lampas qua lucida monstrat,
100Plura loquebamur, quae nunc reticere decorum est,
Non secus atque ubi tunc aderam sermonibus uti.
Nobilis ad turris radices venimus imas,
Quae septemgemino stabat circumdata muro
Alte assurgente. Hunc ambit pellucidus amnis,
105Accessu prohibens. Ausis transmittere cursum
Unda viam stravit, duro ut terra arida tergo,
Hisque sophis mixtus septena per ostia gressum
Intuleram, et multis in prata recentia rivis
Devenisse fuit. — Tarde graviterque tuenti
110Gens oculo hic aderat, quae magnam se ore ferebat,
Raros suaviloqua sermones voce locuta.
Exstantem cepi secessum in parte reducta,
Campus ubi immisso prospectum lumine apertum
Praebet, ut adversos legerem cunctosque notarem.
115Hic mihi, dum arrectus viridanti in gramine stabam,
Magnae sunt animae ostensae, quas semper habere
Ante oculos mihi erit justissima causa triumphi.
Vidi ire ELECTRAM, magna comitante caterva,
HECTORA quos inter novi ANCHISAque creatum,
120CAESAREM et armatum, suffusum vulturis instar
Igne oculos. METABI natam cum PENTHESILEA
In parte opposita vidi, solioque LATINUM
Regem insidentem; lateri LAVINIA adhaeret.
Vidi illum BRUTUM, qui depulit urbe Superbum;
135Non oculis sese LUCRETIA, JULIA nostris,
MARTIAve abscondunt; praesens CORNELIA. Solum
Vidi seposita SALADINUM in parte sedentem.
Altius attollens oculos considere vidi
Philosophos inter, qui cunctos maximus auctor
130Imbuit edocuitque sophos, qui scire putantur.
Hunc et suspiciunt omnes et laudibus omnes
Hunc onerant magnis; sed SOCRATEM itemque PLATONEM
Ante alios istum propius consistere vidi.
DEMOCRITUM, casu qui vult exsistere mundum,
135DIOGENEMque et ANAXAGORAM vidique THALETEM,
EMPEDOCLEM atque HERACLITUM, ZENONIS et umbram,
Atque DIOSCORIDEM, quo non praestantior alter,
Inspicere in rerum naturas. ORPHEA vidi
Et MARCUM, vatemque LINUM, SENECAMque magistrum
140Morum; tum terrae numeroque carentis arenae
Mensorem EUCLIDEM, PTOLEMAEUMque, HIPPOCRATEMque.
Non AVICENNAE, non defuit umbra GALENI,
Non AVERROIS magno conamine functi.
Haud ego cunctorum percurrere nomina possem,
145Namque operis longi series sic urget, ut acta
Saepe minus valeam multis comprendere verbis.
Hic sextum in geminas partes se dividit agmen,
Atque aliud per iter sapiens me ductor agebat,
Extra sepositae tranquilla silentia silvae,
150In loca, ubi aura tremit, regionem luce carentem.
V
[recensere] 1Sic orbe ex primo descendimus, inque secundum
Venimus, ampla minus loca complexum, atque doloris
Plus tanto, afflictas animas cogentis acute
More canum ingemere. Hic MINOS stat, et horridus ore
5Ringitur; hic culpas venientum discit, eosque
Judicat, et prensos mittit, prout ipse revinxit.
Nam male nata anima ut coram stetit, ipsa fatetur
Omne genus vitae. Tunc is, qui crimina novit,
Quae loca tartareis sit digna habitare sub antris
10Inspicit, ac toties sese glomeramine caudae
Cingit, quot gradibus demersam degere jussit.
Semper circumstant hunc multae adeuntque vicissim
Judicium, causas orant, sententia coram
Auditur; tum praecipites sub Tartara aguntur.
15»O tu, qui hospitium lugentum intrare laboras,
(His, ubi me vidit, verbis est GNOSSIUS usus,
Grande ministerium abrumpens) cave, et aspice, quali
Fretus ope huc venias, aditus nec te ampla profundi
Ostia decipiant.» — Dux contra talibus infit:
20»Quid tandem inclamas? Fatali desine, MINOS,
Velle istum prohibere via; namque illa potestas
Vult ita, cui facere est quod vult, et mitte rogare
Ulteriora.» Modo auditu miserabile carmen
Incipit, inque locum modo veni, ubi plurimus aures
25Percellit plangor. Stant omni a lumine mutae,
Quas sumus ingressi, valles mugitibus ictae,
Ceu mare turbatum, simul in contraria versi
Bacchantur venti. Qui miscet Tartara, turbo
Tempore nunquam ullo consistit agitque rapina
30Correptas animas, torquetque icitque molestus.
Ut ventum ante oras altae immanisque ruinae est,
Hic stridor, fletusque simul tristisque querela;
Hic exsecrari terrae caelique potentem.
Tum didici, hic cruciari animas, quas dira cupido
35Imperio turpi rationem subdere suasit.
Ac veluti propriae brumali tempore pennae
In gyrum lato glomeratos agmine sturnos,
Sic animas pravas agitatae spiritus aurae
Hac illac abigit, volvens sursum atque deorsum:
40Nunquam solatur lassas spes ulla quietis,
Nedum pœnarum minus acri angore prementum.
Utque grues dare signa solent, et lugubre carmen
Edere voce sua, dum tranant aethera longos
Signantes tractus: tum sic accedere vidi
45Clamores tristes imo de corde trahentes,
Viribus abreptas dicti mihi turbinis umbras.
Quare ego tum dixi: «Quaenam gens ista, magister,
Quam tanto exagitat caligans aura labore?»
«Quae prior ante alios, quos tu dignoscere gestis,
50Evolat, haec multas gentes atque usa loquelis
Multis regna habuit. Tam praeceps ista nefandam
In Venerem ruit, ut, quicquid libet, omne licere
Jusserit, id sperans,» inquit, «sibi demere lege
Hac posse opprobrium: quo est tacta, SEMIRAMIS illi
55Nomen inest, et successisse NINO, atque fuisse
Dicitur huic conjux, terram dominataque in illam,
Quae nunc ODRYSIO servit subjecta tyranno.
Haec est, quae egit amans sua per praecordia ferrum.
Unde est prima fides cineri violata SICHAEI.
60Dein CLEOPATRA venit, meretrix regina Canopi.
Vidi HELENAM, per quam tot tristia tempora caelum
Verterat, et magnum prospexi incedere ACHILLEM,
Cui tandem persuasit amor decernere dextra.
Conspexi PARIDEM et TRISTANUM»; milia plura
65Umbrarum ostendit, digitoque et nomine multas
Signavit, quas dirus amor demerserat Orco.
Ut veterum audivi matrumque virumque loquentem
Nomina doctorem, pietas me vicit et omnis
Me quasi destituit sensus. — Tandem ora resolvens
70Sic cœpi: «O vates, ferret me grata cupido
Compellare illos, mihi qui duo passibus aequis
Ire una, atque leves adeo ad ventum esse videntur.»
Isque mihi: «Quum aderunt propius, spectabis, et ipso
Temporis in puncto per amorem, qui movet illos,
75Orabis. Venient ad nos, simul impetus aurae
Flectet eos.» Movi vocem: «O mala dura ferentes,
Adventate, animae, et nisi vis adversa negabit,
Ne pigeat missas audire, ac reddere voces.»
Ut, desiderio si quando vocante, columbae
80Aëra findentes dulci illabuntur apertis
Immotisque alis nido: sic sponte ruebant
Ad nos illae animae, digressae ex agmine ELISAE,
Aëra per dirum suffusum horrore maligno;
Flexanima usque adeo valuit vox cum prece blanda.
85»O animans comis, dicunt, et mente benigna,
Aëra per fuscum qui nos visurus adisti,
Purpureo vestrum qui sanguine tinximus orbem;
Si rex, imperio dominatus in omnia, amice
Annueret nobis, hunc pro te poscere pacem
90Nobis cura foret; quoniam miseraris amaram
Amborum sortem. Si quid te audire juvabit,
Si qua loqui fert mens, edissere; dum aura silescit,
Ut facit, haud te audire et respondere pigebit.
Quae me progenuit tellus, maris insidet orae.
95Quo cupiens fluvios componere pace sequaces,
Eridanus se immittit. Amor tenero ilicet haerens
Cordi, hunc sat pulchrae devinxit imagine formae,
Quae mihi sublata est, et me modus ipse nocendi
Nunc quoque laedit. Amor, qui nulli parcit amato
100Igne carere, animum tanta dulcedine cepit,
Isti quod placeam, haec ut adhuc non linquat amantem,
Ipse ut cernis. Amor nos funus duxit ad unum;
At CAINA manet, qui lumen ademit utrique.»
Haec animae. Utque illas audivi dicere laesas,
105Demisi vultum, et tenui tam lumina terrae
Fixa diu, dum inquit vates: «Quid mente revolvis?»
Huic ego, ubi potui, contra: «Heu! quot dulcia sensa,
Quot desiderii fluctus duxere dolorum
In tantum has barathrum!» Tandem conversus ad ipsas
110Os solvi, cœpique: «Tui, FRANCISCA, dolores
Me tristem atque pium faciunt, et fundere largos
Compellunt fletus. Sed dic: Quo tempore dulcis
Expressit tacito suspiria pectore cura,
Tunc amor unde dedit, et quomodo noscere vota
115Cordis in ambiguo trepidantis?» At illa: «Doloris
Vis nulla est major, quam, mole premente malorum,
Commemorare dies olim feliciter actos,
Idque tuus doctor non ignorare videtur.
At si tanta tuo primam cognoscere amoris
120Radicem nostri sedit sub corde cupido,
Id more efficiam flentis, pariterque loquentis.
Forte legebamus, curantes solvere mentem,
Ut LANCELLOTUM violentia vinxit amoris:
Soli securique metus stabamus. Utrumque
125Ille liber lectus persaepe attollere adegit
Lumina in alterius vultum, mutatque colorem;
At subito punctum nos vicit temporis unum.
Nam simul optati ridentia legimus oris
Labra virum tantum labro pressisse tenaci
130Oscula figentem, hic, quem a me nemo abstrahet unquam,
Oscula corripuit, nostroque pependit ab ore
Usque tremens. Fuit ille liber GALEOTUS, et ipse
Scriptor. Post illam ulterius non legimus horam.
Altera tum dabat has voces umbra, altera flebat.»
135Mi pietas motu concussit pectora tanto,
Ut, quasi jam morerer, virtus vitalis abiret,
Et cecidi, ut corpus vitae procumbit inane.
VI
[recensere] 1Ut mihi mens rediit, quae sese obstruxerat ante
Cognatorum umbras geminas, quia plurima sensus
Tristitia pietas mihi perturbaverat omnes;
En nova pœnarum facies, nova forma luentum
5Pœnas, quocunque incessum, quocunque studerem
Vertere me, quocunque oculorum lumina ferre.
Devenioque locos, ubi saevit tertius orbis
Vi pluviae aeterna, sacra, gelidaque gravique,
Cui modus usque suus, novitas cui nulla. Ruebat
10Agmen aquae tinctae, et solida nix grandine mixta
Aëra per densum nigra formidine caecum.
Exhalat saevam tellus imbuta mephitin.
Belua crudelis diversaque, CERBERUS, ore
Tergemino latrat furibundi more molossi,
15Damnatis instans, quos mergit vasta vorago.
Sanguinei huic oculi, stat barba huic uncta, colore
Fœda atro, venter latus, manus hispida, adunco
Ungue umbras lacerat, glubensque in frusta resolvit.
Has imber cogit questu exululare canino:
20Nunc lateris laevi defendunt objice dextrum,
Nunc dextri laevum. Volvunt sic se usque profani.
Nos ubi prospexit magnus draco CERBERUS, ora
Pandit, et ostendit stantes denso agmine dentes.
Nullum quod sineret membrum consistere, habebat.
25Tum dux extendit palmas terramque prehendit,
Et manibus plenis inhiantis misit in ora.
Utque canis, quem dira fames latrare coëgit,
Dum mordet pastum correptum dente, quiescit,
Id tantum spectans pugnansque, ut devoret escam:
30Lurida sic monstro est facies mutata trifauci
Obtundenti animas ita, ut obsurdescere malint.
Imbre gravi domitas nos praeterlabimur umbras,
Et vanas hominis vivi sub imagine formas
Calcamus. Stabant hic omnes undique stratae,
35Tantum una excepta, quae mox se arrexerat atque,
Ut nos intrantes vidit, se in sede locavit.
«Tu, qui per valles Plutonis duceris istas,
Me internosce,» inquit, «si scis. Tibi vita, priusquam
Me mors destrueret, superas fuit edita in oras.»
40Huic ego respondi: «Qui, te sic conficit angor,
Sic a mente mihi te forte abducit, ut unquam
Haud te oculis videar vidisse. At fare vicissim,
Qui sis, tantorum qui in tristia lustra malorum
Missus es, ac jussus tam diram pendere pœnam,
45Ut, si quid majus, nil sit odiosius ista?»
Atque haec conversus contra, «Me floridus ARNUS,»
Ille refert, «genuit tuaque urbs repleta veneno
Invidiae tanto, ut superans pleno effluat alveo,
Me tenuit secum, dum arrisit vita serena.
50Vos appellastis cives me nomine PORCUM,
Quod dederat damnosa gulae mihi culpa; sub imbre
Frangor, ut ipse vides. Sed non ego solus in isto
Supplicio, at similem ob noxam mugire videbis
Hos omnes.» Sic is, non ultra. Ego talibus illum
55Aggredior: «Dolor iste tuus me ita praegravat, ut me
Lugere hortetur. Sed dic, si est scire potestas:
Quo cives urbis studia in contraria scissae
Devenient? Num quis justus? Da discere causam,
Cur hanc dissidio invasit discordia tanto.»
60Is mihi: «Defuncti longo certamine ad arma
Concurrent, caedemque, et pars silvatica partem
Adversam male mulcatam compellet abire.
Ante sed occiduus quam trinum expleverit orbem
Sol, opus est, ut et ipsa cadat, pars altera praestet
65Unius auxilio, qui nunc se fingit amicum;
Attolletque diu frontes, et pondere duro
Victricem premet, haec quanquam indoleatque frematque.
Justi sunt bini, at nemo est, qui commodet aures
Istorum monitis. Fastus, livorque, sitisque
and heap great weights upon its enemies,
however much they weep indignantly.
Two men are just, but no one listens to them.
70Auri scintillae sunt tres, quae corda perurunt.»
Hic interrupit lacrimabile carmen. Ego illi:
«Id quoque me doceas, cupio, et ne discere aventi
Ulteriora neges. TEJAJUS et FERINATA,
Illi ita praestantes meritis, et RUSTICULORUM
are envy, pride, and avariciousness.”
With this, his words, inciting tears, were done;
and I to him: “I would learn more from you;
I ask you for a gift of further speech;
Tegghiaio, Farinata, men so worthy,
75Progenies JACOB, HENRICUS, MUSCA, cohorsque
Cetera, tam ardentes bene per benefacta mereri,
Dic, ubi sunt? Horum fac des mihi noscere vultus;
Namque ingens animum mihi stringit scire cupido,
Utrum illos caelum beet, an Styx atra venenet.»
80Isque: «Animas inter mage nigras. Nec genus unum
Noxarum, at varium smiles dejecit in ima.
Hos tu, si inferiora queas penetrare, videbis.
At tibi quum dabitur dulces evadere ad auras,
Fac jubeas, quaeso, nostri meminisse sodales;
85Nullum ultra verbum tibi, nec responsa remitto.»
Tum rectos oculorum orbes distorsit acerbe,
Me inspexit paulum atque exin caput inclinavit,
Atque simul cecidit reliquorum examine mixtus
Caecorum. — Tunc MINCIADES mihi talia ductor:
90»Non huic praeterea secedet pectore somnus,
Ante tuba angelico quam personet omnia signo,
Tempore quo adveniet pravis inimica potestas.
Exin quisque suum inveniet sibi triste sepulcrum,
Induet atque sibi carnem propriamque figuram;
95Quae semel intonuit sententia, tundet et aures
AEternum. — Sic tardigradi loca per nigra, mixta
Colluvie umbrarum et pluviae, processimus ultra,
Tangentes vitam, haud longo sermone, futuram.
Hic ego: «Praeceptor,» dixi, «anne haec ipsa tenore
100Supplicia augescent aliquo post magna Tonantis
Judicia aeterni? Nunquid mitescere pœnae
Incipient forte, an miseros sic acriter urent?»
Ille mihi: «Quae olim didicisti, mente revolve;
Singula plus tanto vim gaudii vimque doloris
105Sentire, haec quanto sunt perfectissima tota.
Quamvis id nunquam gens haec devota futurum
Speret, ut ex vero perfecta exsurgere possit,
Illinc plus, quam istinc tamen hoc exspectat et ipsa.»
Sic nos progressi in gyrum confecimus orbem,
110Multa simul fantes, iterum quae dicere parcam,
Inque locum ventum est, qui dat descendere ad ima.
Hic nos PLUTONEM, magnum illum invenimus hostem.
VII
[recensere] 1»Hau SATANA, hau SATANA, umbrarum suprema potestas!»
Rauca voce fremens cœpit PLUTO. At sophus ille
Comis, quem nihil effugit: «Tibi ne timor obsit
Iste tuus,» dixit me solaturus; «ut ille
5Possit, non tamen hac descendere rupe vetabit.
Conversisque oculis in spumea labra tumentem
His infit contra: «Cohibe, lupe pessime, vocem,
Cumque tua rabie interius tu confice. Nostrae
Non deest causa viae, per quam nigra regna subimus.
10Sic placitum est alto, MICHAËL stuprum unde superbum
Ultor dejecit.» — Veluti turgentia vento
Vela plicata cadunt, ubi tandem frangitur arbor:
Haud aliter pressit crudelis belua terram.
Sic simul in quartum lapsi descendimus antrum,
15Et loca metimur ripae interiora dolentis,
Tot mala, quot fuerunt totum grassata per orbem,
Condentis. Proh juste ultor, quis congerit unquam
Tot nova supplicia et pœnas, quas fervere vidi?
Et quisnam noster sic nos male dissipat error?
20Ut supra pelagus Siculum, quod vasta CHARYBDIS
Obsidet, incurrente unda, quae frangitur unda:
Haud aliter nostrae vulgus simulacra ciere
Cogitur hic riddae. Haud alibi mihi copia visa est
Tanta magisve frequens. Magnis ululatibus illi,
25Hinc inde obnixi volventes pectore moles,
Sese caedebant adversi, atque huc ubi ventum est,
Quisque pedem referens clamabat pectore toto:
«Quare parta tenes?» «Quare tu projicis?» et sic
Undique ad oppositam partem se quisque ferebat
30Taetrum orbem repetens, solito et convicia versu
Ingeminans. At ubi medium confecerat orbem
Altera, conversus certamina inire parabat.
Atque ego perculsus quodam quasi vulnere mentem:
«Praeceptor,» dixi, «mihi nunc ostende, quid istud
35Sit gentis? quos nudus apex, detonsaque in orbem
Insignit cutis, anne omnes ex ordine sacro
Hi laevi?» «Dum vita fuit, transversa tuentes
Hos mala mens rapuit cunctos, dispendia quorum
Haud novere modum», dixit; «quod carmine claro
40Vita sonat, quum puncta duo tetigere nigrantis
Orbis, ubi disjungit eos contraria culpa.
Queis nudat tonsura caput, hi, dum alma manebat
Vita, sacerdotes fuerunt, et cardine in alto
Fulgentes astro patres, primaque tiara,
when they have reached the two points of the circle
where their opposing guilts divide their ranks.
These to the left — their heads bereft of hair —
were clergymen, and popes and cardinals,
45In quibus est bacchatus amor vesanus habendi.»
Rursus ego: «Hos inter tamen et mihi nosse licebit
Quosdam, qui fuerunt immundi hac labe malorum.»
Is mihi: «Vana tuo nequicquam pectore volvis.
Quae turpavit eos, male cognita, sordida vita
50Omnem notitiam involvit caligine caeca.
AEternum opposita duo prœlia fronte ciebunt.
Hos palma adducta tumulis exire videbis,
Hos tonsos. Male sueta dare, et male sueta tenere
Dextera eos pulchri fraudavit lumine mundi,
55Misit et in talem luctam: quae quantaque gliscat,
Nunc neque ego ornatis, neque multis versibus edam.
Fili, nosse brevem quam ludant haec bona ludum
Fortunae commissa potes, mortalia tanto
Pectora quae miscent motu; nam divitis auri
80Quicquid inesse potest lunae sub lumine, quicquid
Aut fuit, ex istis unam, quae lassa labore
Umbra gemit, minima haud posset donare quiete.»
Tum sic aggredior: «Mihi dic quoque, care magister,
Dic mihi: FORTUNA haec, cujus meminisse videris,
65Quidnam est, quae omne bonum mundi sic possidet una?»
«O mentes hominum stultas!» sic incipit ille,
«Quanta premit laeditque animos inscitia rerum!
Nunc avide arripias vellem, quae pectore fundo.
Is, cujus transit cunctos sapientia fines,
70Effinxit caelos, ductores et dedit illis,
Ut pars quaeque horum splendorem effundat ubique,
Distribuens aeque radiantis semina lucis.
Non secus humanis splendoribus ille ministram,
Atque ducem instituit generatim cuncta moventem,
75Quae, quum tempus erit, bona inania permutaret
A gente ad gentem, atque ab origine sanguinis una
Deductura alio, prudentum vana virorum
Conata eludens. Quare nunc imperat ista,
Altera gens languet, prout stat sententia tanti
80Judicii, quod cuique latet, velut anguis in herba.
Nequicquam obniti contra sapientia vestra
Contendit; namque invigilans ea providet, atque
Judicat, imperiumque suum et sibi credita regna
Persequitur secura aliorum, more Deorum
85Non haec mutandis dat pausam sortibus ullam:
Ordinis aeterni lex hanc jubet ire citato
Cursu. Ita saepe venit, nova qui festinat apisci.
Haec illa est, multi quam adeo torquentque premuntque,
Criminibusque probrisque onerant nil tale merentem,
90Queis potius laudanda foret. Verum illa beata
Nil audit: reliquo mixta agmine Caelicolarum,
Laeta suam volvit sphaeram, gaudetque beata.
Tempus inire aliud mage lamentabile regnum
Jam venit, jam praecipitant, quae sidera caelum,
95Primum ubi sum molitus iter, conscendere vidi;
Nec mora longa datur.» — Sic nos rescindimus orbem,
Oppositamque oram petimus, quae prominet amplum
In fontem, qui fervet aqua, seseque refundens
In fossam irrumpit, quae umorem sumit ab illo.
100Plus multo obscuri referebat lympha coloris,
Quam rubri. Tunc nos, gilvis comitantibus undis,
Praeruptum per iter successimus. Alta paludis
Stagna, STYGA appellant, triste effecere fluentum,
Unda ubi nigrantum est claustris illapsa malignis
105Riparum. Tum qui cupide speculatus acutos
Contendebam oculos, vulgus miserabile vidi,
Nudum membra, fimo demersum turpiter illo,
Et vultu offenso. Illi inter se prœlia miscent,
Nec manibus tantum, sed vertice, pectore, plantis.
110Caedebant sese obtruncantes dentibus artus.
Tum mihi praeceptor: «Fili, nunc aspice», dixit,
«Illorum hic animas, quas vicerat impetus irae,
Idque simul jubeo te certo credere, turbam
Hisce subesse vadis suspiria corde trahentem,
115Quae spumarum aestus in summa suscitat unda,
Ut tibi testatur visus, quocunque pererret.
Defixi limo dicunt: ‹Super aëra dulci
Sole hilarem fuimus tristes, qui pectore lentum
Impacati odii fumum compressimus, at nunc
120Maeremur sub faece nigra.› Hoc in gutture carmen
Quisque sibi mussat, neque enim est potis edere totum.»
Sic stagni immundi magnum peragravimus arcum
Ripam inter siccam fœdamque putredine fossam,
Conversi ad turbam sordes haurire coactam.
125Tandem ad radices turris devenimus altae.
VIII
[recensere] 1Dico ego, quo cœpi pergens, multo ante praealtae
Quam murum turris vestigia nostra subirent,
Ad summum nostros oculos ivisse cacumen
Ob faculas geminas, quas poni vidimus, atque
5Respondentem aliam longinqua in parte locatam,
Indicium, quod vix acie usurpare dabatur.
Quare illum aggressus, cujus sapientia abundat
Ceu pelagus, dixi: «Quid vult flamma ista? quid illa
Respondet? quinam accendere?» — Loquelas
10Ille dedit tales: «Per flumina lurida caeno
Jam tibi cernenda est res exspectata, modo illam
Non celet limi surgans vapor ater in altum.»
Haud unquam reppulit tanta vi corda sagittam,
Quae levis oppositas currendo raderet auras,
15Ut parvum vidi per aquas nos tendere contra
Navigium, imperiis unus quod nauta regebat,
Qui sic clamabat: «Venisti, anima improba, tandem?» —
«O PHLEGYAS, PHLEGYAS, nequiquam hoc tempore clamas,
Respondit mihi qui stabat dominusque comesque,
20Tu nos tantisper, dum caeno eximus, habebis.»
Qualis ubi audita damnum gravitate molestum
Deceptus discit, paulo post indolet illi:
Talis erat PHLEGYAS collecta turbidus ira.
Dux cumbam ingressus me juxta accedere jussit,
25Atque ea visa fuit me tantum onerata recepto.
Sed simulac pressi pandam cum vate carinam,
Prora antiqua secans plus fluminis ibat aquosi,
Quam solet ea quo homines transportat taetra fluenta.
Mortua dum nigri stagni vada currimus, ecce,
30Occurrit quidam coopertus sorde, fimoque,
Atque ait: «O quis es, ante diem qui huc advenis?» Illi
Sic ego: «Si advenio, haud maneo: at quem, ita turpiter ora
Membraque fœdatus, te dicis?» Talibus ille:
«Cernis ut ipse, unum de flentibus.» Huic ego contra:
35»O anima exsecranda, tuo fletu atque dolore
Hic maneas; ego te novi, licet horrida totam
Te tegat illuvies.» Tunc ambas ille tetendit
Ad puppim palmas, quod ubi videt, impete magno
Illum dejecit praeceptor, talia fatus:
40»I procul hinc, reliquoque canum te examine misce!»
Exinde ipse suis cinxit mihi colla lacertis,
Osque ori jungens: «O indignate protervos,
Illi, inquit, bene sit, quae te talem tulit alvo.
Ille fuit, vestro dum vixit in orbe, superbus:
45Nil virtutis inest, aliqua quod laude rependat
Opprobrium; quare furiosa hic infremit umbra.
Quot modo apud vestros sublimes se esse putabunt
Reges, qui veluti porci hac sub valle jacebunt
Obducti limo, post mortem horrenda suorum
50Sibila vertentes in se, populique cachinnos!»
Hic ego: «Praeceptor, modo fert me dira cupido
Hunc mersum liquido caeni spectare sub illo,
Stagna prius quam sint nobis superata paludis.»
«Lumina pascendo», dixit, «satiabere, erisque,
55Ante tibi siccum quam detur tangere litus,
Mox compos voti, et referes haec gaudia tecum.»
Post paulo aspexi caenosae, illa agmina plebis
Talibus hunc contra, tantisque insurgere probris,
Ut superos laudem, nec parcam his solvere grates.
60Clamore horrisono cuncti insultare PHILIPPO
ARGENTI. Stolidus FLORENTINAE furor umbrae
In se conversis sibi rodere dentibus artus.
Liquimus hic illum, nec carmine compellabo
Amplius. At mihi tum quidam dolor impulit aures,
65Quare aciem intendo, protentaque lumina pando.
Praeceptorque bonus: «Fili, se proxima sistit
Urbs, inquit, manes quam dicunt nomine DITEM,
Cui numero immensum est gravibus cum civibus agmen.»
Huic ego: «Praeceptor, jam turres, altaque tecta
70Illic vallem intra videor mihi cernere certo.
His rutilus color est, lucem et velut ignea mittunt.»
Isque mihi: «AEternus, qui has turres excoquit, ignis
Ostendit rubras, ut in ima hac valle videre est.
Fas fuit et nobis fossas intrare profundas
75Tristem vallantes terram.» Mihi mœnia visa
Ferrea. Circuitu cum longo, cumque recursu
Venimus in partes, ubi clamans navita fortis:
«Exite, infremuit, patet hic ingressus in urbem.»
Tum vero multa, immo plus quam milia vidi
80Caelo lapsorum, corde indignante, rogantum:
«Hic quidnam est hominis, cui vivo contigit ire
Regna per absumptae ferali funere gentis?»
Sed tunc praeceptor sapiens stans annuit illis,
Nescio quid, se velle loqui ac demittere in aures.
85Tum vero gravis ira stetit compressa parumper
Fantibus: «Huc venias tu solus, et ille recedat,
Haec regna ingressus tanto temerarius auso.
Ille insana retro repetat vestigia solus:
Experiatur iter, si scit, nam hic ipse manebis.»
90Volve animo, lector, quali mens nostra pavore
Conciderit, simulatque haec me sententia diris
Percussit verbis, ut nunquam posse putarem
Inde referre pedem. «O mihi dux carissime,» dixi,
«Plus vice septena mihi reddite sponsor, et obses
95Cognite in immani vitae discrimine, quum me
Contra obsistentem docuisti evadere pestem,
Ne me sic linquas desertum, atque omnium egenum.
Quod si iter ulterius nobis tentare negatur,
Nos raptim pariter vestigia nostra petamus.»
100Tum vero ille potens, qui me perduxerat illuc:
«Pone metum», dixit. «Nulli est concessa potestas
Nos prohibere via, quam nunc contendimus ire:
Usque adeo dantis supereminet omnia virtus.
Sed fac me hic maneas, prostratamque erige mentem
105Et spe pasce bona; haud te ima in tellure relinquam.»
Sic dulcis pater it, meque istic deserit. Ipse
Pendeo in ambiguo. Menti pugna aspera surgit,
Spemque metumque inter trepido, maneatne, reduxne
Se mihi restituat. Quid dixerit ille, nequivi
110Audire. At non ipse diu permanserat illic
Hos juxta, namque inde cito pede quisque recurrit;
Inque mei pectus clauserunt ostia vatis
Isti hostes nobis. Stetit ille exclusus, et ad me
Se pede convertit lento. Defixa tenebat
115Lumina humi, atque supercilii fiducia rasa
Omnis erat, tum corde ciens suspiria ab imo:
«Quis mihi», dicebat, «maerentia lustra negavit?»
At mihi: «Parce metu, si me turbaverat ira;
Namque ego ero melior tanto in certamine, quicquid
120Cogitet adversans, urbem quae turba tuetur.
Nec nova mi surgit devotae audacia gentis;
Hac est usa minus secretae in limine portae,
Quae sera adhuc expers manet. Haec est scilicet illa,
Scripta ubi legisti ferali fusca colore.
125Et jam citra illam clivo delabitur alto
Transiliens orbes, nullis ducentibus, unus,
Quem propter nobis pandetur janua Ditis.»
IX
[recensere]{{Versus|1
Terga ducem his dantem cernenti, effecit, ut ipse,
Quem subito induerat, citius compresserit intus.
Constitit intentus sonitum captantis ad instar;
5Namque aër fuseus nubesque obducta tuenti
Longius ire oculos prohibet. Tum talia fatur:
«Haec vincenda tamen nobis est pugna: nisi si ....
Talis erat, quae ostendit opem ... Sed quam mihi lentum
It tempus, dum se his quem demoror applicet oris?»
10Illum ego sat sensi extremis texisse priora;
Ultima nam fuerunt non respondentia primis.
Sed tamen incussit fandi ratio illa timorem,
Quum detorsissem, quae tum imperfecta reliquit.
Verba in deterius forsan, quam est ille locutus.
15»Tristis in hunc fundum conchae num quis ruit unquam
Incola primi orbis, cui sola est pœna, salutem
Haud sperare ultra?» Quaesivi. Talibus ille:
«Accidit id raro, ut quisquam nostri ordinis istud
Tentet iter, quod sum molitus; at ipse fatebor
20Huc me devenisse olim, quum dira coëgit,
Ad sua quae manes revocabat corpora, ERICHTHO.
Carne exutus eram pridem, quum Thessala jussit
Murum intrare illum, JUDAEque ex orbe reductam
Protrahere ad Superos umbram. Locus infimus ille est
25Maxime, et offusus nigra formidine, abestque
Maxime ab aetherea, in gyrum quae corripit omne
Inclusum, sphaera. Bene novi signa viarum.
Aude ergo. Ista palus, saevum quae spirat odorem,
Ambit tristem urbem, quo jam penetrare sine ira
30Non erit.» — Haec et multa super fuit ille locutus,
Quae mens oblita est; nam me mea lumina totum
Traxere ad celsae candentia culmina turris.
Ilicet hic vidi pariter tres pectore recto
Contra insurgentes suffuses sanguine DIRAS,
35Femineos artus gestumque habitumque ferentes.
Illas caeruleae sinuosis orbibus hydrae
Cingebant, et pro crine anguiculi atque cerastae
Exstabant, quibus horrebant fera tempora vincta.
Atque is, qui famulas, quibus est stipata ministris
40Regina aeterni luctus, bene noverat, inquit:
«EUMENIDES specta, fera corda. Est dira MEGAERA
Haec latere in laevo; ALECTO, quae dextera luget;
TISIPHONE media est.» Hic facta silentia linguae.
Quaeque sibi ungue sinum pariter laniabat et ora.
45Palmis percussae clamoribus assiluere
Talibus, ut premere ad pectus mihi suaserit ingens
Terror ductorem. — Simul omnis turba sororum:
«Adveniat GORGON, sic, sic immobile saxum
Hunc faciemus», ait despectans infima claustra.
50»THESEA pugnantem contra male non sumus ultae
Pro facto.» — «Averte os, et fac, tua lumina clausa
Contineas; sua nam si ostenderit ora MEDUSA,
Ac tu spectaris, Superos tibi nulla petendi
Copia in aeternum dabitur.» Verba ista magister
55Edere, et ipse mihi visus avertere, nec sat
Confidisse mea, propria ni conderet ipse
Lumina nostra manu. Vos o, queis sana vigensque
Mens est, accipite haec animis discenda pudenter,
Quae veniunt velo numerorum obtecta novorum.
60Jamque propinquabat per caligantia stagna
Horrisonus fragor, a quo late atque eminus ambae
Contremuere orae; veluti si unquam ingruit aestu
Ventus ab adverso, qui praeceps impete magno
Irruit, atque ferit silvam ramosque revellit,
65Projicit abreptos, ac dissipat, itque superbus
Pulveream nubem volvens, gentesque ferarum
Pastoresque gregesque fuga dispergit agitque.
Tum mi oculos solvit dixitque: «Huc dirige robur
Visus, qua cernis spumis canescere fluctus
70Illuc, fumus ubi densatus acerbius urget.»
Ceu ante infestum chelydrum longo agmine ranae
Vanescunt per aquas cunctae, dum quaeque reperta
Stipat se terra: sic plus quam milia vidi
Umbrarum extremis maeroribus eversarum
75Diffugere ante virum, sicco pede qui ostia propter
Flumen transibat STYGIUM. Removebat ab ore
Aëra concretum, praetendens saepe sinistram;
Qui tum visus erat tantum lassatus ab aestu.
Tum bene mi patuit demissus ab aethere summo
80Nuntius, atque oculis cœpi spectare magistrum,
Qui nutu jussit me sistere poplite flexo.
Oh, quantum irarum est mihi visus prodere vultu!
Portam adit et virga, nullo obsistente, reclusit.
«O caelo pulsi, gens despectissima, in atro
85Limine dicebat, quo haec tanta audacia crevit?
Quid contra arbitrium mentis pugnate supernae,
Cui vis nulla valet, quem vult, abrumpere finem,
Et quae vos pœna saepe asperiore gravavit?
Quid prodest urgere haud eluctabile fatum?
90Cerberus hic vester, jam vos meminisse potestis,
Gestat adhuc mentum et tria guttura vellere nuda.»
Deinde viam ad fœdam gressus deflexit et ultra
Haud ullum nobis signum; sed talis abibat,
Qualis, cui pectus longe diversa remordet,
95Quam quae cura premit, sua quos videt ora tuentes.
Nos, simulac sanctas emisit pectore voces,
Terram securi petimus, nulloque vetante
Intulimus gressus. Ego, qui cognoscere avebam,
Quaenam condicio vallo includatur in illo,
100Huc simul intravi, stans omnia circumspexi.
Planitiem vidi longe lateque patentem,
Et luctu et diris cruciatibus omnia plena.
Sicut apud ARELAM RHODANI stagnantis in ora,
Sicut apud POLAM, sinus unde Liburnicus aequor
105Prospicit, ITALIAM quod claudit, et alluit undis
Illius fines, tota est variata sepulcris
Tellus; hic talem faciem locus undique habebat;
Excipe quod luctus hic plus erat atque doloris.
Namque arcīs suberat flammae vis torrida passim,
110Quam propter tanto candebant marmora ab aestu,
Ut nulla ars cogat sic ferri ignescere massam.
Cuncta impendebant suspensa his tegmina, et inde
Alti erumpebant gemitus, duraeque querelae
Testantes miserae ac domitae fata aspera gentis.
115Hic ego: «Praeceptor, gens haec, quae inclusa profundo
Illorum sese tumulorum ex carcere prodit,
Nomine quo nota est?» Ille autem: «Hic haeresiarchae,
Cum grege quisque suo, stant, quorum copia abundat,
Hasque onerant arcas plus quam te credere dignum est.
120Parque pari hic junctus tegitur, monumentaque ab igne
Plusve minusve calent.» Hic postquam laevus abire
Is cœpit, tormenta inter transimus et alta
In gyrum erecto maeniana exstantia muro.
X
[recensere] 1Angustum per iter, murum inter DITIS et inter
Supplicia, incedit doctor meus, atque ego juxta
Post terga, incipioque: «O virtus summa, nefandos
Quae me per circos, quo visum est, arbitra ducis,
5Effare, atque meis indulgens annue votis:
Fasne est per tumulos populum spectare jacentem?
Omnes namque patent, nec custos assidet ullus.»
«Omnes claudentur», dixit, «quum quisque redibit
JOSAPHAT a valle, et supera ossa relicta sub aura
10Sumpserit. Hic proprio loca designata sepulcro
Cum doctore tenent EPICURI de grege alumni,
Qui statuunt animam cum corpore morte resolvi.
Quare hic cuncta cito fient manifesta roganti,
Et desiderio pariter, quod dicere mussas.»
15Huic ego respondi: «Bone dux, quae corde voluto,
Haud celo, nisi pauca licet quia verba profari,
Quod vice non una, te praecipiente, paravi.»
«O THUSCE, igniferam qui praeterlaberis urbem
Vivus adhuc ita honesta loquens, tibi sistere gressum
20Hic placeat: tua nam te prodidit ipsa loquela
Illa gente satum, quam patria nobilis edit,
Cui fortasse fui nimium nimiumque molestus.»
Hunc subito sonitum ex arcis emiserat una.
Quare ductorem propius, suadente pavore,
25Accessi. Ille autem mihi: «Respice; quid facis?» inquit.
«Cerne FARINATAM, qui sese arrexit, et astat,
Pube tenus totum videas.» Jam fixa manebat
Hujus in os acies oculi, quum pectus et amplam
Sustulit is frontem, veluti si Erebumque Chaosque
30Temneret indignans: tum vero animosa levisque
Dextra ducis tumulos contra me impellit, ad ipsum,
Sic fando: «Tua sint numerata ac libera verba.»
Utque steti ante arcam, paulum me lumine lustrat;
Deinde quasi iratus: «Quibus es majoribus ortus?»
35Dixit. Ego, qui aderam cupide parere paratus,
Id non celavi, nitide sed cuncta retexi.
Triste supercilium tum sustulit ille parumper,
Atque inquit: «Gens vestra mihi primisque meorum
Atque meae genti fuit acriter aversata;
40Bis ideo hanc fudi.» Huic contra: «Si fusa profugit,
Bis tamen huc rursus reditum tulit undique; at istam
Non bene noverunt vestri artem.» Hic umbra recluso
Busto alia assurgens, mento tenus exserit ora
Hunc propter. Genubus se, credo, innixa levarat.
45Huc illuc volvens oculos, totumque pererrans
Visu me tacito, stetit, ut qui noscere averet,
Num quis venisset mecum. Ut frustrata tuentem
Spes est, illacrimans: «Si hoc caecum carceris antrum
Sublimi ingenio fretus perlaberis,» inquit,
50»Natus ubi meus est? Quianam non astat et ipse
Tecum?» Ego tunc illi: «Non per me haec regna subivi;
Est mihi dux, illic qui praestolatur, et ille est,
Cujus fors vester despexit carmina GUIDUS.»
Et verba et ratio pœnae mihi nomen aperte
55Hujus prodiderant; quare sic plena remisi
Responsa. Isque statim totum se arrexit et inquit:
«Heu, quid ais, vester ‹despexit›? An ille superstes
Non est? Illi oculos non icit amabile lumen?»
Nonnihil ut sensit me respondere moratum,
60Recidit inversus, nec protulit amplius ora.
At vero ille alter spectandus pectore celso,
Pro quo constiteram, vultum haud mutare, nec hilum
Cervicem indomitam motare aut flectere corpus.
«Si male» (in incepto perstans) «didicisse feruntur
65Hanc artem nostri, id vero me saevius urit
Quam meus hic lectus, sed quinquaginta regressam
Haud videas vicibus dominam loca nostra regentem,»
Ille inquit, «quum per te disces ipse vicissim,
Quam gravis ars ea sit. Superas elapsus in oras
70Sic aliis praestare queas, da noscere causam,
Cur in quaque sua sit gens illa impia lege
Sic nostris.» — Ego ad haec: «Strages et magna ruina,
ARBIA quam volvit rubro saturata colore,
Has resonare preces nostrum jubet undique templum.»
75Isque ubi quassavit caput, imo pectore ducens
Singultum, dixit: «Sed non ego solus in illa,
Nec me certe aliis socium, nisi causa fuisset,
Junxissem. Verum ipse fui, qui solus ibidem,
Quum FLORENTINAM pateretur cetera turba
80Urbem deleri, sum ausus defendere coram.»
«At tu, sic olim tuto gens vestra quiescat,»
Orans quaesivi, «ne istum mihi solvere nodum
Abnue, quo nunc implicita est sententia nostra.
Si bene ego audivi, visa est mens vestra videre
85Ante, quod adducant labentia tempora posthac,
Ast aliter quod adest.» «Nos, laesi lumine ad instar,
Quae procul a nobis distant, ventura tuemur;
Dux supremus adhuc hoc nobis lumine splendet,»
Inquit, «sed quicquid propius succurrit adestve,
90Fallit continuo mentem praesentium inanem;
Et nisi quis doceat, res vestras scire nequimus.
Conjicere hinc tibi erit, nobis ut tota peribit
Vis cognoscendi, postquam sit clausa futuri
Janua.» — Tum veluti percussus corda dolore
95Ob culpam, dixi: «Lapso illi tu ista reporta
Dicta, suum natum vivis conjunctum agere aevum.
Quod si muta illi mea tunc responsa fuere,
Effice, ut ille sciat, me jam secus esse putasse,
Mentis ob errorem nuper te fante solutum.»
100Alloquio me jam ductor revocabat ab illo:
Quare ipsum oravi multo properantius, ut me,
Altera si qua sibi conjuncta sit umbra, doceret.
«Plus quam mille jacent hic mecum», ait ille; «secundus
Hic intus FRIDERICUS, et ostro splendidus olim
105Ille jacet positus princeps in cardine celso,
Et reliquos sileo.» Dein totum se abdidit arca.
Ast ego ad antiquum verti vestigia vatem,
Evolvens quae verba mihi sunt hostica dicta.
Ille pedem ante tulit, dein pergens talia fatur:
110»Quare sic trepidus?» Dixi explevique rogantem.
«Cuncta audita, tibi contraria, mente reposta
Stent solida,» jussit sophus ille, «modo arrige ad ista
Consiliumque animumque tuum,» digitumque levavit.
«Quum dabitur praedulce jubar tibi cernere coram
115Illius, pulchra quae oculorum luce tuetur
Cuncta, tuae vitae cursum tibi scire per ipsum
Fas erit.» Haec vates, pedibus dein laeva petivit.
Sic nos deserimus murum, mediumque tenemus
Urbis iter valli respondens, unde mephitis
120Invisum usque illuc mittebat virus in ora.
XI
[recensere] 1Praecelsae extremam ripae conscendimus oram,
In gyrum quam rupta dabant ingentia saxa,
Institimusque magis diras stipantibus arcis
Pœnas. Atque hic horribili superante putoris
5Afflatu, barathri quem eructant claustra profundi,
Ad superimpendens immani accessimus urnae
Tegmen, ubi legere est: «Hic Papam ANASTASIUM intus
Servo, PHOTINUS quem avertit tramite recto.»
«Nunc descendendum est tarde, ut modicum ante mephiti
10Triste exhalanti sensus assuescere possint;
Dein pergamus iter securi.» Haec ore magister.
Tunc ego: «Quaere aliquid», dixi, «quod damna rependat;
Incassum ne tempus eat.» «En scilicet istud
Volvebam,» ille inquit, verbis et talibus infit:
15»Fili, tergeminos intra saxa ista minores
Esse orbes scito, decrescentesque gradatim,
Ut quos nunc linquis. Sunt omnia plena scelestis
Haec loca damnatis; verum ut cognoscere aventi
Sit tibi sat spectare semel, nunc accipe, quare
20Quoque modo hi pressi jaceant. Injuria finis
Nequitiae omnigenae est, Superorum quae excitat iram.
Hujus et omne genus finis contristat amara,
Seu vis seu fraus est, laesorum pectora sensu.
Sed quia fraus propria est hominis, plus taedet acerbe
25Numen. Propterea labuntur in ima dolosi
Tartara, pœnarumque illis crudelior imber
Ingruit. At primus violentos distinet orbis
Totus; sed quia forte potest illata referri
Vis ad tres, ternos in circos saeptus et apte
30Exstructus fuit. In regem omnipotentis Olympi,
In se ipsum, inque sibi similes insurgere posset
Vi quisquam, dico in caput horum, resque domumque,
Ut te, si advertas, ratio manifesta docebit.
Mors solet inferri per vim, per vulnera saeva
35Vitae; fortunis per cladem, incendia, raptus
Damna infligentes. Quare qui corpora mactat,
Quique ferox caedit, populator, onustus abacta
Qui exsultat praeda, cuncti torquentur in orbe
Primo, digesti in classes, et habent sua saepta.
40Fit quoque, ut in se aliquis violentus saeviat, aut res
In proprias; quare est par, saepti ut in orbe secundi
Frustra paeniteat, qui vestris se expulit oris,
Qui indulget ludo atque aes fortunasque profundit,
Fletque, ubi jucundam posset producere vitam.
45Est inferre Deo vim, si quis corde negaret,
Hunc esse in caelo, et maledicta atque impia verba
Hunc contra effundat, naturam spernat et hujus
ingenium, auctifica bonitate juvare paratum.
Saeptum ideo minimum SODOMAE imprimit atque CAORSAE
50Signum, spernentique Deum corde, ore fatenti.
Fraudem, cuncta suo quae rodit conscia morsu
Pectora, tendit homo, quum hos et quum decipit illos
Credentes nimis, atque ipsum, qui nomina scripta
Non jacit in loculos. Ratio haec postrema videtur
55Altera mors homini, ob vinclum, quod provida nectit
Natura. Hinc nidum sibi ponit in orbe secundo
Religio simulata, loquens mellita, nocensque
Arte maga, tum falsa serens, furtisve potitus,
Qui sacra mercatur SIMONIS more profani,
60Leno, deceptor, similisque his sordida labes.
Ast aliud fraudis genus illum spernit amorem,
Quem natura creat, tum qui super additur, unde
Priva fides manat. Quapropter in orbe minore,
Est ubi terrestris compagis seque rotantum
65Sphaerarum centrum, cui Dis super insidet ingens,
Consumptus jacet aeternum, quicunque malignus
Prodit.» Ego vero dixi: «Sat clara, magister,
Haec tua fit ratio, et recte distinguere visa est
Hoc barathrum et populum, qui possidet; at mihi solve
70Hunc nodum: Illae animae, quas pinguia stagna paludis
Claudunt, quasque agitant venti, et quas verberat imber,
Quaeque sibi occurrunt tam acri certamine linguae,
Cur non candenti potius torquentur in urbe,
Si Deus has odit? Sin contra est, tam aspera pœna
75Cur ipsas vexat?» — Tunc is mihi talia reddit:
«Cur praeter solitum deliras pectore toto?
Mens quo abiit? Num te fugiunt, tua quae ethica tractat,
Verbaque, ubi signat triplex genus ingeniorum,
Quae caelum haud patitur: suadentum inhonesta, ruentum
80In Venerem aut in nequitiam, insanumque furorem
More ferae? Utque Deo minus est injuria praeceps
In Venerem rabies, speciem acquiritque minorem
Opprobrii? Illa tibi si haeret sententia, et illam
Si bene perpendis; memori et si mente recenses,
85Respondit, qui sint extra urbem solvere jussi
Pœnas, tum bene cognosces, quae separet illas
Causa grege a pravo istorum, et cur lenius illam
Excruciet gentem judex regnator Olympi.»
«O sol, qui morbum turbati luminis omnem
90Sanas, sic animum comple, quaesita resolvens,
Ut mihi non secus ambigere, ac dignoscere per me
Sit volupe. At retro quoque nunc te verte parumper,»
Dixi, «illuc rediens, ubi dicis fenus amorem
Laedere divinum, nodumque resolve.» Poëta
95Sic: «Attendentem sophiae doctrina docebit
Passim a mente suum naturam ducere cursum
Divina, tum et ab arte sua. Bene sique notabis,
Quae tibi Aristotelis physicis traduntur, et ista
Si bene perspicias, multas evolvere chartas
100Non erit, inveniesque, omnes contendere vires
Vestram artem, ut sese naturae accommodet, illam
Usque sequi, a vetere ut discentis cura magistro
Nunquam digreditur. Quare est ars vestra putanda
Paene Dei neptis. Porro per utramque necesse est
105(Usque a principio Genesin si mente revolvis),
AEvum agere atque opibus vestram ditescere gentem.
Et quia qui crescit positis in fenore nummis,
Diversum molitus iter, praepostera captat,
Per se naturam spernit, perque ejus alumnam,
110Spes sibi proponens alias, ac totus in illis.
Sed jam carpe viam mecum; juvat ire, micantes
Jam caelum ascendunt pisces currusque Boötis
impendet Cauro totus; tum lenius illic
Ardua praeruptae descendit semita rupis.»
XII
[recensere] 1Ille locus, quo nos lapsuri ex margine ripae
Venimus, asper erat, tum ab eo, qui insederat illic,
Talis, ut aspectu quivis horresceret audax.
Non secus ac rupes illa convulsa ruina,
5Ob quam ATHESIM, citra fines illapsa TRIDENTI,
Impulit in latus, aut quia vi succussa resedit
Terra tremens, aut quod deerat fultura labanti;
Vertice enim a celso montis, qua ex parte recessit
Mota, ad planitiem cautes sic nuda rigebat,
10Tantum aliquam ut daret illa viam loca summa tenenti.
Haec erat ex illo descensus copia saxo,
Inque apice abruptae ripai infamia CRETAE
Strata erat, in falsa quondam generata juvenca:
Atque ubi nos vidit, rabido se dente momordit,
15Ut quos interius frangit furor improbus irae.
Hanc meus inclamans contra sophus: «Anne putabas,
CECROPIUM huc venisse ducem, qui stipite caesum
Stravit apud superos? Istinc jam comprime gressum,
Belua! Namque haud iste tuae praecepta sororis
20Advenit edoctus, sed pœnas cernere vestras
Fert animus.» Qualis, mortali ubi percitus ictu
Se expediat vinclis, quo evadat, nescit, et istuc
Emicat atque illuc taurus: sic ipse furentem
Vidi semihominem discurrere MINOTAURUM.
25Atque id ut advertit sapiens: «Aditum arripe», dixit;
«Nunc te, dum furiatus abit, descendere oportet.»
Sic sumus aggressi, quod iter dabat ima petenti
Congeries ea saxorum, quae saepe moveri
Sub pedibus sensi, haud consueto pondere pressa.
30Ibam multa putans, atque is: «Tibi mente reposta
Forte ruina manet, cui custos illa ferina
Ira sedet, modo quam exstinxi. Nunc impulit ultro
Mens, ut te id doceam. Quo huc olim tempore veni,
Nondum etiam ruerat commota haec diruta rupes;
35At certe paulo ante, nisi me decipit error,
Quam huc adventaret, magnam qui ex orbe superno
Extorsit Diti praedam, jam alto undique fœda
Vallis ita intremuit, raptum ut dulcedine amoris
In Chaos antiquum mihi sit considere visum
40Funditus omne, aliqui quoniam id venisse putarunt
Saepe; atque ista vetus cautes in temporis illo
Puncto hic atque alibi tali est revoluta ruina.
Sed tu nunc oculos defige. Est proxima nigro
Unda cruore fluens, ubi vasto ebullit in aestu,
45Vi quicunque aliis noceat.» Oh caeca cupido,
Oh rabies vesana, brevi quae hoc tempore vitae
Nos adeo exstimulas, male sic mersura per aevum
AEternum! — Hic amplam, quae se sinuabat in arcum,
Fossam cernere erat, veluti quam dixerat omnem
50Planitiem amplecti ductor prius. Inter et imas
Radices ripae et fossam agmine circumfusi
CENTAURI huc illuc gestantes tela ruebant,
Ut mos his fuerat venari lustra ferarum.
Nosque ubi viderunt labentas vertice, quisque
55Constitit, atque acie ex illa tres ilicet arcu
Atque hastis prius electis excedere, et unus
Inclamare procul: «Vos, qui descenditis, ad quam
Venistis pœnam? Istinc dicite, sin minus, arcu
Ejaculor tenso.» Praeceptor talia contra:
60»CHIRONI haec istinc propius responsa dabuntur:
In tua damna nimis semper tam prompta libido
Ista fuit.» Tum me fodiens: «Haec illius umbra est
NESSI, inquit, qui olim pro AETOLIDE DEIANIRA
Occubuit, cavitque idem, ne ita inultus obiret.
65Atque hic, qui medius demisso ad pectus inhaeret
Obtutu, sese inspiciens, est magnus alumnus
Pelidis, CHIRON. Alter PHOLUS ille, sub acri
Irarum fluctus tantos qui pectore volvit.
Stant circum fossam innumeri, quascunque parati
70Figere telo animas emersas sanguine plus, quam
Sorte illis sua noxa dedit.» Nos illa ferarum
Agmina, veloci cursu pollentia, adimus.
Arma capit CHIRON, et posteriore sagittae
Crena usus, retro ad malas barbae sibi silvam
75Dimovit; sed ubi os magno detexit hiatu,
Edidit haec sociis: «Nunquid sensistis, ut ille
Pone sequens moveat quicquid pede tangit? at istud
Haud solet accidere a pedibus jam luce carentum.»
Sed bonus huic contra dux, qui prope pectora stabat,
80Qua duplex jungit natura hominemque feramque,
Tunc ait: «Iste quidem vivit sic solus inopsque,
Atque meus labor est huic taetram ostendere vallem.
Nec jam sponte venit, Superum sed lege coactus.
Talis mota loco est, ubi concinit alleluja,
85Hoc dignata novum nobis committere munus.
Non hic praedator, neque ego sum crimine vitae
Fœda anima impurae. Quare nunc te oro per illam
Virtutem, per quam fas est mihi tendere gressus
Tam durum per iter, de vestra cede cohorte
90Notum aliquem, cujus vestigia certa sequamur,
Quique vadum monstret, detque huic insidere tergo,
Huic, qui non umbra est assueta per aëra ferri.»
Tum latus in dextrum convertit lumina CHIRON,
Et NESSUM appellans dixit: «Vestigia retro
95Tu relege, et sic hos duc, ut, si qua altera sistat
Contra adversa acies, nulla obstet causa morandi.»
Hoc duce sub fido fumantem legimus aestu
Oram puniceo, plebes ubi cocta ciebat
Immanes gemitus. Oculis tenus undique mersam
100Aspexi gentem; atque ingens haec edidit ore
Centaurus: «Sunt hi bacchati in caede tyranni,
Inque latrocinio. Hic veniunt lugenda feroci
Damna illata manu. Manet hic PELLAEUS, et ille,
Qui Siculis tristes tribuit, DIONYSIUS, annos;
105Atque hic, sic nigris cui frons est horrida saetis,
AZZOLINUS habet nomen, qui vertice flavam
Alter caesariem diffundit, OBICCIUS ille est
Patria ATESTINUS, quem (assit reverentia vero)
Mactatum superis privignus depulit oris.»
110Tunc ego respexi vatem, atque ille ora resolvit:
«Hic tibi nunc ductor sit primus, me adde secundum.»
At paulo ulterius CENTAURUS lumina fixit
In gentem, scatebris quae exire vomentibus aestum
Visa tenus colli est. Hic solam in parte reducta
115Ostendit nobis umbram, atque haec insuper addit:
«Numinis in gremio cor discidit ille, quod isto
Tempore adhuc TAMESIS multo veneratur honore.»
Praeterea plures rubicundo in gurgite fossae
Aspexi capite exstantes et pectore toto;
120Atque nimis multos istorum ex ordine novi.
Sic magis atque magis subsidens sanguinis ille
Fons ibat, plantas ut vix obduceret humor:
Jamque hic fossa viam ostendit transire paratis.
«Quanto ex parte vides hac plus decrescere semper»,
125NESSUS ait, «scatebram, tanto te credere oportet
Et magis atque magis deorsum fundi premere ima
Ex alio, donec sese conjunxerit undae,
Sub qua mersatur lugere coacta tyrannis.
Hic justa spreti cruciantur numinis ira
130ATTILA, qui fuit in terris fatale flagellum,
PYRRHUSque et SEXTUS, lacrimasque emungit in aevum
AEternum dolor, undanti quas fundit in aestu,
CORNETI crimen patriae, RAINERIUS; astat
PACCIA progenies, alter RAINERIUS; ambo
135Tanto infestantes bello insidiosa viarum.»
Tergo deinde dato, remeat vada nota bimembris.
XIII
[recensere] 1Nondum etiam NESSUS ripae ulteriora tenebat,
Quum sumus ingressi nullo tritam pede silvam.
Non frondes virides, fusca at ferrugine tinctae;
Non rami leves, at nodosi inque plicati;
5Non pomi stabant, spineta at plena veneno.
Non ita habent rigidas stirpes, passimque frequentes,
Quae fugiunt odio silvestria saecla ferarum,
Inter CAECINAM et CORNETUM culta locorum.
Hic nidum obscenae, strophadum quae litore Teucros
10Omine terrifco damni pepulere futuri,
HARPYIAE ponunt. Latae alae, collaque et ora
Humana, atque pedes unci, plumosaque magni
Ventris erat moles, abnormibus insidentes
Plantis dant questus. Tum doctor talia fundit:
15»Interiora priusquam tu penetralia silvae
Istius subeas, te devenisse secundum
Circum, erraturumque istic jam scito, tremendae
Ad cumulos donec via te deducat arenae.
Propterea inspecta penitus; namque ipse videbis
20His factura fidem, quae sum sermone locutus.»
Undique ploratus veniebant, undique fletus,
Nec mihi cernere erat quemquam tam triste dolentem:
Quare constiteram totus formidine torpens.
Credo ego, MINCIADEM tum me venisse putasse
25Mentis in hunc sensum, ut tot rerer fundere voces
Gentem, quae hos inter ramos obtecta lateret
Nos propter. Quare verbis est talibus usus:
«Unam si obtrunces quavis ex arbore virgam,
Quae tu nunc animo reputas, mutilata labescent.»
30Tum paulum extendi dextram, magnoque revulsi
Ex pruno exiguum ramum, et lacrimabile truncus
Clamavit: «Cur me vellis?» Sed sanguine ubi ater
Factus erat, rursus: «Cur me decerpere gestis?
Nulla tuum pietas docuit miserescere pectus?
35Quondam homines fuimus, qui nunc sub cortice stamus
Mutati in stirpes. Certe exspectanda fuisset
Haec tua dextra magis flecti pietate parata,
Anguigenas animas si nos gestare putasses.»
At veluti in ramo viridi, cui flammeus ardor
40Summa urat capitis, tum pars extrema gementi
Sibilat assimilis, vento exspiranteque stridet:
Sic simul ex illo erumpebant fragmine verba,
Et sanguis. Quare labentem vertice prono
Demisi virgam, atque steti, ut qui territus haeret.
45Si prius ex nostris potuisset credere verbis,
Respondit sapiens, quae oculis hic aspicit ipsis,
«Laesa anima, haud unquam foret ausus tendere dextram
In te. Incredibilis sed res me adducere suasit
Hunc in opus, quod me pariter gravat. Ast age fare;
50Qui sis huic memora, ut pro, quo tua damna rependat,
Munere, apud superos, ad quos remeare facultas
Huic datur, ipse tuam jubeat revirescere famam.»
Et truncus: «Tam dulce mihi sonat ista loquela,
Ut tacitus nequeam vos mittere. Nec grave vobis
55Sit, si qua alliciat me, dicere pauca, cupido.
Ille ego sum, claves qui quondam nactus utrasque,
Queis FRIDRICI animum noram me posse potiri,
Nunc claudens, modo recludens ita suaviter ambas
Verti, ut summorim cunctos, cui sensa solebat
65Credere; et explevi tam fidus nobile munus,
Ut me deficerent somni, et vis vivida pulsus.
At meretrix, oculos avertere visa protervos
Caesaris hospitio nunquam, commune sepulcrum,
Et vitia aularum, flammis ardentibus omnes
65Accendit mentes in me, queis pectora flammis
Incensa Augustum sic incendere, beatos
Ut mihi conversos in tristia tempora honores
Flerem. Animusque avidus vesanam ulciscier iram,
Atque hunc posse ratus praevertere morte furorem,
70Contra me justum me injuste surgere jussit.
Per ligni istius radices juro novellas,
Me nunquam violasse fidem praeclara merenti
Praemia tot laudum domino. Atque evadere ad auras
Si cui fas vestrum est superas, det surgere nomen,
75Atque meam famam quoque nunc post illa jacentem
Vulnera, quae inflixit meritis turba invida nostris.»
Paulisper stetit attendens, deinde ora resolvit
Sic doctor: «Quoniam tacet is, ne labier horam
Incassum sine, sed loquere et, quae scire laboras,
80Ipse roga.» Sed ego hunc contra sum talibus orsus:
«Tu quoque fac rogites, si quid mihi posse putabis
Sat facere; ipse etenim impedior, sic opprimit angor
Cor miserans.» Iterum hic cœpit: «Sic iste capessat
Ingenue, quae verba orant tua, carcere in arcto
85O anima inclusa, haud quaerenti taedeat unum
Hoc pariter monstrare mihi, qui fiat, ut istis
Vincta anima in nodis habitet, vel, si qua facultas
Est tibi, dic mihi, num ex membris sese ulla resolvat
Talibus»: Interea magno conamine truncus
90Exspirare animam venti se vertere in istas
Voces: «Haec breviter vobis responsa dabuntur.
Ut primum membris animae effera vita recedit
Corporis, unde suis se avulsit viribus usa,
Tartarei hanc barathri Minos in septima saepta
95Mittit, et haec cadit in silvam, nec certa parata est
Sedes; et quocunque illam sors projicit, illic
Permanet, utque zeae granum sua germina trudit.
Deinde in virgultum plantamque assurgit agrestem.
Pascunt HARPYIAE frondes, acremque dolorem
100Ingeminant, latam huic dantes simul ore fenestram.
Corporis exuvias nostri, ceu cetera turba,
Nos quoque sumpturi pariter veniemus; at illas
Induere haud dabitur; neque enim est res aequa tenere
Quemquam, sponte sibi quae adimit. Raptabimus ipsas
105Huc, et per maestam pendebunt corpora silvam.
Unumquodque illi pruno appendetur, ubi umbrae
Cogitur indoluisse suae.» — Nos ora tenentes
Intenti stabamus adhuc, utrique putantes
Plura locuturum truncum, quum murmur ad aures
110Attonitis venit, velut illi, qui impete magno
In se conversum nemorosis vallibus aprum
Erupisse audit, strepitumque exterritus haurit
Latrantumque canum turbataeque undique silvae.
Atque ecce, ecce duo laevo descendere clivo,
115Ambo nudati, fœdatique unguibus artus,
Tam celeri elapsi cursu, ut ramalia silvae
Obvia dejicerent. Tum qui prior incitus ibat:
«Mors, occurre mini, mihi mors, occurre!» fremebat;
Atque alter nimium lente sibi currere visus:
120»Non ita pernices plantae tibi, LANE, fuerunt,
Quum te in TOPPIACIS agitarunt prœlia campis.»
Et quia forte, anima jam deficiente, fefellit
Hunc vigor; ipse sui tum caespitis objice nodum
Implicuit. Post hos resonabat plena nigrarum
125Ore inhiante canum cupido, rapideque ruentum
Silva. Illae, veluti demptis venatica vinclis
Turba furens, dentes misere latentis in artus,
Quumque in frusta ipsum solvissent morsibus aspris,
Mox illos secum simul arripuere dolentes
130Artus. — At dextra prensum me protinus egit
Dux, ubi mittebat caespes per rupta cruentis
Vimina vulneribus gemitus lamentaque vana.
«O JACOB, toto dicebat pectore clamans,
De Sancto Andrea, quid te quaesisse salutem
135Juvit me opposito? Tibi si turpissima vita
Acta fuit, quodnam tantum mihi crimen in illa est?»
Ipsum ubi praeceptor super astitit, ora resolvit:
«Qui fueris, memora, o qui tot per vulnera fissus
Exspiras lugubre gemens cum sanguine carmen.»
140Ille autem: «O animae, quae istas venistis in oras,
Visurae nostras tam inhonestis undique sparsas
Excidiis frondes, vos illas cogite in unum
Caespitis ante pedes tristis. Prognatus in illa
Urbe fui, domino quae suffecisse priori
145Baptistam fertur. Quare ipsam tempus in omne
Efficiet tristem arte sua, et nisi signa manerent
Nunc aliqua ex illo glaucus qua profluit Arnus,
Qui supra cineres olim, quos Attila liquit,
Hanc struxere iterum, vidissent ire labores
150Incassum. Ipse meis pro furca sum aedibus usus.»
XIV
[recensere] 1Patria me postquam pietas distrinxit, in unum
Dispersas mihi cura fuit conjungere frondes,
Reddere et huic jam tum fracto. Devenimus inde
Ad finem, unde orbis discindit saepta secundi,
5Horribiles justi qui ostendit vindicis artes
Tertius. At nova sat claris ut pandere verbis
Copia sit, dicam nos descendisse patentem
In campum, cui cuncta suo plantaria strato
Amovet. Hunc tristi praecingit silva corona,
10Ut funesta palus ipsam, pesque unus et alter
AEgre haesit stringens nemus. Arida spissaque arena
Stratum erat, haud aliter quam quae pede pressa CATONIS.
Ultrix ira Dei, quam es formidanda legenti
Haec oculis manifesta meis, quae mente notavi!
15Multos stare greges animarum veste videbam
Nudos, atque omnes valde miserabile flentes;
Qui mihi sunt visi diversa lege teneri.
Nam resupina solo gens quaedam strata jacebat;
Quaedam sede sedens, arcte contractaque stabat;
20Altera continuo gens ibat concita motu.
Quae circumit, major multo, minor altera pœnae
Subdita: at ista magis solvebat frena dolori
Allapsu lento flammarum expansa pluebant
Vellera, arenosus campus quacunque patescit,
25Nix alpina velut, nullis spirantibus auris.
Quales, assiduo qua torrida fervet ab aestu
India, militibus Pellaeis incidere ignes
Vidit ALEXANDER, solidosque incumbere terrae;
Quare provisens, juncto simul agmine, jussit
30Conculcare solum pedibus, nam posse vaporem
Noverat exstingui melius, dum solus adurit:
Talis erat sine more furens delapsus ab alto
AEternus calor, unde omnis flagrabat arena,
Supposita ut silici excussae succenditur esca,
35Duplice ut excruciet pœna. Pax nulla dabatur,
Nulla quies misere compulsis ludere ludum
Continuum manibus, nunc hinc nunc inde repulsa
Ut vis usque recens ardoris longius iret.
Tunc ego: «Praeceptor, cui fas est vincere cuncta,
40Praeter durorum praecordia Daemoniorum,
Surgere quae vidi nos contra in limine portae,
Quisnam est ille ingens, qui non curare videtur
Flammas, et jacet insultans, transversa tuendo,
Ut mihi sit visus nondum mitescere ab imbre?»
45Isque, ubi me sensit scitantem nomen, et ausa
A doctore sua, exclamans haec pectore fudit:
«Qualis ego vixi, talis post funera persto.
Si fabrum ipse suum delasset JUPPITER, a quo
Ira excandescens accepit fulmen acutum,
50Quo me percussit postremo tempore vitae;
Perque vicem in nigris reliquos fornacibus AEtnae
Ipse fatigaret, ‹fer opem, faber optime, opem fer,
VULCANE›, exclamans, veluti in certamine Phlegrae,
Inque caput totis jaculetur viribus ignes,
55Post pœnas ultor sane non laetus abiret.»
Tales flammato tum rupit pectore voces
Dux meus, ut nunquam verbis sic acribus usum
Audierim: «Quoniam mentis furor iste superbae
Non deflagrat adhuc, ideo majore gravaris,
60O CAPANEU, pœna. Pœnarum copia nulla
Tanta, tuam praeter rabiem, foret apta dolorem
Incussisse, tuo qui det completa furori
Vulnera.» Dein placide vultu meliore loquelam
In me convertens dixit: «Fuit ille tyrannis
65Unus de septem Thebas obsidere adortis,
Atque odio hic habuit Superos, et habere videtur,
Et curare parum. Verum ut me dicere dudum
Audieras, isti, quos nunc fovet ipse, furores
Ornamenta animae nimium sunt debita atroci.
70Nunc sequere, atque cave arenti vestigia arenae
Defigas, sed stringe nemus.» — Devenimus illuc,
Parvus ubi silva decurrens labitur amnis,
Cujus adhuc horret mea mens meminisse ruborem.
Qualis de scatebra Viterbi rivulus exit,
75Quem sibi scorta solent partiri; talis arena
Hac unda emergens ibat. Sinus illius imus,
Tum geminae ripae, tum marginis utraque labra
Naturam induerant lapidis; quare esse putavi
Hac iter. «Ex cunctis, quae ostendi plurima, postquam
80Nos sumus ingressi portam, quae limina nulli
Obserat, haud ulla est unquam sic digna notari
Res oculis inspecta tuis, ut rivulus iste,
Qui super allapsas quascunque exstinguere flammas
Est potis.» Ista meus fundebat ab ore magister.
85Tum prece persuasi largiri pabula, amorem
Qui largitus erat. Dedit haec response rogatus:
«In medio vastata mari sedet insula, CRETAM
Appellant, cujus sub rege fuisse pudicus
Narratur mundus. Vi quondam laetus aquarum,
90Frondibus et patulis mons surgit, et IDALOS isti
Nomen erat, nunc stat, ceu res corrupta senecta,
Desertus, quem RHEA sibi cunabula nati
Fida sui legit. Melius rata condere furtum
Posse ibi, quum flebat, cava tympana, et aera jubebat
95Edere tinnitus. Manet intra viscera montis
Ingens, arrectus, DAMIATAE immania tollens
Terga adversa senex, prospectans mœnia Romae,
Ut speculum. Vertex ex auro divite, pectus
Bracchiaque argento ex puro, deinde aere rigenti
100Cuncta ipsi constant tenus inguinis; omnia ferro
Electo inferius, praeter pedis infima dextri,
Qui terra conflatus erat, quam coxerat ignis.
Plus huic insistit, quam laevo erectus, et ejus
Pars quaevis, auro excepto, disrupta fatiscit
105Rima, quae exstillat lacrimis. Junguntur in unum
Hae guttae, atque illud vis harum perfodit antrum.
Quarum decursus vallem se immittit in illam,
Unde ACHERON, PHLEGETHONque oritur, STYGIAEque paludis
Lenta vada, atque eadem hoc arcto ruit unda canali
110Usque illuc, unde ulterius descendere non est;
COCYTUM et facit, et quae sint ea stagna videbis;
Propterea ulteriora tibi nunc dicere parco.»
Illi ego: «Si, modicis qui nunc it rivulus undis,
Nostro ita ab orbe oritur, cur solum apparet in ista,
115Quam sumus aggressi, ripa?» Is mihi talia reddit:
«Tu scis hoc spatium gyro constare rotundo,
Et quamvis longo processeris intervallo
Semper descendens laevus, loca quum infima adimus,
Nondum circuitum totum pes noster obivit;
120Hinc; si qua apparet novitas, absiste moveri.»
Rursum ego: «Ubi flumen PHLEGETHON, ubi sunt vada LETHAE?
Unum namque taces, illumque hoc crescere ab imbre
Dixisti.» «Tua cuncta quidem quaesita fuere,
Suntque mihi jucunda,» inquit; «tamen aestus aquarum
125Rubrarum poterat quaesitum solvere primum.
Aspicies LETHEN simul atque evadere ab ista
Fas fuerit fossa, quo fit concursus ad undas,
Postquam corda terens dolor imus rite removit
Culpas, approperantque animae veniuntque lavatum.
130Sed jam tempus erit silva discedere», dixit;
«Tu fac nostra retro veniens vestigia serves.
Dant non usta viam tibi ripae labra, superque
Postremas oras omnis restinguitur ardor.»
XV
[recensere] 1Nunc de marginibus duris nos prendimus unum,
Caligansque amnis fumus sic desuper umbrat,
Ut defendat aquis, et claustris aggeris ignem.
Qualia, ab undarum metuentes impete, Belgae
5Munimenta struunt inter Guzzanta Brugasque,
Objice quo incurrens fluctus maris inde recedat;
Qualia Trojano prognati Antenore cives,
Distenti studio rura et castella tuendi,
Medoacum propter, solaria tela priusquam
10Alpes sentire incipiant: sub imagine tali
Illa assurgebant, quamvis minus alta minusque
Ample esset moles; quisquis sit, qui arte magister
Hoc exegit opus. — Silva jamque ipse relicta
Cum duce, tantum aberam, ut nequaquam nosse daretur,
15Quo devenissem, licet observata retrorsum
Signa requisissem, veniens quum offendimus agmen
Umbrarum propter lapidosas aggeris oras,
Nos oculis lustrans, veluti sub luce novellae
Lunae se alterni, post facta crepuscula noctis,
20Obscuri inspiciunt; aciem et figebat utramque
Quisque, senex ut sutor acus in tenue foramen.
Haud aliter tali nos vestigante caterva,
Me quidam adveniens novit, limboque prehendit
Vestis et: «Oh, monstri quid tu?» clamavit. Ubi ille
25Bracchia me contra protendit, figere cœpi
Intentos oculos hominem coctum igne pererrans,
Ustus ut aspectus minus hunc defendere quisset,
Quin internorit nostrae vis conscia mentis:
Declinansque manum ad vultum illius, ora resolvi:
30»Hic te, BRUNETTE, invenio?» Tunc ille: «Molestum
Ne tibi sit, fili, paulum vestigia retro
Si tecum fert BRUNETTUS, quem vestra LATINI
Terra vocat, reliquamque sinit procedere turbam.»
Illi ego: «Te vero id precibus majoribus oro.
35Quod si forte cupis me tecum hac sidere ripa,
Id faciam, dum isti placeat, quocum ire necesse est.»
«O fili, quisquis subsistit de grege nostro
Vel minimum», dixit, «centenos procubat annos,
Quin queat obnitens manibus prohibere favillas.
40Quare i prae; ipse latus stringens sequar, atque catervam
Deinde meam repetam cursu, sua damna dolentem
AEterna.» Haud me animus descendere calle sinebat,
Ut pariter graderer; cervice at cernuus ibam,
Atque observanti similis. Tum talibus infit:
45»Quae sors aut fatum ante extremam funeris horam
Te tulit huc? Quisnam iste, viam qui monstrat eunti?»
Huic ego: «Apud Superos fruerer quum luce serena,»
Respondi, «vallem deveni devius, ante
Quam cursum vitae plenum confecerit aetas.
50Huic mane hesterno solus dare terga studebam.
Quumque redire illuc cœpissem, hic tempore in illo
Affuit, atque domum per callem hunc me ipse reducit.»
Is mihi: «Ubi, quod iter monstrat tua stella, sequaris,
Nobilis haud poterit te famae fallere portus,
55Si bene id agnovi jucundae tempore vitae.
Et nisi tam subito clausissem lumina morte,
Quum tibi vidissem caelum sic esse benignum,
Incepti hortator quoque consiliumque fuissem.
Ast ille ingratus populus mentisque malignae,
60Editus antiqua FAESULA qui ab origine venit
Hactenus atque tenet montana et saxea corda,
Saepe tibi infestus propter benefacta redibit,
Exercens odio; ac merito, neque enim aspera ficum
Inter sorba decet dulci ditescere fructu.
65Fama vetus caecum hunc vocat. Invida, avara, superba
Gens est; fac praestes te purum moribus horum.
Sed tantum fortuna tibi tua servat honorem,
Esurie ut superante tui pars utraque sit te
Optatura; sed a rostro fiet procul herba.
70Ipsa sibi de se FAESULANA animalia stramen
Efficiant, et si qua sua inter stercora planta
Surgit adhuc, illam parcant contingere, ubi almum
Semen Romulidum reliquum, cunabula postquam
Nequitiae tantae fuerunt fabricata, revivat.»
75»Totum,» huic respondi, «si plane habitura fuissent
Vota mea eventum, nondum natura fuisset
Jussa tua exilio mortalia linquere saecla.
Nam subit, atque mihi cor imum affligit imago
Cara paterna tui, crebro praeclara docentis,
80Dum vesci in terra licuit vitalibus auris,
Ut scirem, quo quisque modo sua nomina in aevum
AEternum extendat. Quare quam grata voluntas
Me tibi conjungat, dum stat mihi vita, necesse est,
Per nostram ut possit quivis id noscere linguam.
85Quae cursu narras de nostro, haec tradere scriptis
Appropero, atque alio libro illustranda relinquo
Cuncta meae Dominae; si coram astare licebit,
Haec sciet. Id tantum cupio tibi pandere aperte:
Dum mihi non latret verbis mens conscia amaris,
90Insistam, quodcunque velit fortuna, paratus
Carpere iter; neque enim novus auribus arrabo nostris
Surgit. At ipsa suns orbes fortuna, bubulcus
Pro libito verset rastros.» — Tum vertere malam
Praeceptor dextram retro, et me respicere, atque hos
95Reddere deinde sonos: «Bene is audit, qui notat aure
Percepta.» Haud tamen interea sermone rogare
BRUNETTUM absisto socios hoc carcere clausos,
Quorum fama magis micet, et tollatur in altum.
Is mihi: «Scire bonum est aliquos; laudabile lingua
100Praeteriisse alios; tot enim me nomina fantem
Tempus deficeret. Scito, esse ex ordine cunctos,
Cui nudata pilis capitis cutis explicat orbem,
Multos doctrina insignes, magnoque decore,
Turpiter in terris maculatos crimine eodem.
105Illa PRISCIANUS cum turba incedit, in illa est
Editus ACCURSI FRANCISCUS. Cernere quissem,
Si mihi cura hujus porriginis ulla fuisset,
Illum, quem Servus servorum jusserat Arnum
Permutare oris Retronis, ubi male tensos
110Is liquit nervos. Memorarem plura; at eundi
Longius et fandi ulterius me copia fugit.
Namque novum video fumum consurgere arena,
Et gens adventat, quacum simul esse vetamur.
Thesauri tibi cura mei sit sedula, in illo
115Vivus adhuc spiro, neque te orans plura morabor.»
Tergo deinde dato, vestigia flammea flexit,
Ut qui Veronae tendunt celeri pede cursum
Per campum, viridis certantes vincere panni
Praemia, et ex istis, cui dat victoria laudem
120Visus erat similis, non cui pes cessat in auso.
XVI
[recensere] 1Ventum erat in partes, ubi aquae labentis in orbem
Suppositum strepitus nostras ita perculit aures,
Ut, quod plena solent alvearia mittere, murmur;
Quum simulacra simul vidi tria devia cursu
5Deseruisse agmen sub diro evadere nimbo
Supplicii properans, et nobis obvia ferri.
Singula clamabant: «Siste, o, quem prodit amictus
Nostratem, pravae prognatum semine terrae.»
Hei mihi, quae nova, quae vetera illis vulnera inusta
10Artubus aspexi jaculante incendia flamma!
Nunc quoque mens renovat revocanti talia luctum.
Substitit, auditis horum clamoribus, et me
Respiciens doctor: «Maneas et comiter istos
Fac», ait, «accipias. Et ni fera spicula flammae
15Naturam feriant regionis, te aequius esse
Dixissem, quam illos, properante accedere passu.»
Ut stetimus, vetus illi iterarunt flebile carmen;
Atque ubi nos propter trina haec simulacra fuere,
Trina rotam de se simul implicuere. Virorum
20Ut mos est, ubi nudi unctique astare solebant
Signantes oculis, quo vertant aptius arma,
Ante ictus quam inter se et vulnera acute cierent;
Singula non aliter, dum se rotat, umbra tenebat
In me versam aciem sic, ut contraria collo
25Planta iter assidue faceret. — Tunc incipit unus:
«Si locus hic miser instabili substratus arena,
Tinctus et aspectus, tristisque odisse monebit
Nos nostrasque preces, at saltem flectere nostra
Fama tuam valeat mentem, et da discere, qui sis,
30Cur vivas ita fas tuto est fricuisse cavernis
Tartareis plantas. Hic vir, vestigia cujus
Me calcare vides, quanquam sic veste pilisque
Captus, de majore gradu est, quam forte putabas.
GUIDOGUERRA habuit nomen, GUALDRADA nepotem
35Quem bona fassa suum est. Dum movit spiritus artus,
Plurima consiliis hic gessit, plurima ferro.
Alter, qui prope me terram terit, ALDOBRANDI
TEJAJUS, cujus gratissima habenda loquela
Esset apud vestros. Ego, qui una torqueor istic,
40RUSTICULUS JACOB; et certe rustica conjux
Plus mihi, quam quicquam pejus, nocuisse putanda est.»
Si tecto flammae licuisset tela subire,
Ire sub amplexus horum fuit impetus ingens,
Idque meus doctor, ni fallor, forte tulisset;
45Sed quia mi torrens coxisset flamma medullas,
Me bona destituit, superante pavore, voluntas,
Quae cupidum urebat. Dein talia pectore fudi:
«Vestrae condicio sortis mihi corde dolorem,
Non odium, infixit sic, ut jam serius illo
50Omnino exspolier, simulac comes ore loquelas
Effudit tales, claros ut adesse doceret
Nobilitate viros, quales vos usque fuistis.
Vestra fuit mihi terra parens, et tempus in omne,
Non sine honore pio, decora alta et nomina magna
55Vestra ego descripsi, studiosisque auribus hausi.
Triste ego fel linquo, et quaesitum dulcia poma
Appropero, mihi quae promittit idoneus auctor;
Sed primum jubeor centrum descendere in imum.»
«Sic tua felici deducat spiritus aura
60Membra diu,» dixit; «sic post te fulgida fama
Sit tua; dic, an adhuc nostra remorentur in urbe
Humani mores, animorum et mascula virtus,
Ut solet, an contra prorsus fugisse ferantur?
Namque GUILELMUS BORSERIUS, incola arenae
65Urentis novus, et turbam comitatus euntem,
Dum permulta refert, nostras valde asperat aures.»
«Gens nova, tum subitis congesta pecunia lucris,
Et fastum et luxum immodicum, Florentia, in urbe
Sic genuere tua, ut jam tristia tempora plores.»
70Haec ego sublato clamavi turbidus ore:
Tresque, his auditis, umbrae vertere vicissim
Lumina in alterius vultum, ut qui vera tuentur.
«Si fuit unquam alias tibi respondere facultas
Tantillo constans, tamque apta explere rogantem,
75O te felicem, cui mens ea verba ministrat!
Quare si has valles tibi fas evadere nigras,
Sitque tibi rursus jucundas cernere stellas:
‹Illic ipse fui›, quam te dixisse juvabit!
Fac, nostra ut memores viventi nomina vulgo.»
80Dein rupere rotam, alarumque fuisse putasses
Remigium plantas. Quam prosiluere fugaces,
Non «amen« citius potuisset dicere quisquam:
Tam celeres oculo se subduxere sequenti;
Quare doctori visum est discedere nostro.
85Ibam post ipsum, isque parum processerat ultra
Gressu, quum insonuit sic nos prope rumor aquarum,
Ut vix ulla esset fantes audire potestas.
Qualis, iter proprium qui primum corripit amnis
Prosiliens ex rupe Vesi, quae prospicit ortum
90Ex qua parte latus laevum explicat Apenninus,
Quique appellari solet Unda quieta, priusquam
Sese praecipitem fundum demittat in imum,
Atque foro Livi sonat expers nominis hujus,
Illic supra aedes, quibus est a nomine Sancti
95Deductum nomen Benedicti, vi incitus amnis
Obstrepit, e scopulo pronum ruiturus in agrum,
Quem jam mille viri insolerent, fors si qua tulisset:
Sic nos labentes praeruptae ex aggere ripae
Vidimus hanc tanto resonantem murmure aquarum
100Diluviem tinctam, ut mox nobis laeserit aures.
Funis erat circa lumbos mihi cinctus, et isto
Rebar pantheram capere olim pelle decoram.
Hoc me dissolvi, sic praecipiente magistro,
Porrexique ipsi nodis nexum inque plicatum.
105In latus is dextrum versus, paulumque recedens
A sponda, hunc barathri demisit in ima profundi.
Et mecum: «At certe nova res succedat oportet»,
Dicebam, «huic nutus novitati, ubi ductor utroque
Istum sic oculo sequitur.» Quam mente sagaci
110Est opus et cauta his coram, quos non modo facta,
Intima sed cordis moneat prudentia praesens!
Ille mihi dixit: «Quam primum exire videbis,
Quod cupide maneo; et quod nunc tua somnia versant,
Quam primum, ut par est, claro se lumine prodet.»
115Quod verum falsi faciem induit, usque tacendum est,
Dum liceat, namque insontis tegit ora pudore.
At vocem hic nequeo retinere, notasque per istas
Juro, quas doctis comœdia nostra propinat,
Sic ea non redeat diuturni vana favoris,
120Lector, me his oculis vidisse per aëra crassum
Et nigrum quiddam monstri emersisse natando,
Cuilibet horrendum gestanti ferrea corda;
Ut redit is, salsum qui se dejecit in aequor,
Navem exempturus ferrato dente retentam,
125Qui scopulum, aut aliud prensat, quod clauditur undis,
Atque, ut consurgat, se extendit parte superna,
Dum pedibus nitens membra inferiora coarctat.
XVII
[recensere] 1»En fera caudae acie pollens, quae transfodit Alpes,
Et rumpit muros atque arma; en belua, tristi
Quae cunctas mundi terras infestat odore!» —
Dux meus his infit verbis, atque annuit ipsi,
5Ut teneat ripam, calcata ubi marmora finis
Limitat. Illa autem fœdissima fraudis imago
Astitit, atque caput truncunque admovit arenae;
Sed non extraxit sinuosa volumina caudae.
Os erat huic hominis justi, usque adeo ipsa benignam
10Induerat pellem exterius, sed cetera trunci
Totius anguis erat. Villosus uterque lacertus
A digitis ad utrasque axillas usque rigebat,
Pinxerat et dorsum pectusque atque undique costas
Nodis exiguisque rotis. Non Tauricus unquam
15Turcave conjunxit supposta, impostaque fila
Vestis tam vario discrimine tincta colorum,
Non tales radio telas distinxit ARACHNE.
Ut stant interdum pelagi prope litora cumbae,
Quarum pars undas tangit, pars altera terram,
20Utque illic inter lurcones Teutonas arma,
Atque suam pugnam castor parat; haud secus ista
Pessima forma ferae lapidoso in margine stabat,
Undique qui cumulos ustae claudebat arenae.
Quanta erat, in spatio cauda vibrabat inani,
25Torta veneniferae sustollens verbera furcae,
Quae ritu scorpi mucronem armabat acutum.
«Nunc declinandum est paulum,» dux inquit, «eoque
Intendendum iter est, mala ubi se belua sternit.»
Nos ideo latus ad dextrum descendimus, et bis
30Progredimur quinos extremo in limite passus,
Curantes flammam et nubem defendere arenae.
Hanc prope ut est ventum, gentem considere arena
Ulterius paulo vidi, quae proxima inani
Pendebat barathro. — Tum doctor ita ora resolvit:
35»Ut tibi sit cunctas hujus cognoscere circi
Experto penitus partes, i, perspice stirpem
Istorum; at breviter loquere, haud ita multa rogando.
Dum redis, ipse superveniens monstrum alloquar istud,
Ne fortes umeros nobis praebere recuset.»
40Sic quoque per caput extremum, quod septimus orbis
Finit, eo solus, gens maesta ubi fuse sedebat.
Illorum ex oculis dolor intimus erumpebat:
Hinc atque inde ipsi manibus succurrere tendunt
Adversus flammas, telluremque igne perustam;
45Non secus atque aestate canes contendere contra
Et rictu et pedibus nituntur, ubi aspera morsu
Aut tafani, aut pulices, aut muscae vulnera figunt.
Atque ubi quorundam quaesivi lumine vultum,
Quos supra cadit ignis atrox, ego noscere quemquam
50Haud potui; at peram e collo cujusque videbam
Pendentem, atque inerant perae rata signa colorque
Certus, et hinc oculos sunt visi pascere hiantes.
Utque ego perspiciens accessi, fulgere flavo
In loculo vidi glastum, os habitumque leonis
55Effingens; oculisque meis quum longius irem,
Altera visa fuit mihi pera rubentior ipso
Sanguine, quam signat presso lacte albior anser.
Ast unus, glaucae et magnae suis indice signo
Albentem loculum sibi qui distinxerat, inquit:
60»Hac tu quid facis in fossa? Jam hinc proripe gressum,
Et quoniam tu vivis adhuc, te scire jubebo,
Ut VITALANUS mihi proximus usque sedebit
Hic latere a laevo mecum. Cum civibus Arni
Ipse ANTENORIDES maneo, mihi saepe sonora
65Qui voce et magnis tundunt clamoribus aures,
‹Summus eques veniat, dum dicunt, qui tria rostra
Afferet in loculo.›» Atque hic os distorsit, et extra
Produxit linguam, ut bos nitens lambere nasum.
Tunc ego praemetuens, mora ne diuturnior illum
70Taederet, brevibus qui me sermonibus uti
Jusserat, a lassis retro vestigia flexi
Umbris, invenique ducem, qui ascenderat atrae
Terga ferae, dixitque: «Opus est jam pectore firmo,
His etenim scalis nos nunc descendere oportet.
75Ascendas prae me; medius considere crevi,
Verbere ne possit te monstri laedere cauda.»
Ut stat, quartanae cui frigidus imminet horror,
Pallentes gestans ungues, quatiensque tremore
Membra simul dentesque, cubat dum lentus in umbra;
80Sic ego restiteram, dux haec ubi protulit ore;
At verba, ipsiusque minae incussere pudoris
Sat mihi, quod famulo vires solet addere coram
Lenis heri aspectu. Tunc illa in grandia terga
Insilui, suasitque animus sic dicere, sed vox,
85Ut volui, haud venit: «Fac des mihi bracchia circum.»
Atque is, saepe alias mihi qui succurrit, in altum
Fortis, ut insilui, me sustulit atque lacertis
Vinctum sustinuit; mox has dedit ore loquelas:
«GERYONEU, fac te moveas jam, at larga rotando
90Intervalla legas, nec multum accedito ad ima,
Respectaque novum, quod gestas tergore, pondus.»
Ut quum cumba loco se summovet, ista retrorsum
Et magis atque magic cedit: sic inde recessit
Paulatim abscedens; sed quum via libera nanti
95Inventa est, ubi pectus erat, caudam ipse retorsit.
Protentaque illa, ex anguillae more natabat,
Bracchiaque extendens ad se collegerat auras.
Majorem haud credo terrae incubuisse pavorem
Tempore, quo manibus Phaëthon emisit habenas,
100Unde hujus quoque adhuc caeli pars cocta videtur;
Nec quo se pennis miser Icarus exspoliatum
Sensit, ubi cera incaluit, clamante parente:
«Est mala, qua pergis, via»; quem mihi, quum undique totum
Libratum vidi jam corpus in aëra, et omnem
105Aspectum exstinctum, praeter monstri horrida membra.
Interea ille natans magis et magis ire remisse
In gyrum, ac sensim descendere, nec datur hilum
Id sentire mihi, nisi qui mihi ventus in ora
Spirat, et inferius sub plantis. Gurges aquarum
110Jam sonat horrendum ad dextram. Hic oculosque caputque
Despectans flecto. Tunc major me occupat horror
Ad strepitum; nam ignes aspexi hausique ululatus.
Quare ego contraxi coxas tremefactus utrasque,
Summa vi nitens. Dein, quod non viderat ante,
115Visus ibi sensit, nos labi, et per mala multa
Atque ex diversa magis adventantia parte
Circumagi. Ut falco, postquam libratus in alas
Erravit, neque avem, revocantis signave nota
Vidit, cogit herum clamare: «Heu laberis!» alto
120Descendit lassus centumque per aëra gyros
Molitur levis, atque animi tandem impos ob iram
A ductore procul considit et infremit acer:
Sic nos deposuit prope fundum GERYON illum
Rupis ad exesae radices, atque ibi utroque
125Excusso evasit, ceu chorda missa sagitta.
XVIII
[recensere] 1Est locus, appellantque malas hunc nomine bulgas
Manes, de saxo totus, ferrugine nigrans,
Orbis ut est ripae, spatium qui amplectitur omne.
In media prorsus campi statione maligni
5Stet puteus, barathrum qui labris cingit inane
Latum, immane, imum, cujus narrabitur ordo,
Tempus ubi adveniet. Reliqui ergo quod manet agri
Altam inter ripam et rigidam, puteumque jacentem
Magno intervallo praecingit forma rotunda,
10Et per valla decem distinguitur infima vallis.
Sicut, ubi muros opus est defendere, qua se
Castellis multae, et multae undique circumfusae
Fossae protendunt, stat pars circumflua tuta:
Sic non dissimilem referebant illa figuram.
15Atque ut ponticuli cujusque e limine turris
Externam attingunt ripam: ex radicibus imis
Rupis sic scopuli progressi valla recidunt
Et fossas usque ad puteum, hos qui obtruncat, et una
Colligit. — Hic, ubi nos excussit belua dorso,
20Restitimus. Vates laevam legit; ipse sequebar
Hunc pone. A dextra nova sese forma doloris,
Pœnarumque novum genus, atque novorum
Arma ministrorum veniunt, queis bulga repleta est
Anterior. Nudi fossa spectantur in illa
25Damnati. Ex media hinc venientes ora ferebant
Adversa, inde, ut nos, conversa, sed ocius ibant:
Sicut, ubi exactis complentur mensibus anni,
Romani ad stata sacra, quibus dant jubila nomen,
Invenere viam, qua pontem plurima turba
30Hinc inde exundans transiret libera gressu;
Nam latere ex uno castello obversa, Petrique
Sancti templa petens it pars una; altera spondam
Pars aliam tenet ad montem vestigia flectens.
Hinc atque hinc saxum per taetrum Daemonas ire
35Cornibus armatos, immani et verbere vidi
Vulneribus saevis illorum terga terentes.
Heu mihi, quam propere hos adigebant tollere crura
Ad primos crepitus plagarum! Jamque secunda
Verbera caedentum, vel tertia nemo manebat.
40Quumque irem, offendere simul mea lumina quendam;
Atque cito dixi: «Haud ab ea est jejuna figura
Nostra acies.» Ideoque pedes, ut noscere possem,
Continui, ac dulcis mecum dux restitit atque
Annuit, ut retro paulum vestigia ferrem.
45Ille autem caesus me fallere posse putabat,
Vultu demisso, parum at ipsi profuit astus;
Nam dixi: «O tu, qui defigis lumina terrae,
Ni fallunt quae signa geris, VENEDICUS ille es
CACCIANIMICO. Ad cenas tam acri sale salsas
50Quisnam te ducit?» Tum is: «Non sponte ora resolvo;
Sed tua me cogit claro sermone loquela,
Propter quam antiquum mea mens reminiscitur orbem.
Ille idem ipse fui, qui vultu et corpore pulchro
Praestantem suasi GHISOLAM dedere cuncta,
55Marchio quae voluit, quicquid mala fabula cantet.
Sed neque ego hic solus de tot, quos FELSINA mittit,
Lugeo, at iste locus tot jam completus abundat,
Ut totidem linguae nondum didicisse ferantur
Inter Savenam ac Rhenum modo dicere sipa.
60Quod si digna fide ac verum testantia quaeras,
Fac animo nostrum perpendas pectus avarum.»
Haec fanti Daemon percussit terga flagello;
Atque: «Hinc,» dixit, «abi, leno, hic mercabilis aere
Haud ulla est mulier.» Comitem ipse subinde petivi.
65Progressi paulum, conscendimus egredientem
Ex ripa scopulum. Sed nos invenimus istum
Ascensu facilem, praeruptaque saxa prementes
Abscessu, aeternos anfractus liquimus illos,
Ad dextram versi. Sed quum devenimus illuc,
70Dux, ubi pons vacuus manet infra, ne locus undis
Caesorum desit: «Gressum modo comprime,» dixit,
«Fac male natorum feriant te lumina, et horum,
Quorum tu nondum potuisti cernere vultum,
Namque hi nobiscum venere.» — Ex ponte vetusto
75Vidimus alterius speculantes agmine turbae
Ex alia raptim nos contra occurrere parte,
Quos pariter fustis crepitanti verbere trudit.
Tum bonus haec addit, me non scitante, magister:
«Aspice magnum illum venientem, pectore nullum
80Cui gemitum aut lacrimam dolor expressisse videtur.
Quantum is adhuc retinet formae regalis in ore!
Thessalus AESONIDES ille est, qui mente animoque
Arietis aurato privavit vellere Colchos.
Venerat is casu Lemnum, quum, caede peracta,
85Corpora cuncto virum per calles strata jacebant
Femineae turbae dextra, et crudelibus ausis.
Nutibus hic usus verbis et fallere doctis,
Dicitur HYPSIPYLAE fucum fecisse puellae,
Femineo fucum quae fecerat ante furori.
90Hic gravidam et solam liquit. Damnatus ob istud
Crimen, dat pœnas istas; nec inultus obivit
MEDEAE deceptus amor. — Qui hac decipit arte,
Hunc sequitur. Sed ita hanc primam cognoscere vallem
Sit sat, quosque suo cruciatos carcere claudit.»
95Jam ventum fuerat, via quo se angusta secundo
Vallo decussat conjuncta et continet arcus
Alterius partem. Hic stantes audivimus agmen
In bulgae alterius tenebris immane gementum,
Rictu frendentum atque suis sibi pectora palmis
100Plangentum. Horrebat mucosis obsita crustis
Ripa, etenim densus barathro effert se halitus illo,
Oppugnans oculos ac robur naris odorae:
Atque ita caecus erat sinus ille voraginis altae,
Ut locus, unde mei demisi lumina visus,
105Non faceret satis. Ergo, qui supereminet, arcum
Legimus ascensu, et demersam stercore eodem,
Quod motum humanis credas exire latrinis,
In fossa vidi gentem. — Mihi quaerere aventi
Qui suberant, quidam apparet, cui merda fluebat
110Sic capite ex toto at sic deturpaverat ora,
Ut scire haud possem, num aliquem tonsura ministrum,
Crinis an intonsus de nostris proderet unum.
Hic ille increpitans dixit: «Quis te impulit ardor,
Ut me plus cupide aspiceres, quam plurima turbae
115Turpia?» Respondi: «Quia te, ni faller, ALEXI,
Crine olim sicco vidi, quem nomine clarat
Gens INTERMINEI Lucensem. Quare ego visu
Te praeter cunctos quaero.» Hic caput ictibus, ambas
In se convertens palmas, sibi tundere et ista
120Mittere verba: «Istuc me deduxere loquelae
Blandisonae, at nimium incautis palpantia verba,
Queis satura haud unquam fuerat mea lingua.» — «Fac ultra
Plus paulo inspicias», dux inquit, «et ora tuere
Illius ancillae fœdatae et crinibus hirtis,
125Quae sibi caenosis misere secat unguibus artus.
Et modo se in talos inclinat, nunc stat utroque
In pede recta. Est haec THAIS, lupa pessima, amanti
Respondisse suo quae fertur vocibus usa
Talibus: ‹Est ingens tecum mihi gratia? ›, ‹Quin est
130Mira.› — Atque hinc satiata acies sit nostra vicissim.»
XIX
[recensere] 1O SIMON mage, et o miseri hujus castra secuti,
Qui res divinas, summi quas ducere amoris
Dignum esset sponsas, et vos, suadente rapace
Ingluvie, ob lucrum audetis corrumpere, mœchi,
5Vos propter claro sonitu tuba clangat, oportet;
Tertia nam vobis substruxit bulga sepulcrum.
Jamque erat ascensu tumuli superata sequentis
Rupes, directe qua scilicet imminet altae
In medio scopulus fossae. O sapientia summa!
10Oh quantum in caelo terraque elucet, et illo
Pessimo in orbe, artis! Virtutis munera juste
Dividis omnigenae! — Per ripae terga, per imi
Strata soli vidi liventia marmora crebris
Plena foraminibus, latis aequaliter: oris
15Forma rotunda inerat cunctis. Minus ampla fuisse,
Nec majora reor, quae vidi, templa JOANNI
Sacra meo ingressus pulcherrima, purus aquai
Humor ubi stabat hominem renovare paratus.
De quibus, haud ante haec multo, mihi contigit unum
20Rumpere, ut extraherem quendam jam corpore mersum,
Interclusa anima; idque obsignet cetera, ut omnem
Dissipet errorem. Cujusque foraminis ore
Damnati exstabant pedibusque et cruribus usque
Ad suram. Interius pars cetera tecta manebat.
25Omnibus igne incensus erat pes unus, et alter;
Quare convulsi jactabant impete tanto
Membra, ut rupissent ex torto vimine vincla.
Utque micare solent res unctae, atque vagari
Summam lambentes flamma tantummodo pellem:
30Sic illic erat a talo usque ad pollicis unguem.
Tunc ego: «Dic, doctor, quisnam is, qui sic furit, atque
Sese contorquet plus quam sibi proxima turba
Consors, et quem flamma magis rubra sugit adustum?»
At contra: «Si forte optas», ait ille, «sub istam
35Ripam, quae melius jacet, haud te ferre recusem.
De se deque suis malefactis ipse loquetur.»
«Res mihi sola placet, quae te juvat,» huic ego dixi;
«Tu dominus mihi, tu scis me discedere nunquam
Consilio optatisque tuia, scisque ipse, tacenda
40Quae reor esse mihi.» — Tum quarti culmina valli
Scandimus et laevi descendimus, infima fossae,
Plena foraminibus loca nec non arcta legentes.
Praeceptorque bonus sublatum pondere toto
Nondum me posuit, donec pervenit ad arcam
45Ruptam sic misere, jactando crura, dolentis.
«Quisquis es, heu, capite inverso qui membra superne
Inferiora tenes, anima improba, more modoque,
Quo in terra palus defigitur,» haec ego fari
Cœpi, «fac prodas, est si tibi copia, vocem.»
50Astabam ut frater, sua quum malefacta fatentem
Latronem auscultat fictum, qui, ubi figitur, aurem
Indulgentis adhuc poscit; quae causa morandae
Mortis sola subest. Ille autem corde profundo
Clamorem ducens, inquit: «Tune in pede rectus
55Hic jam es, BONIFACI? Tune hic es jam in pede rectus?
Me plures annos igitur mentita fefellit
Pagina. Tam cito divitiis satiatus abisti,
Quas propter non es veritus tibi jungere fraude
Egregiam forma sponsam, quam deinde parabas
60Perdere?» — Non secus ac qui stans accommodat aures,
Non percepturus, sibi quae responsa rogatus
Reddit, ut illusus nescit, quae verba remittat:
Sic ego restiteram. «At vates sic ora resolvit:
‹Ille ego, quem credis, non sum,› dic ilicet, ‹ille
65Non sum.›» At ego, quae jussus eram, tunc verba remisi.
Hic plantas totis distorsit viribus ambas
Illa anima atque trahens singultum flebile fatur:
«Quid me igitur poscis? Si te fert tanta cupido
Noscere me, ut ripam idcirco percurreris, audi:
70Non me pontificale decus gestasse negabo;
Veraque causa fuit, cur crederer editus ursa,
Tam cupidus catulos ad opes extollere summas,
Ut nummis illic loculum, hic mihi deinde pararim.
Sub capite at nostro, qui me anteiere, trahuntur
75SIMONIS comites, in marmoris abdita rima
Membra coarctantes, pariterque ego labar in ima
Haec loca, ubi is veniet, quem te nunc esse putabam,
Quum subito audisti scitantem. At longius, ex quo
Hic coquor igne pedes, capite ex quo inversus ita angor,
who took the way of simony before me;
and they are stuffed within the clefts of stone.
I, too, shall yield my place and fall below
when he arrives, the one for whom I had
mistaken you when I was quick to question.
80Praeteriisse reor mihi temporis intervallum,
Quam quum candentes flammis defixus habebit
Ille pedes. Sed enim qua Sol juga prospicit orbis
Occidui mox adveniet mage turpia facta
Ausurus pastor, non ulla lege retentus,
85Qui me, ipsoque simul detruso, contegat ambos.
Alter, quem memorant Machabaea volumina, JASON
Hic surget novus, utque suus tunc mollior illi
Rex fuit, haud magis asper erit rex Gallicus isti.»
Nescio an hic amens fuerim, quum talia contra
90Fudi: «Dic, quodnam pretium tam grande poposcit
Petrum, ante arbitrio quam claves traderet hujus,
Christus? ‹Me sequere!› haud aliud certe ille petivit.
Nec Petrus, aut Petri socii jussere Matthiam
Afferre argentum, aut aurum, quum sorte trahebant,
95Quam Judas male perdiderat, qui sede sederet.
Quare sic maneas, nam pœnis jure gravaris,
Atque male ablati bene serva dona metalli,
Per quae saepe tuos expertus CAROLUS ausus
Dicitur; et nisi quae summas reverentia claves
100Respicere hortatur, me fari plura vetaret,
Audisses verbis etiam gravioribus usum;
Vestra enim avarities omnes contaminat oras.
Per se quisque, bonos dum calcat, tollit iniquos.
Vos ita pastores fore sensit Apostolus ille,
105Qui sibi visus erat meretricis cernere more
Regibus utentem, quae hinc atque hinc insidet undis,
Quae septingemino nata est cum vertice, quaeque
Cornibus ex denis duxit sua robora, donec
Virtutem huic juncto fama est placuisse marito.
110Ex auro, argentoque Deum effinxistis in usus
Vestros. Ecquid enim jam vos discernit ab illo,
Qui Divum coluit simulacra? Id nempe, quod unum
Praecipuum ille habuit, vos centum in vota vocatis.
Eheu, quot genetrix, o Constantine, malorum
115Inventa est, non jam quae te sententia vertit,
Sed dos, qua primum patrem cumulasse priorem
Diceris!» — Ast alter, jam dudum me ista canente,
Sive furor stimulo seu mens hunc conscia agebat,
Fortiter ambabus calces propellere plantis.
120Id credo placuisse duci, sic astitit ore
Semper contento attendens, quae vera loquebar:
Quare complexus medium me sustulit ulnis
Ambabus, repetitque viam, quam legerat ante
Descendens, prae se ipse sinu me haud stringere lassus,
125Ad summi donec fastigia detulit arcus,
Qua datur ex quarto ad quintum transcendere vallum.
Suaviter hic pondus dimisit suave, praealti
Ob durum scopuli dorsum, praeruptaque saxa,
Aspera quae capreis fuerit via; deinde tuenti
130Alterius vallis patuit tenebrosa vorago.
XX
[recensere] 1Nunc nova pœnarum species dicenda, meoque
Materies, praeter bis septem et quinque labores,
Invenienda operi est, hujus primordia cantus
Dum texo, memorans quos dicunt nomine mersos.
5Reclusum fossae fundum speculabar, in illo
Totus, solliciti qui fletus imbre madebat.
Atque hic in gyrum per vallem incedere gressu,
Quo bini ire solent, qui nomen voce canora
Sanctorum repetunt, pagi dum compita lustrant,
10Aspexi plebem tacitam lacrimasque cientem.
Ut paulo inferius cœpit descendere visus,
Miris ora modis cuivis inversa videbam
A mento ad pectus, sinuosus ubi incipit ordo
Costarum. Nam omnes ad renes ora retorta
15Gestabant, et erat pedibus via cuique terenda
Retrogradis, neque enim posita ante videre dabatur.
Vi morbi quidam, nervis fortasse solutis,
Inversum se sic a pectore novit; at istud
Haud unquam vidi, et nunquam evenisse putarem.
20 Si tibi dent Superi, mi lector, carpere fructum
Hoc opere ex nostro, per te modo mente voluta,
Quomodo ego ista genis potuissem cernere siccis,
Quum prope nostra mihi sic torta occurrit imago,
Ut quae rima nates interfluit, usque maderet,
25Guttarum emittens oculis lacrimantibus imbrem.
Ipse quidem flebam, incumbens de cautibus uni,
Quae duro exstabat scopulo, quum farier infit
Dux ita: «Te pariter stultorum de grege stultum
Inveniam? Hic pietas, ubi sit bene mortua, vivit.
30Ecquis habendus erit mortali nequior illo,
Qui, quae jussa Deo stant judice, sustinet aegre?
Arrige nunc caput, arrige et aspice, terra dehiscens
Quem quondam absorpsit, Theba inspectante, suisque
Omnibus horrendum clamantibus: ‹Quo ruis, eheu!
35Quo ruis, AMPHIARAE, quid hic infecta relinquis
Bella?› Sed ille tamen non destitit ire profunda
In loca, ubi Minos delapsum quemque revincit.
Aspice, ut ex tergo pectus sibi fecit; ob illam
Causam, qua voluit nimium res ante videre,
40Respicit, atque viam modo cogitur ire retrorsum.
Aspice TIRESIAM, qui mutavisse figuram
Fertur deque viro factus modo femina, dein vir,
Cuncta sibi vertit membra: ast iterum ante bacillo
Nexa simul duo serpentum huic caedenda fuerunt
45Corpora, quam plumas posset revocare viriles.
Sed qui, pone legens hujus vestigia, tergo
Ipsius sese ventri fert obvius, ille est
ARUNS, qui quondam se in montibus abdidit altis
Lunae, ubi suppositus Carrarius accola runcat.
50Huic tectum spelunca fuit de marmore cano,
Unde ingens patuit speculanti pontus et aether.
Quaeque tegit mammas, quas non est cernere nobis,
Crinibus effusis, pars illinc quaeque pilosa
Cui patet, est MANTO, quae plurima regna petivit,
55Dein, qua me genetrix peperit, se in sede locavit:
Quare pauca libet, te aures praebente, referre.
Haec ubi persolvit defuncto justa parenti,
Passaque servitium est quae olim cunabula Baccho
Urbs dedit, ipsa diu fuit errabunda per orbem.
60Illic, Italiae formosa ubi panditur ora,
Infra Alpes lacus est, qui te, Germania, claudit
Tirolum super, et Benacum nomine dicunt.
Per mille et plures hunc credo crescere rivos,
Gardam inter Camunosque et nubiferum Appenninum,
65Atque undam intumuisse, lacu quae stagnat in isto.
In medio locus est, quem dux gregis, atque magister,
Sive Tridentinus, seu qui te, Brixia, seu qui
Te, Verona, colit patriam, describere posset,
Hoc ubi iter tereret. Piscaria, pulchra potensque
70Arx, opere egregio fortis, sedet, obvia genti
Borgomeae obsistens, et si quid forte moveret
Brixia. Ubi circum plus ripa inclinat, oportet
Ut tota unda cadat, quae sese in gurgite vasto
Benaci haud capit: haec labens per pascua laeta,
75Nomine Benaci posito, fit Mincius amnis,
Donec Acroventum delabens exilit amplum
Eridani in gremium. Spatii nec conficit unda
Longum, nam lamam offendens, spatiatur in ista;
Inde palus oritur, quae aestivo tempore saepe
80Offuit. Hinc ubi transgressa est illa aspera virgo,
Atque oculis inter limum undique circumspexit
Culturae expertes agros, nudosque colonis;
Ut cuncta humanae fugeret commercia vitae,
Illic cum turma servorum restitit, artes
85Tractatura suas, vixitque et corpus inane
Deseruit. Tunc turba virum dispersa per agros
Convenere, locumque fimi munimine cinctum
Elegere, urbemque his ossibus impendentem
Construxere manu, cui MANTUA nomen ab illa,
90Quae tum prima locum legit, sine sorte remansit.
Hanc olim major celebrabat copia vulgi,
Ante nimis stolido quam subdola verba dedisset
LAUDENSI ALBERTO PINNAMON; quare ego vellem
Hoc te praemonitum, ne, si quis forte paternae
95Diversum genus esse urbis confingeret, ullum
Commentum fraudet quae vere dicta notasti.»
Tunc ego: «Praeceptor,» dixi, «sic certa locutum
Te reor, atque fide sic res narrata potita est,
Ut mihi restinctus foret altera fabula torris.
100At quae procedunt, mihi narra examina gentis,
Si qua tibi ante oculos occurrit digna notari
Umbra, id namque unum nostra stat mente repostum.»
Tum dux: «Ille, genis, inquit, cui prominet hirta
Barba, nigris affusa umeris, fuit incola terrae
105Tempore, quo se tota viris sic Graecia vidit
Nudam, ut per cunas vix corpora pauca manerent.
Dicitur hic augur, socio CALCHANTE, fuisse
Sortitus tempus, quo primum incidere funes
Aulide fas esset; quem nostra tragœdia cantu
110Sublimi vocat EURYPYLUM; nec scire negabis;
Nam tibi, quanta fuit, lecta est ac tradita menti.
Ille alter, laterum sic pauper, Scoticus ille est,
Cui MICHAËL inerat nomen, qui ludere fraudes
Vere doctus erat magicas. Agnosce BONATTI
115GUIDUM atque ASDENSEM. Supero quam vellet in orbe
Et corium tractasse et contortam pica stuppam!
At frustra hunc facti modo paenitet. Aspice pravas,
Quae digitis dicuntur acum radiumque columque
Excussisse suis, et se voluisse vocari
120Vates, carminibusque herbisque et imagine inani
Usae. Sed jam tempus erit discedere; et ecce
Cain ac spinae bifidae confinia sphaerae
Ima tenent, undam et tetigere sub Hispalis ora.
Et nocte hesterna jam pleno fulserat orbe
125Luna; etenim meminisse potes, tibi noxia quando
Non fuit, ingresso silvae loca nigra profundae.»
Haec ille. Interea sic fantem ego pone segnebar.
XXI
[recensere] 1Sic ponte ex alio atque alio, diversa locuti,
Quae mea non ducit comœdia digna relatu,
Venimus ad culmen. Placuit tunc sistere gressum
Visuris barathrum bulgarum immane malarum,
5Quod remanet, vanoque alios conamine questus;
Et loca conspexi miro suffusa nigrore.
Sicut apud Venetos, ubi stant navalia bruma
Canente, ebullit pia nigrans, apta tenaci
Glutine restaurare rates, queis membra fatiscunt,
10Tempore, quo nequeunt pelagus tentare protervum;
Proque labore viae navem struit iste novellam,
Ille peragratae longum vada caerula cumbae
Obturat costas, proram ille repercutit, ille
Puppim, remos ille polit, tenet iste rudentes,
15Vela minora alius, majoraque carbasa sarcit:
Sic, non vi flammae, divina at numinis arte
Illic fervebat pix densa atque undique ripam
Conspergens visco. Hanc potui modo cernere, in illa
Non potui, praeter spumas, quum turgida ab aestu
20Tota insurgebat, donec compressa sederet.
Hoc ego in obtutu quum lumina fixa tenerem,
Dux: «Caveas, caveas!» inquit, meque inde retraxit,
Pes ubi constiterat. Tum verti lumina retro,
Non secus ac sibi qui sero vidisse videtur
25Quae novit fugienda, timor cui protinus artus
Debilitat, quem visa fugae dare terga morantem
Non faciunt; et post aspexi Daemona nigrum
Summa ascendentem scopuli fastigia cursu
Praepete. Et, heu, quantum feritatis in ore ferebat!
30Quam mihi visus erat furiis agitatus acerbis,
Expandens alas, et viz tangens pede terram!
Alte assurgentem huic umerum, qui erat asper, acutus,
Damnatus quidam coxis onerabat utrisque,
Isque pedum huic nervum violentius ungue tenebat.
35Nostri custodes pontis, socii unguibus acres,
Clamabat procul, «ecce hic e senioribus unus
De SANCTA ZITA: sontem supponite, post hunc
Prensurus reliquos mox ipse revertor ad illam
Terram, his magnifice popularibus exornatam.
40Quisque etenim, excepto BONTURO, est fallere doctus:
Namque per hanc minime fit maxime, ubi imperet aurum.»
Atque istuc projecit eum, perque ardua duri
Flexit iter scopuli, nec dempto fune molossus
Unquam tam rapido furis vestigia cursu
45Pressit. Is et mersit sese, atque umerum extulit inde;
Quique hostes nigri stabant sub rupe latentes,
Clamarunt: «Nil hic Divae facit incluta imago;
Hic aliter nandum est, quam ubi friget SAECULUS unda:
Et nisi vis nostris laniatos unguibus artus
50Ferre, superjecta pice desine velle levatus
Plus aequo eduxisse caput.» Dein milibus uncis
Arripuere simul miserum, sic ore locuti:
«Hic te summersum in numerum jam ludere oportet,
Laeva ut furtive utaris, si copia detur.»
55Non aliter famulata coquis plebs uncta jubetur
Uncis exstantes carnes demergere aëno.
Optimus at ductor: «Ne quis te advertat adesse,
Inquit, post scopulum, unde aliquid sperare latenti
Praesidii possis, jaceas depressus, et unquam
60Ne timeas, quicquid, mihi triste parare videbis
Daemonas; haec alias etenim mihi nota fuere
Experto hanc pugnam.» Deinde ulteriora petivit
Pontis, et ut sextae tetigit confinia ripae
Labra, animis opus huic fuit uti, et fronte minarum
65Secura. Quantus furor urget, quanta procella
Irarum rabida ora canum rapit, agmine facto,
Adversus stantem, subito quem poscere egestas
Hortatur panem: tantus sub ponte latentes
Impetus egressus custodes egit in illum,
70Undique circumsaeptum armis, atque omnibus uncis;
Queis alt inclamans: «De vestris nemo sit acer,
Atque prius nostros quam vester ceperit artus
Uncus, de vestris coram sese efferat unus;
Ac si tantus amor caedendi est, tum rotet arma.»
75Clamavere simul cuncti: «Malacauda propinquet!»
Quare unus subiit, dum constitit altera turba,
Minciademque adiens, «Quidnam velit ipse?» rogavit.
«Num, Malacauda, putas huc me venisse», — loquelas
Has dedit ore sophus, — «securum, atque omnia contra
80Tela tuae turmae tutum sine numine rerum
Cunctarum domino, fatove juvante benigno?
Me sine tendere iter, nam vult suprema potestas,
Ipse oculo alterius regna haec taeterrima monstrem.»
Tum sic huic animi cecidit fiducia, ut uncum
85Concidere ante pedes sineret, sociosque juberet
Abstinuisse armis. Me vero hac voce vocavit
Dux meus: «O tu, qui latitas sub rupe cavata
Compressus, refer huc reditum formidine pulsa.»
Quare mox veni egressus. Tunc astitit ante
90Tota inimica cohors sic, ut mens icta pavore
Deficeret, metuens ne auderent frangere pactum.
Sic pedites vidi pallentes ora timore,
Quum pacti exirent Capronae ex mœnibus arcis
Et tot conspicerent armorum milibus hostes
95Contra se accinctos. — Accessi corpore toto
Ductorem propius, nusquam mea lumina ab ore
Detorquens horum, mihi non jucunda ferentum.
Alternis uncum declinans quisque fremebat:
«Vis uropygium huic tangam?» cui cetera turba:
100»Sane,» ait, «experiare, an sit penetrabile telum.»
At qui ductorem interea sermone tenebat
Daemon prosiliens: «Absiste, absiste moveri,
Scarmalio», dixit; dein nobis edidit ista:
«Hunc propter scopulum ulterius procedere non est;
105Arcus enim sextus jacet a fundamine totus
Excisus. Sed pergere iter si certa voluntas
Vos fert, hoc antri summum superate cacumen:
Hic prope prona viam vobis dabit altera rupes.
Sub lucem hesternam, quinta paulo amplius hora
110Post hanc, et bis sena prius quam saecula caelum,
Senosque undecies expletis orbibus annos
Vertisset, rupta ista via est. Modo de grege nostro
Hos mitto, ut videant, num quisquam emergat ad auras
Furtim; vos comites his addite, sed timor absit;
115Non hi corda gerent in vos truculenta ministri.
Calcabrina, assis, Cynisarpagos, Alicchine;
Cum Cynimega assit Ciriattus dente timendus,»
Inquit, «bis quinos duc, Barbacrispe, sodales,
Tuque, Draghignacci, simul, et Libicocche, propinqua;
120Farfarulus se addat, Rubicusque furore protervus.
Jam spectate simul picea ferventia spuma
Stagna, hosque incolumes ripam mihi ducite ad illam,
Quae superimpendens aliis tota incubat antris.»
«Heu mihi, quid video, praeceptor?» pectore vocem
125Hanc rupi, «quaeso, nullis ducentibus, istud
Suscipiamus iter soli, si semita nota est;
Namque duces mihi non posco. Si mente sagaci es,
Ut prius; anne vides, ut frendunt dentibus atris,
Utque supercilio minitantur pessima nobis?»
130Is mihi respondens dixit: «Jam mitte timorem;
Hos sine pro libito ringi. Nam signa per ista
Elixos pavitare jubent sua damna dolentes.»
Illi iter ad ripam versi flexere sinistram;
Verum quisque prius linguam sibi dentibus arcte
135Presserat, adversus ductorem his nutibus usus;
Atque erat huic tibicen, qui inflaret classica, podex.
XXII
[recensere] 1Jam vidi ipse equites discurrere, et ordine inire
Certamen seseque pares ostendere in armis,
Saepe fugae tergum nudare et quaerere tuta.
Vidi excursores in vestram irrumpere terram,
5O ARETINI, et latronum more ruentes
Ludere quosdam armis, pugnae et simulacra cieri
Nunc cornu, modo Campani tinnitibus aeris;
Tympana pulsa aderant, castellis edita signa,
Instrumenta domi inventa atque aliunde petita:
10Nec mihi jam audita est adeo praepostera bombo
Fistula, ubi pedites equitesque accedere vidi;
Talia non terram, aut stellam monuere carinas
Indicia. — Interea sic agmine Daemoniorum
Bis quino cincti (heu comitatus effera turba!)
15Nos molimur iter nostrum. Sed «templa petenda
Cum sancto veniunt, et cum lurcone tabernae.»
At mihi pix animum totum retinebat, ut hujus
Bulgae introspicerem penitus claustra omnia et omnem
Circuitum, nec non gentes, quas aestus adurit.
20Non secus ac signum delphines tergoris arcu
Dant nautae, ut caveat properetque reducere pinum:
Sic quandoque aliquis, captans lenimina pœnae,
Dorsum ostendebat de sontibus, atque sub aestu
Spumarum piceo celabat fulguris instar.
25Ac veluti ranae stant fossae in margine aquoso
Ora objectantes, pedibusque et corporis omni
Parte latent: haud dissimili ratione modoque
Undique damnati stabant. Ut adesse videbant
Jam Barbacrispum, retrahebant ilicet artus
30Sub spumam. Vidi, et me nunc quoque concutit horror,
Cunctatum quendam, sic, ut forte accidit, una
Quum rana effugiens elabitur, una moratur;
Quique aderat propius contra Cynisarpagos isti
Glutine concretos crines convolvit, et ipsum
35More lutrae extraxit. Cunctorum ego mente tenebam
Nomina, ubi lecti fuerunt, nam quemque notavi,
Et qua quisque alium vocitasset voce, sciebam.
«Injicito huic ungues, Rubicas,» simul ore fremebant
Tristes, «donec eum glubas.» — Tum talia fudi:
40Si licet, «o sapiens, fac quaeras, qualis et unde
Sit miser hic, manibus quem sors objecit acerbis
Hostilis turmae.» Tum dux accessit et illum
Scitatus, quis sit, tulit haec responsa: «Parentes
Me NAVARENSEM civem genuere, deditque
45Mater ero servum perverso me patre natum,
Qui bona cuncta domumque suam male perdidit, et se.
Deinde aulam accessi, regnum moderante benigno
THEBALDO, atque istic studui me dedere technis,
Pro quibus hoc pœnas cogor persolvere in aestu.»
50Sed qui ore exstantem parte ex utraque gerebat,
Sicut aper, dentem, Ciriattus ungue rigenti
Hunc docuit, quam artus laniaret vulnere acerbo.
Inciderat feles inter, mala saecula, sorex.
Hunc Barbacrispus complexus utrisque lacertis:
55»Quisque», ait, «absistat, dum furca ipsum male mulco!»
Deinde ad doctorem conversus, talibus infit:
«Si quid scire optas ultra, scitare, priusquam
Hunc alius perdat.» — «Reliquos ergo incipe sontes
Dicere», doctor ait; «num quemquam sub pice nosti
60Ex LATIO?» Is contra respondit: «Nuper abivi
A quodam, vestris qui non procul afuit oris;
Sic ego nunc una tegerer, nam haud cogerer unguem
Horrere aut uncum.» At vero Libicoccus ad ista:
«Hunc», dixit, «tulimus nimium»; et furca arripit ulnam;
65Quumque ita saeviret, fractum tulit inde lacertum.
Aspra Draghignacci voluit manus infima crurum
Prensare; at circumspiciens stetit ore severo,
Qui praeerat. Postquam paulum repressa quievit
Turba, moram abrumpens praeceptor voce rogavit,
70Vulnera adhuc sua spectantem: «Quisnam ille vocatur,
A quo digressum te dicis tempore tristi,
Oras ut caperes?» — «GOMITA est nomine, Frater
Ille ex GALLURA, vas omni fraude refertum;
Prae manibus qui habuisse suis hostilia fertur
75Arma parata suum in dominum, sed, qui illa gerebant,
Hostes pro facto hunc laudant; nam pondere captus
Auri, ut et ipse inquit, passus fuit ire solutos.
Non fuit hic humilis fraudator, at ordine princeps.
Utitur hoc MICHAËL (Logodurum patria ZANCHEN
80Quem vocat), atque istis nec vox nec lingua loquendo
De Sardis unquam lassa est. Ast heu mihi fesso!
Aspicite hunc alium frendentem. Dicere averem
Ulteriora, sed hunc metuo, ne saeviat ungue.»
Tum magnus princeps, ut vidit torva tuentem
85Farfarulum, atque artus pavido laniare parantem:
«Accede huc, mala avis», dixit. Tunc territus ille
Sic fari pergit: «Si rursus corde cupido
Fert fantes audire, et coram cernere vultus
Tuscos, quosque PADI una atque altera ripa tenebat
90Cives, arcessam; ast exercitus unguibus acer
Cesset, ne ultores metuant. Hic ipse sedendo,
Nomine pro unius, qui sum, hinc exire jubebo
Septem, quum, sicut mos est caput emittentum,
Sibila nota dabo.» Audito sermone, levavit
95Rictum quassavitque caput Cynimega locutus
Sic: «Audi technam, quam secum versat, in ima
Ut se dejiciat nostri securus.» — At ille,
Multorum dives laqueorum, talia contra:
«Egregiis vero technis instructus abundo,
100Respondit, majora meis quum damna procuro.»
Sed non usque adeo mens perstitit Alicchini,
Atque alios contra dixit: «Si stagna subibis,
Non cursu incurram, alarum sed utrumque movebo
Remigium, pice torrentes instans super undas.
105Linquamus collem, tibi sit tutamine ripa:
Num tu plus valeas, an virtus nostra, videre est.»
O tu, qui legis ista, novum nunc accipe ludum.
Quisque oculos alio ex scopulo convertit, et ille
Primus, qui hanc mentem est magis aversatus acerbe
110Tum Navarensis conamen tempore sumens
Sat scite, pedibus terram pulsavit, et uno
Ictu oculi assiliens, stagnum se injecit in imum,
Ac se subduxit meditanti atrocia turbae.
Hoc casu confossi omnes; verum acrius ille
115In primis, qui causa fuit: Quare ilicet urgens
Clamavit: «Jam, jam teneo!» At leve pondus habebant
Voces, namque alis praevertere posse timorem
Non licuit. Subit ille; arrectus corpore toto,
Iste supervolitans instabat. Ita obruit undis
120Corpus anas, findente auras falcone propinquo,
Isque furens ira, et fractus petit aethera rursus.
Ludum indignatus mox Calcabrina volatu
Hunc sequitur, tacite gaudens, quod fugerat alter,
Jam cupidus conferre manus. At ubi improbus omnem
125Evasit casum, socii petit unguibus ora,
Arripuitque simul fossam super. At fuit ille
Accipitri similis praedanti, unguesque rapaces
Immisit contra, revolutusque unus et alter
Decidit in medii ferventia glutina stagni.
130Protinus hos aestus dirimens defendit, at inde
Surgere nulla dabant conamina, ita haeserat alis
Concreta viscum pice. Barbacrispus acuto
Vulnere cum reliquis percussus, quattuor ad se
Evocat ex alio clivo, simul omnibus armis
135Instructos, propereque. Ast illi hinc inde volando
Lapsi, devenere locum, viscoque revinctos
Appetiere uncis, nam coctos crusta tegebat.
Hos sic implicitos est nobis linquere visum.
XXIII
[recensere] 1Nos taciti, soli, ac nulla comitante caterva,
Vadimus, et praeeunte uno, pone ambulat alter,
Quales, quos nostri Fratres dixere minores,
Egressi incedunt. Animum mihi fabula movit
5AEsopi, historiam ranae murisque canentis,
Propter praesentem rixam, quae convenit aeque
Ac «nunc» atque «modo». Namque huc concurrit utrumque
Exemplum, fixa si quis componere mente
Principium et finem recte velit. Utque frequenter
10Res alia ex alia emergit, sic inde suborta
Cura nova est animo, primam formidinis umbram
Quae duplicem ostendit. Namque haec ego volvere mecum:
«Isti nos propter decepti fraude, tulerunt
Et damna et ludum, et sic, ut taedere furenter
15Hos credam. Si forte malis accesserit ira
Ingeniis, in nos crudelius irruet hostis,
Quam canis in leporem, quem primum contigit ore.»
Tum sensi subito arrectos mihi stare capillos,
Horrescens totus, tum pone secutus euntem
20Intendebam aures, ac talia denique fudi:
«Ni te meque cito celas, male ab unguibus acrem,
Dux, turbam extimeo; jam hostes post terga propinquant:
Hos mihi sic fingo, ut videar jam audire tumultum.» —
«Si speculum ipse forem, non ad me externa referrem
25Tam vultus simulacra tui, quam pectoris ima
Sensa», ait, «insculpo; perque haec simul ipse vagabar
Tecum, hunc ipse ferens gestum similemque figuram;
Quare unam feci mente ex utraque. Sed iste
Dexter ubi jaceat sic mons, ut copia detur
30Descendendi aliam in bulgam, quem fingimus, hostis
Effugere incursum dabitur.» — Vix desiit istud,
Reddere consilium, quum vidi accedere pansis,
Haud procul hos, alis nos captum. Matris ad instar,
Cui somnum excussit rumor, quum incendia cernit
35Proxima, quae, arrepto nato, fugit incita, nec stat,
Plus isti metuens, dum uno se velat amictu,
Quam sibi; dux cito me prendit, ripaeque rigentis
Ex alta sese misit cervice supinum
Erga impendentem scopulum, quo clauditur unum
40Alterius bulgae latus. Haud unquam unda canali
Ocius exsiliit, terrestris volvere jussa
Orbem pistrini, propius illapsa batillis,
Quam meus hic sapiens hujus per lubrica valli,
Pectore me portans comitem non ut comes alter,
45Sed veluti natum genitor. Vix intima fossae
Contigerant plantae, quum jam super astitit hostis
Insidens clivo, sed nil erat inde timoris;
Provida nam summi sapientia numinis istos
Quintae praefecit fossae imposuitque ministros,
50Sed non inde dedit vestigia posse movere.
Illic inventa est gens infucata, graduque
Tardo aegre reptans, quae circum largiter imbre
Rorabat fletus oculos, vultuque ferebat
Se lassam ac victam. Demisso ante ora cucullo
55Tegmina pendebant istis, quo more lacernas
Consutas monaci suerunt adhibere Coloni,
Exteriusque auro visum fallente micabant.
At plumbo interius quacunque ex parte rigebant,
Sic gravia, ut paleae fuerint de stramine habendae
60Vestes FRIDRICO miseros torquente repertae
O perpessu asprum tegmentum tempus in omne!
Nos pariter laevi passus defleximus una
Conjuncti arrectique ad tristis murmura luctus.
Pondere lassa suo sed gens ea lenta movebat
65Sic raro passus, novus ut comes ire viderer,
Unum ubi promoram femur. Hic, ego talibus orsus,
Ductori dixi: «Fac cœpto, aut nomine notum
Invenias quendam, atque oculo undique circumspecta,
Dum sic incedis.» — Sed, qui cognovit Etruscum
70Sermonem, quidam post tergum tollere cœpit
Exclamans vocem: «Plantas retinete, citatas
Per caligantem cursu sic praepete ripam!
Forte a me disces, quae poscis.» Lumina retro
Dux, his auditis, vertit, sic ore locutus:
75»Fac maneas ac dein passu procede secundus.»
Restiti, et ecce duos vidi praepandere vultu
Magnum animi ardorem mecum properantis adesse;
Verum hos tardabant et pondus, et arcta viarum.
Tandem ubi perventum est, valde me lumine torvo
80Conspexere ambo muti, dein vertere vultus
In se, et sic fari secum: «Hic spirare videtur,
Guttur ubi aspicio. At si mors absumpsit utrumque,
Quae lex priva stolis gravibus dedit ire solutos?»
Deinde mihi: «O, qui, Tusce, potes collegia inire
85Intima, ubi tales dat tristis hypocrita pœnas,
Qui sis, effari ne dedignare rogatus.»
His ego: «Jucundi prope ripam fluminis Arni
Magna urbs me vidit prognatum crescere in annos
Plures, quosque habui semper, gero corporis artus.
90Sed vos qui tandem, queis tanto lumina fletu
Exstillant, quantum ex vestro patet ore doloris?
Quae vos pœna premit sic fulgens?» — Ora resolvens
Ex istis unus, respondit: «Tegmina flavae
Vestis ita solido stant plumbo, ut pondera lances
95Sic stridere suas cogant. Nos Felsina in auras
Edidit, ac fuimus Gaudentum de grege Fratres,
Isle LODERINGI, CATALANI ego nomine notus,
Quos tua terra duos praefecit, ut ante solebat
Unum, sic pacem sperans se posse tueri.
100At fuimus tales, ut adhuc vestigia nostri
Praeferat imperii Gardingus.» Ego edere vocem
Hanc cœpi: «O Fratres, mala vestra ...» Haud plura locutus;
Namque mihi ante viam tendenti lumina quidam,
Quem terrae fusum palorum trina tenebat
105Vis cruci inhaerentem, fuit obvius. Undique totum,
Me viso, se distorsit barbamque senilem
Sufflabat, graviter suspiria pectore ducens.
Quod quum sensisset CATALANUS, talia fando
Commemorat: «Quem tu confixum conspicis istic,
110Ipse PHARISAEIS consultus reddidit istud
Verbum: Pro populo dare pœnas expedit unum:
Perque viam positus transverse, ut cernis, et omni
Nudus veste jacet, perpendere pondera jussus
Huc intendentum passus praeterque meantum.
115Nec socer huic aliter fossa cruciatur in ista,
Turbaque, consilium quae cetera inivit iniquum,
Ex quo JUDAEIS sementis pessima venit.»
Tunc ego MINCIADEM vidi pallescere vatem,
Mirantem infami fixam trabe corporis umbram,
120Tam turpe opprobrium passuram tempus in omne.
Tum sic Gaudenti: «Haud pigeat, ni forte vetaris,
Dicere, an ad dextram jaceant aliqua ostia, per quae
Exitus ambobus sit pervius, ante ministros
Quam nos cogamus nigros hinc tollere utrumque.»
125Ille autem: «Propius, quam speras, obvia rupes
Circuitu ex magno prodit, vallesque per atras
Ire dat, attingens omnes. Tamen excipe ruptam
Istam, quae bulgae non contigit intervallum;
At per congeriem saxorum perque ruinam,
130Quae jacet acclivis superansque assurgit in altum,
Ascensus dabitur.» — Paulisper lumina doctor
Fixa solo tenuit, dein sic est ore locutus:
«In nostrum malus auctor opus fuit ille, recurvo
Qui sontes illic damnatos corripit unco.»
135Atque iste: «Audivi jam, quum me FELSINA haberet,
Plurima Daemonii vitia, inque his, fallere doctum
Cognovi et fictum, commentorumque parentem.»
Exin dux properante gradu digressus abivit,
Ora gerens ira paulum turbata. Gementem
140Immani abscedens liqui sub pondere turbam,
Carorumque pedum pedibus vestigia legi.
XXIV
[recensere] 1Illa ubi pars anni est parum adhuc aetate vigentis,
Qua sol sub pluvio Ganymedis sidere crines
Temperat, ad medium ac festinant jam ire diei
Noctes, quum faciem delapsa pruina sororis
5Fingit canentis, sed non durabile acumen
Est calamo istius; re deficiente, colonus
Corripit ex stratis membra, et prospectat et agrum
Totum albere videt nivibus, quare femur icit:
Deinde domum redit, ac replet loca cuncta querelis,
10Ut miser, ignarus, quid agat; mox rura regressus
Lustrat, spemque iterum condit, mutata revisens
Hora cuncta brevi, pecudesque ad pascua sumpta
Compellit virga. Haud aliter mihi corda timore
Concussit sapiens, turbata ubi fronte videbam
15Ipsum, sed tribuit prompte mihi pharmaca laeso.
Qui, quum corrupti ventum est ad diruta pontis,
Ipse oculos in me convertit dulce micantes,
Qualls se obtulerat primum sub monte videndum.
Quaedam molitus secum, imprimisque ruinam
20Luminibus tacitis emensus, bracchia pandit,
(Haec etenim potior visa est sententia menti)
Et me corripuit. Tunc qualis qui audet et ausum
AEstimat, usque sibi qui prospexisse videtur:
Sic me correptum saxi ad fastigia tollens,
25Quod pars exstabat non exiguissima rupis,
Frustum aliud scopuli circumspectabat acuti,
Sic fatus: «Manibus deinde hoc prensabis aduncis;
At prius, an valeat libratum ferre, retenta.»
Ista lacernato via non tentanda veniret;
30Nam vix, ille levis, post tergum ego adactus, in altum
Qua reptare dabat saxi angulus, unus et alter
Quivimus ascensum petere, et ni forte fuisset
Hac multo brevior saepti altera ripa sequentis,
Nescio ego hunc, ast ipse manus superante dedissem
35Asperitate viae victus. Verum infima campi
Quum puteus teneat, puteique impendeat oris
Totum bulgarum spatium hoc immane malarum,
Quisque situs vallis fert unum surgere saeptum
Altius opposito. Nos ad fastigia summa
40Venimus, unde silex se extremo in vertice scindit.
Sic pulmonis erat mihi vis emuncta micantis,
Quum super evasi, ut gressum ultra ferre nequirem,
Quin immo sedi quam primum. At talia doctor:
«Sic est discutienda tibi socordia mollis;
45Nam qui suffultus pluma tectusque torali
Desidet, ad famam haud ascendit, qua sine vitam
Qui peragit, de se vestigia talia linquit,
Qualia in oceano spumae, vel in aëre fumus.
Quare fac surgas; vincatur pectoris angor
50Qualemcunque animo praesenti vincere pugnam;
Ni sese ipse gravi pariter cum corpore sternat.
Jam nobis opus est mage longas scandere scalas:
Nec satis abscessisse istinc; si missa per aures
Accipis aequo animo, tu ne sine inania abire.» —
55Tunc ego consurgo, et me vi majore paratum
Jacto, at qua non ipse mihi pollere videbar;
Atque: «I prae, dixi, nam animo sum et robore firmo.»
Sic nos per scopuli salebrosa, angusta, maligna
Atque accliva magis, quam quae fuit altera ripa
60Victa mihi, ascensum petimus. Neve ipse putarer
Debilis, ore dabam, pede perrepente, loquelas.
Quare vox alia ex fossa mihi venit ad aures,
Verba edens hominis non convenientia linguae.
Nescio quid dixit, quanquam impendentia fossae
65Terga arcus premerem, qui dat transmittere cursum
Illuc; at visa est hominis vox illa furentis.
Intendebam oculos pronus; sed lumina viva
Obscurae haud poterant pervadere ad infima vallis;
Quare ego ductori: «Fac prendas altera ripae
70Culmina, nec mecum pigeat descendere muro;
Namque, ut ego him sonitum accipio, nec percipit auris
Quicquam, sic illic video, sed nulla facultas
Noscere dat quemquam.» — «Ulla tibi haud responsa remitto,
Praeter», ait, «factum; nam si quis poscit honesta,
75Huic indulgendum tacite est factoque favendum.»
Nos capite ex pontis, quo ripae jungitur orbis
Octavus, lapsi descendimus, et mihi bulga
Tum manifesta fuit, stipatumque intus acervum
Serpentum vidi horribilem, queis forma genusque
80Sic inerat varium, ut revocantem talia mente
Sanguis adhuc fugiat. Non se, non jactet arenas
Africa tota suas. Nam si jaculosque chelydrosque,
Et phareas cenchresque haec gignit et amphisbaenam,
Nec tot tamque malas pestes haec edidit unquam
85Cum terra AEthiopum, cum Nilo flumine et omni
Reptilium specie, rubrum quae continet aequor.
Monstrorum huic generi fœdo commista ruebant
Corpora nudata, ac domitae formidine gentes,
Queis spem nulla dabat latitandi rima, nec illa
90Mira Gygae quondam in gemma sat cognita virtus.
His post terga manus serpentum vincla ligabant,
Qui se per renes cauda et capite insinuabant,
Anteriora hominis complexi nexibus arctis.
Atque ecce ex istis unum prope litora nostra
95Invasit serpens et acuto dente momordit,
Qua cervix umeris vincitur juncta superne.
Non o tam subito quisquam, aut i scribere quivit,
Quam subito iste fuit flammis incensus et arsit,
Et delabenti in terram considere toti
100Huic opus in cinerem fuit. Utque absumpserat ignis
Hunc ita humi fusum, sese collegit in unum
Tum cinis, et per se mox formam sumpsit eandem,
Quae prius exstiterat. — Sic et phœnica fatentur
Nobilitate sophi insignes occumbere morti,
105Deinde iterum nasci, quum explevit saecula quina.
Non isti gramen, non isti pabula praebent
Fruges, sed turis lacrimae, sed succus amomi;
Myrrhaque cum spica nardi dant ultima strata.
Atque ut qui procumbit humi male conscius ipse
110Casus, atque sui (sive hunc vis Daemonis atri
Detrahat in terram, sive obstruat ostia mentis
Morbus, membra ligans), ubi surgit, lumina circum
Se volvit, totus cruciatibus exanimatus,
Inspectansque oculis suspiria pectore ducit;
115Talis, ut arrexit sese, fuit improbus ille.
O justa ira Dei, quanta gravitate severa est,
Quae sic horrendis furit ictibus ulta dolorem!
Tum dux hortatur fari, quibus editus oris,
Quis sit; at ille inquit: «Defluxi ex aethere Etrusco
120Nuper in hanc faucem diram. Mihi vivere vitam
Non hominis placuit, pecudum sed more ferarum,
Ut mulo, qui et eram. Sum VANNES FUCCIUS ille,
Belua, cui dignum Pistori nota cubile
Urbs fuit.» «Hunc», dixi, «ne nos ita linquat inanes
125Rerum diffugiens, ora, dux atque magister,
Atque roga, quae causa istud detrusit in antrum;
Namque illum novi bacchatum in sanguine et ira.»
Nec tamen, auditis istis, simulare, sed in me
Osque animumque suum damnatum vertere vidi,
130Atque simul totum tristi erubuisse colore.
«Quod me deprendis pœnarum vortice tanto
Mersum, ut et ipse vides, gravior me cura remordet,»
Inquit, «quam quum me superis mors abstulit oris.
Quod petis, abnuere haud possum. Tam proxima centro
135Haec me bulga tenet, quod furtim ex aede sacrata
Surripui argentum, gemmisque rigentia vasa;
Quare alius nostrum in crimen sine crimine venit.
Sed ne gaudenti liceat tibi nostra tueri
Ora, ubi fas unquam tibi sit loca linquere nigra,
140Quae modo praedico, reseratis auribus audi:
Pistori primum macrescunt oppida NERIS,
Dein renovat gentes, renovat Florentia mores:
Atque ex valle vapor Macra, Mavorte trahente,
Ingruit obsaeptus nimbis et nubibus atris.
145Tempestas violenta, acris prosternet in agro
Piceno armatas acies sub turbine belli;
Quare improvisus nebulam ipse abrumpet, et ALBUS
Quisque suum vulnus lacrimabitur. — Haec ego dixi,
Ut tibi sint misere noctesque diesque dolenda.»
XXV
[recensere] 1Verba sub ista manus fur tollens, pollice utrimque
Inserto in digitos: «Cape,» ait, «Deus; haec tibi pando.»
Serpentes habui post illud tempus amicas,
Namque una ex illis collum complexa cohaesit,
5His veluti argueret: «Nolo, ulteriora loquare.»
Bracchia corripiens ingentibus altera spiris
Vinxit, sic sese parte anteriore retorquens,
Ut vi quum gemina haud esset nutare potestas.
Ah urbs Pistori, urbs Pistori! Cur tibi nondum
10Solvere te in tenues suadet mens certa favillas,
Ulterius ne jam dures? Nam pessima semen
Omne tuum superas factis ausisque nefandis.
Cunctos per circos nigri caligine Averni
Nulla Deum contra sic vultu elata superbo
15Umbra mihi visa est; non illius umbra tyranni,
Quem cecidisse ferunt Thebanae ex mœnibus arcis.
Is sic diffugit, verbum ut non adderet unum;
Atque ego centaurum stimulis furialibus actum
Vidi occursantem, magno clamore rogantem:
20»Quo, quo proripuit se, quo ille evasit acerbus?»
Nulla, reor, maris ora fuit tot plena colubris,
Quam multa huic clunes serpentum turba tegebat,
Quatenus humanae conjuncta est forma ferina.
Huic umeros supra, et post colla jacebat apertas
25Attollens alas draco, cuncta obvia adurens.
«CACUS is est,» inquit sapiens, «qui saepe cruentam
Fecit Aventini montis sub rupe lacunam.
Non iter insistit fratrum de more suorum,
Ob furandi artem, qua armenta propinqua retraxit:
30Quare huic cessarunt fraudes et facta maligna
Sub clava ALCIDIS, centenisque ictibus ictus
Forte decem haud sensit.» — Memorat dum talia doctor
Atque is praeteriit: ripae, quam prendimus, oram
Tres subiere animae, quae me latuere ducemque,
35Donec clamarunt: «Qui vos?» Tum fabula nostra
Restitit, ac dictis nos harum admovimus aures.
Hos ego non noram, sed tum forte accidit, ut fit
Casu saepe aliquo, ea umbris ut de tribus una
Alterius nomen, studio hanc hortante, vocaret,
40Sic affata: «Ubinam censes mansisse CIAMPHAM?»
Quare ego compescens digito mihi labra, magistrum
Admonui signis, intentus ut ora teneret.
Si tua lenta fides, quae dico, credere cessat,
Lector, non mirer; modo namque assentior aegre
45Ipse mihi, haec oculis qui vidi et visa notavi.
Hic dum sublatis palpebris lumina figo,
En pedibus senis serpens irrumpit in unum,
Totus et implicuit. Mediis circumligat alvum,
Bracchia praecingit primis, dein dentibus ambas
50Invadit malas. Pedibus, quos pone gerebat,
Devinxit coxas, immisitque inter utrasque
Caudam et post renes sinuatam ad terga retraxit.
Non hederam videas sic ulmi intexere ramum,
Ut fera terribilis proprios intexuit artus
55Artubus alterius. Dein corpus inhaesit utrumque,
Ut si naturam cerae tepidae igne subissent,
Et color his permixtus erat, neutrumque videtur
Quod fuerat. Veluti rapidos flammae ante vapores
Per chartam excurrit fuscus color, haud tamen ille
60Prorsus adhuc niger est, et candidus occidit. Umbrae,
Quae mansere, duo vertentes lumina retro,
Clamabant: «Eheu, sic mutas, ANGELE, membra?
Aspice, nec duo jam, nec simplex esse videris.»
Forma duplex capitis jam forma evaserat una,
65Bina figurarum quum coram mixta stetere
Una sub facie, quae jam prima ora duorum
Perdiderat. Vidi geminos exire lacertos
Quattuor in partes; femora, et cum pectore ventrem,
Et suras fieri quae nunquam nota fuere
70Membra oculo humano: Delete ibi pristina forma
Omnis erat; perverse duos referebat imago,
Atque unum et nullum; et se ita passu lenta ferebat.
Solis ut aestivi mutans sub verbere saepem
Si quando viridis per iter transverse lacerta
75Labitur, assimilis trananti nubile flammae:
Non aliter venit ad reliquos, facto impete in alvum,
Exiguus coluber, candens livensque nigerque,
Ut piperis granum; atque ubi nos alimenta solemus
Ducere nostra prius, morsu confixit acuto
80Ex geminis unum, dein fusus corpore toto
Ipsius ante pedes cecidit, quem vulnere laesus
Aspexit, sed ad haec vocem non edidit ullam;
Quin stabat, ceu qui somno febrive laborans
Oscitat. Hic colubrum, hunc coluber spectabat; utrimque,
85Hic plaga, is patulo fumabat largiter ore,
Seque sibi occurrens fumus jungebat in unum.
Lucanus taceat, si qua is miracula tangit,
Nassidii quum fata canit, miserique Sabelli;
Intentusque, brevi quae vibro carmine, tradat
90Menti. Jam mittat Cadmum, atque Alpheida Naso;
Quod si illum in colubrum numeris, hanc vertit in amnem,
Haud equidem invideo. Neque enim converterit unquam
Naturas binas sic in contraria, ut harum
Formae materiem fuerint mutare paratae.
95Has illi ad normas sibi respondere vicissim:
In furcam coluber caudam diffindit; in unum
Committit laesus vestigia. Crura simulque
Coxae ita inhaeserunt, ut jam spectabile nullum
Juncturae exstaret signum. Partita figuram
100Sumit cauda, illi delapsam. Mollior hujus,
Durior illius fit pellis. Bracchia vidi
In geminas retro axillas sublapsa referri,
Quosque pedes ambos est visus habere minores
Anguis, plus tanto in longum subcrescere, quanto
105Illa minus, spatium in brevius contracta, patebant.
Postremi se deinde pedes glomeramine torti
Vertunt in membrum, quod vir naturaque celat,
Deque suo duo membra miser protenderat alter.
Dumque novo fumus suffundit utrumque colore,
110Ingeneratque pilos istinc, depascitur inde,
Unus se erexit, tum pronus concidit alter
In terram; haud torquent tamen impia lumina, quorum
Sub visu rictum mutabat uterque priorem.
Qui rectus stetit in plantis, ad tempora traxit
115Rostrum, et, materia superante, exilibus aures
Emersere genis: quae nondum lapsa retrorsum
Pars superabat adhuc, in nasum versa recessit,
Atque dedit modice, ut par erat, turgescere labris;
Quique jacebat humi, rictum protrudit et aures
120Per caput adducit, veluti sua cornua limax;
Et, quae haud lenta loqui fuerat conjunctaque, lingua
In partes est scissa duas, et lingua bisulca
Clauditur alterius, statque ipso tempore fumus.
Quique feram induerat, per vallem sibila lambens
125Effugit; at retro clamatque atque inspuit alter.
Deinde illi nova terga dedit, simul ista locutus:
«Sic volo, jam BUOSUS currat, velut ipse per istos
Reptabam calles.» Ita bulgae est visa saburra
Septima mutare, et formas revocare priores.
130Hic nova me excusent, si quid calamus mihi oberrat.
Et quamvis multo haererent defixa stupore
Lumina, mensque mihi fugisset, non tamen illis
Sic clausis licuit labi, quin ora notarem
PUCCI DIPYGIS, quem vidi de tribus unum,
135Qui venere prius, nondum mutasse figuram.
Alter erat, tibi adhuc luctus qui est causa, GAVILLA.
XXVI
[recensere] 1Gaude, tam magnum quod habes, FLORENTIA, nomen,
Quo terram et mare pervolitas, ac Tartara comples.
Namque tuos inter cives ego quinque latrones
Inveni tales, ut mi pudor occupet ora,
5Per quos in grandem non est tibi surgere honorem.
Quod si sub lucem veniunt insomnia vera,
Non aberit tempus, quo tu patiere, quod optat
PRATUM, nedum alii tibi. Quod si forte fuisset,
Non maturatum rerer: sic illud adesset,
10Quandoquidem certo eveniet; mihi namque doloris
Vulnus erit gravius, quo plus processerit aetas.
Hinc nos digredimur, quaque ante exstantia saxa
Descensum dederant, dux scalis usus iisdem
Ascensum petiit, sed me tamen ante recepto;
15Desertamque viam pergens per fragmina, perque
Exesas scopuli cautes, sine utroque nequisset
Auxilio manuum subnixa evadere planta.
Tunc dolui, rursusque subest modo causa dolendi,
Ad quae conspexi, quum tendo lumina mentis,
20Et plus, quam soleo, ingenium cohibere laboro,
Ne mihi discurrat, quo non dat tendere virtus;
Ut, si stella favens aut hac majus quid abunde
Dotibus ornatum me dimisere bonisque,
Ista mihi minus invideam. Quot cultor agrorum,
25(Fusus ubi propter clivum dat membra quieti,
Tempore, quo, cunctas qui lustrat lampade terras,
Ora minus celat, simul importuna strepenti
Musca locum cedit culici), lampyridas imam
Per vallem spectat, fortasse ubi colligit uvas,
30Et findit sulcos: octava tot undique flammis
Lucebat bulga, ut sensi, simul atque potitus
Sum loco, ubi ima mihi patuit manifesta vorago.
Atque ut, qui quondam est ursis ultoribus usus,
Viderat ELIAN abeuntem praepete curru
35Tunc, quum quadrijugi arripuere per aëra callem,
Quem non sic acies poterat servare sequentis,
Ut praeter flammam salientem, nubis ad instar,
Haud quicquam aspiceret: sic singula flamma per amplas
Fossae ibat fauces, ut furtum haud proderet ulla;
40Flammaque damnatum subducit quaelibet unum.
In digito arrectus, studio stimulante videndi,
Sic ponti institeram, ut, ni cautem cura fuisset
Prensare exesam, nullo pellente, ruinam
Traxissem. At ductor, qui me sic ora tenentem
45Viderat intentum, dixit: «Versantur in illis
Inclusae flammis animae; quo incenditur, igne
Singula sese amicit.» «Te talia fante,» loquelam
Sic solvi: «O doctor, modo fit mihi certius istud,
Quod prius adverti per me; sic nam esse putabam,
50Et dicturus eram: quaenam illa in vertice flamma
Sic bifida, adveniens, quae surrexisse videtur
Ex rogo, ubi impositum dicunt arsisse minorem
Cum fratre ŒDIPODEN?» — Dedit haec responsa magister:
«TYDIDES illic cruciatur et acer ULYSSES:
55Sic simul in pœnas excurrunt, sicut in iras.
Inque ista flamma lugentur robore texti
Insidiae fallacis equi, per quem est data porta,
Ex qua ROMULIDUM processit nobile semen.
Hic ars flenda venit, per quam quoque mortua ACHILLEM
60DEIDAMIA dolens suspirat, pœnaque sacro
Palladio sat justa datur.» Tunc ora resolvens:
«Praeceptor,» dixi, «si ex illis forte favillis
Mittere verba queunt isti, magis oro precorque,
Atque haec mille preces valeat prex: desine, quaeso,
65Hic me spectantem, adveniant dum cornua flammae,
Me prohibere mora. Ipse vides, ut corpore prono
Totus ad illa feror.» — Tunc contra talibus ille:
«Laudandas ego laudo preces et dignor; at ore
Edere verba tuo fac parcas, me sine linguam
70Solvere; jam novi, cupido quid pectore verses:
Nam fastidirent GRAJI te forte loquentem.»
Ignis ut advenit, doctor tempusque locumque
Arripit, audivitque istis hunc vocibus orsum:
«O vos, qui gemini sub flamma inceditis una,
75Si quid de vobis merui, dum vita manebat,
Carmina quum scripsi sublimia, sistite gressum,
Et nobis, in qua occiderit deperditus ora,
Alteruter memoret.» — Concusso vertice majus
Antiquae cornu flammae nutare, sonumque,
80More laborantis ventis afflantibus ignis,
Mittere, deinde apicem hinc atque inde evolvere, tanquam
Lingua esset fari nitens, ac denique vocem
Ejicere his verbis usam: «Quo tempore abivi
A CIRCE, multos quae me remorata per annos
85CAJETAE tenuit, cui nondum nomina terrae
AENEAS dederat; nec dulcia pignora nati,
Nec patris antiqui pietas, nec debita cura,
Nec qui justus amor me laetificare jubebat
PENELOPEN, aestum potuerunt vincere cordis
90Ardentis multos per terras cernere mores,
Multorumque hominum virtutes pravaque facta:
Perque patens altum solus me credere cumbae
Haud timui, parva comitum stipante caterva,
Quae me desertum nunquam malefida reliquit.
95Hispanos usque ad populos ego litus utrumque
Vidi. Non Afri, Sardoa nec insula nostros
Effugere oculos, nec quos circumalluit undis
Illius ora maris. Tardum me debilis aetas
Fecerat, et comites tunc, quum freta tangimus illa.
100In quibus ALCIDES fertur posuisse columnas,
Ultra ne quis eat. Dextra de parte reliqui
Hispalin, at laeva Saeptam; tum talia dixi:
‹O fratres, casus duros numeroque carentes
Experti mecum, occiduas venistis ad oras.
105Nemo ex tam parva vigilandi temporis hora,
Quod superesse videt, dare sensibus experiundum
Abneget, atque sequi solem, qui lumine mundum
A populis nudum lustrat. Perpendite vestrum
Semen: non vobis membra, et praecordia finxit
110Natura, ut deceat pecorum vos vivere vitam,
At virtutis iter moliri, et plura doceri.›
Haec vox una meos stimulis ita suasit acutis
Insuetam tentare viam, ut vix ulla fuisset
Jam mihi sponte sua cupidos retinere potestas.
115Nec mora. Ad Eoos puppim convertimus INDOS,
Tendimus et stultum studio properante volatum,
Addidimusque alas remis, latus usque potiti
Laevum. Jamque poli cunctas sub nocte videbam
Alterius stellas, sic et descendere nostrum,
120Ut non ex plano se attolleret aequore ponti.
At vicibus quinis jam luna accenderat orbem,
Et totidem inferius defectum lumine vultum
Celarat terris, postquam discrimina rerum
Tanta ingressus eram; quum subniger, intervallum
125Ob longum, procul ante oculos est visus adesse
Mons, ita sublimi se tollens vertice ad aethram,
Ut socii aequalem in terris vidisse negarent.
Hic nos laetari pariter, sed gaudia nostra
In luctus abiere cito; nam turbinis atri
130Tellure orta nova vehemens violentia navem
In primum feriit latus, et terna vice torsit
Omnibus hanc undis, et quarta sustulit alte
Puppim, ac depressit proram, ut placuisse videtur
Arbitrio alterius, donec nos obruit aequor.»
XXVII
[recensere] 1Arrectam se sustulerat jam flamma, quiete
Composita, ulterius fandi finem ore datura,
Atque ibat, dulci hanc missam faciente poëta:
Altera flamma suum quum vertere lumina visus
5Ad cornu hortata est, abeuntem pone secuta,
Confuso sonitu, qui funditus erumpebat:
Ut Siculus taurus, qui luctu immugiit ante
Illius (atque id jure fuit), qui hunc finxerat arte,
Edebatque hominis mugitus voce dolentis,
10Ut, quamvis totus constaret corpore aëno,
Ipse videretur cruciatu percitus acri:
Sic fraudata via pariterque foramine, ab ignis
Principio in flammae murmur se tristia verba
Mutabant. At ubi haec apicis per mobile acumen
15Invenere viam, motum vibrantia eundem,
Quem prius emissis vibravit lingua locuti,
Haec vox audita est: «Te, verbis quem alloquor istis,
Namque modo cum Ithaco te ANDEUM est fassa loquela,
Quamvis adveniam serus fortasse, morari
20Non pigeat, mecumque loqui. Potes ipse videre,
Ut me non pigeat; quanquam hic me flamma perurit.
Si modo in haec tu regna ruis caligine caeca,
Ex illa dulci lapsus tellure Latina,
Unde ego transactae vitae fero crimina cuncta;
25Dic mihi, num AEMILIAE populi modo commoda pacis,
An bellum spectent. Fateor me in montibus ortum
Urbini fines intra rupisque recessus,
Unde fluit Tibris.» — Prono tum corpore stabam
Intentus, quum me fodiens dux talibus infit:
30»Tu loquere, ex Latio est.» Ego, respondere paratus
Ilico, sic solvi celeres voces: «Anima, istis
Abdita sub latebris, tua nullo tempore terra
Aut caret, aut caruit bellis, quae corde tyranni
Vestri agitant; sed ibi modo nulla patentia liqui.
35Stat veluti multos stetit ante RAVENNA per annos;
Atque POLENTINUS pollens rostro ales adunco
Sic fovet ora, suis PLYLOCLEN ut contegat alis.
Quaeque olim longo tellus exercita ludo
Gallorum tumulis infecerat arva cruenta,
40Pace diu fruitur viridi secura sub ungue:
At VERRUCCHINI, seniorque novusque, molossi,
Sub quibus indigne jacuit MONTEGNA peremptus,
In saltu pasti dentes de more terebrant.
Quasque LAMON terras, quasque alluit unda VATERNI,
45Nunc regit imperiis nido LEO parvus in albo,
Qui, quas tutatur calido sub sidere, partes
Sub bruma mutat: CAESENAque proxima SAURO,
Ut media est inter campum lapidosaque montis,
Inter servitium libertatemque moratur.
50Nunc mihi dic, oro, qui sis; plus quam fuit alter
Ne mihi sis durus, ut sit tua fama superstes.»
Postquam more suo sat longum immugiit ignis,
Verticis hac illac extremum movit acumen,
Deinde sonum efflavit talem: «Si posse putarem
55Id fieri, ut rursus visuro lumina solis
Nostra forent commissa viro responsa, maneret
Haec flamma haud agitata ultra: ast, ut credere dignum est,
Quandoquidem revocare gradus hoc carcere ab atro
Nulli unquam vivo licuit, responsa remittam,
60Haud metuens famae, quae nostra opprobria prodat.
Olim miles eram, dein lumbos fune retorto
Cinxi, sic vitam ratus emendare priorem.
Et certe ista fides veniebat mi integra tota,
Si non ille potens ter magnus presbyter esset,
65Cui male sit. Namque is me in crimina prima remisit.
Qui quamque ob causam, ipse volens, adverte, docebo.
Donec forma fui cum carne atque ossibus illis,
Quae dederat genitrix, non me mea facta leonem,
Sed vulpem fecere. Astus quoscunque, peritus,
70Secretasque vias novi, et sic omnia vafre
Digessi, externas ut fama exiret in urbes.
At simul aetatis me vidi limine in illo,
In quo cuique foret satius deducere vela,
Colligere et funes, tunc rerum, quae ante placebant,
75Est mihi pertaesum, confesso crimina vitae
Cuncta et testato me paenituisse malorum;
Atque haec, me miserum! juvisset versa voluntas.
Princeps nostrorum novus iste Pharisaeorum
Tempore, quo juxta Lateranum bella gerebat,
80Non jam Judaeis infensus, nec Saracenis;
Christiadum nam gente satos sibi duxerat hostes,
Et numero ex illo nemo oppugnaverat Acrin,
Nemo mercator Sultani intraverat urbes;
Nec summum imperii munus, nec chrismata sacra
85In se respexit, nec quod tenuare capistrum
Praecinctos solet, in me habuit duxitque verendum.
Verum ut SILVESTRUM inclusum Soracte petivit
CONSTANTINUS, ut a lepra se mitteret acri
Sanum: ita ut et sibi praeceptor febrim ipse superbam
90Sanarem, me consuluit. Mihi faucibus haesit
Vox muto; sic verba hominis sunt ebria visa.
Deinde inquit: ‹Nullo trepident tibi corda timore;
Hac te absolvo tenus; Praenesten quomodo possim
Vertere, tu tantum doceas. Mihi claudere caelum,
95Et reserare datum, jam scis; quare mihi claves
Sunt geminae, quas ille parum modo functus amavit.›
Tum grave dictorum pondus me pressit, ut ultra
Conticuisse mihi rerer magis affore damno.
Atque ita respondi: ‹Quoniam me, crimen in istud
100Jam jam lapsurum, Pater, abluis, accipe: longum
In promissa abeas, promissis addito curtam
Ipse fidem; et duces stans alta in sede triumphum.”
Ast ubi Franciscus gelida me morte solutum
Secum adducturus venit, niger obstitit unus
105De Cherubin Stygiis: ‹Absitque injuria»dixit,
«Ne tolle. Hunc aequum est descendere in ima meorum
Permixtum populo. Nam plenum fraudis ab isto
Venit consilium, post quod crini ipsius haesi.
Namque haud ulla data est absolvere posse facultas,
110Quem non paenituit; sed culpam odisse, simulque
Hanc velle, haud par est: quis enim pugnantia contra
Jungat?› Et, heu misere! excusso mihi qui fuit aestus!
Quum me corripiens dixit: ‹Num forte putabas,
Me logicum non esse.› Atque ad Minoa retraxit,
115Isque quater geminos caudam sinuavit in orbes,
Ad durum adducens dorsum, et simul ore momordit
Acriter iratus, deinde has dedit ore loquelas:
‹Istum flamma decet furax sontem›; utque videre est,
Perditus his lugens contectus vestibus erro.»
120Flebile visa queri, contorto flamma refugit
Quassatoque diu vibrantis acumine cornu.
Dux et ego ulterius transimus, terga prementes.
Rupis, ad usque aliam, quae dat contendere ad arcum,
Qui superimpendet fossae, in qua stat sua pœna
125Illis, qui conjuncta simul sunt scindere adorti.
XXVIII
[recensere] 1Quis potis est, verbis vel quavis lege solutis,
Dicere sanguineos rivos, an pandere plagas,
Quas modo conspexi, repetendo saepe relata?
Omnis lingua quidem minus, an minus utilis esset,
5Ob paupertatem nostri sermonis, et arctos
Ob mentis fines, non aptae cuncta tenere.
Si quis congereret totius gentis acervos,
Pro quibus infelix fertur terra Appula caedi
Indoluisse suae, AEneadum data vasta sub ense,
10Atque annellorum diuturni, ob tempora belli
Magnas exuvias, memorat quas Livius auctor,
Qui nunquam erravit; simul et miserabile vulgus
Ictus expertum tristes, dum arcere RUBERTUM
GUISCARDUM patriis certabat finibus hostem,
15Et reliquum, cujus CEPERANUS nunc quoque campus
Ossa tegit, mendax ubi erat nimium Appulus omnis,
Et TALEACOTI trans arcem, ubi viribus usus
Armorum nullis vicit longaevus ALARDUS;
Atque hic perfossos truncos ostenderet, ille
20Artus: nil horum nonae fœdissima bulgae
Supplicia aequaret. Non sic perfossa videntur
Dolia, queis media est aut infima lamina subter
Amissa, ut quidam a mento usque ad podicis orbem
Scissus, qui mihi spectandum sese obtulit ultro.
25Intestina inter crura huic pendentia stabant,
Extaque cum tristi vertente in stercora sacco
Quicquid quisque haurit, nobis manifesta patebant.
Atque hic dum spectans haerebam totus in illo,
Is me respiciens, manibus sibi pectora pandit,
30Sic fatus: «Cerne, ut lanier crudeliter artus;
Aspice, ut incedat mutilus MAOMETUS; et ALYX
Flens prae me repit, diffissus turpiter ora
A mento ad frontem; quosque illic conspicis, omnes
Hi, dum vita fuit, seruerunt scandala, adorti
35Schismatis omne nefas. Quare sic scissa trahentes
Membra illi occurrunt. Istic post terga moratur
Daemon, qui scindit nos tam crudeliter ense,
Turba de nostra rursum sub vulnera mittens
Quemquam, ubi triste viae spatium revolutus obivit;
40Vulnera namque prius cœunt, quam huic obvius alter
Fiat regressu. At quis tu, qui in vertice rupis
Hujus odorare? An subeundae ut sit mora pœnae,
Quae tibi decreta est confesso crimina vitae?» —
«Nec mors hunc deprendit adhuc, nec facta nefanda
45Huc adduxerunt cruciandum,» talibus infit
Praeceptor; «sed ego, absumptus jam funere, poscor,
Hunc ut circumagam loca per tenebrosa, per omnes
Orbes, hinc donec rerum experientia doctum
Mittat et, ut nunc ipse loquor, res vera patescat.»
50Talibus auditis, plus quam centena virorum
Turba stupens stetit in fossa; nam mira cruentae
Res pœnae immemores fecit. «Nunc ergo monebis,
Tu fortasse brevi visurus lumina solis,
Fratrem DULCINUM, validis ut se instruat armis,
55Ni mens certa illum tulerit, me pone subire
Quam primum hanc fossam, ne sic tam angustia victus,
Quam nivis aggestae, victorem Guascona mittat;
Nam secus haud facinus fuerit leve castra potiri.»
Ut pede suspenso hanc vocem MAOMETUS iturus
60Edidit, hinc abiens tellurem hoc pressit. At alter,
Perfossum cui guttur erat, qui naribus ibat
Ad frontem truncis, tantum aure notabilis una,
Et steterat, mixtus reliquorum examine, mirans,
Ut me lustraret, per aperta foramina cannae
65Undique caede rubrae prior occupat, ista locutus:
«O tu, quem nulla impurum facta impia damnant,
Et quem jam vidi in Latio, nisi fallit imago
Me similis, si forte iterum tibi cernere dulcem
Tellurem dabitur, quae a Vercellensibus agris
70Ad Marcobejum vergit, reminiscere PETRUM,
Patria cui Medicina fuit; duoque optima Fani
Lumina viva modo, mox ista monere memento,
GUIDUM atque ANGELULUM, nisi mens hic praescia vana est,
Se vita iri depulsos, atque aequore mersos
75In saccum insutos, sub proditione tyranni
Falsi, ad Crustumium; nec, qua Majorica ad oras
Usque patet Cyprias, vasti rex aequoris unquam
Tale scelus vidit, nullo grassante pirata,
Nulla acie Argolica. Qui oculo tantum aspicit uno
80Proditor, atque tenet terram, quam, qui modo mecum
Versatur, nunquam vellet vidisse, vocabit
Hos in congressum, efficietque, ut vota precesve
Non opus his vento sit mittere Phocarensi.»
Huic ego: «Fac monstres, et da mihi discere posse,
85Si me forte tuum vis nomen ferre sub auras;
Ecquis is est, adeo visum exsecratus amarum?»
Ille manu arripuit socii malam oraque pandit,
Exclamans: «Hic est —; neque hiantem verba sequuntur.
Caesaris hic animo dubitanti frena resolvit,
90Sic fatus: Nocuit semper differre paratis.»
Atque oh! quam mihi visus erat formidine victus,
In jugulo truncus linguam sic farier ausam,
CURIO! Tum manibus mutilatis alter utrisque,
Aëra per fuscum tollens fœdantia vultum
95Ossa lacertorum, hanc eduxit pectore vocem:
«MUSCA tua maneat pariter tibi mente repostus,
Cui quondam, heu nimium misero! vox excidit ista:
‹Facta viam invenient,› quod genti semen Etruscae
Triste fuit.» «Generisque tui commune sepulcrum!»
100Respondi. Quare ille, suo hunc etiam insuper addens
Maerorem, flenti similis similisque furenti
Fugit, et ipse steti cupidus spectare catervam.
Et res oblata est, quam me narrare vetaret
Ipse timor, nullo mecum testante; sed ipsa
105Conscia mens veri, comes optima, sueta juvare
Auxiliis hominem, cui pro thorace dedisset
Nil conscire sibi non purum, mi omnia tuta
Praestat. Ego vidi certe, videorque videre
Nunc etiam, truncum per se capite ire revulso
110Cum reliquis grege de tristi; arreptumque capillis
Abscissum caput ipse manu pendente ferebat,
Instar laternae, nosque illud lumine utroque
Spectans: «Me miserum!» questu repetebat amaro.
Ipse aderat lucerna sibi; geminatus in uno,
115In gemino simplex: qui fiat, noverit ille,
Qui regit haec. Postquam sub pontis constitit arcu
Arrectus, dextram ac totum caput extulit alte,
Verba admoturus nobis sua. Verba fuerunt
Ista: «Modo nostrae durum genus aspice pœnae,
120Tu, qui vivus adhuc visurus morte peremptos
Huc ades, atque vide, num sit crudelius ullum
Supplicium; utque aliquid nostri non inscius edas,
BLANDERIONENSEM BELTRAMUM scito fuisse
Me, illum, qui regi dederam perversa JOANNI
125Consilia, atque in se patrem natumque rebelles
Armavi. Architophel non sic furialibus egit
Maachiadem stimulis, nec tanto vulnere luctus
Davidem oppressit. Quare, tam juncta duorum
Divisi qui corda virum, sic nunc ego gesto
130Divisum cerebrum, miser! usque ab origine prima,
Isto quae in trunco est. Sic lex pro dente reposcens
Dentem, haud absimiles jussit me pendere pœnas.»
XXIX
[recensere] 1Sic mihi turba frequens, diversaque vulnera visum
Abstulerant domitum, ut cuperent mea lumina longa
Flere mora. At: «Quid adhuc», vates ait, «aspicis ultra?
Et quid adhuc, acie defixa, immobilis haeres,
5Carcere sub tristi speculando vulnere passim
Multiplici laceras umbras? Sic temporis horas
Te flendo haud aliae viderunt ducere bulgae.
Haec vallis, bene si numeres, per milia ductos
Bis patet undenos passus; jamque aurea luna
10Sub pedibus lucet nostris, jamque hora diei,
Quae datur, exigua est; minime et quod rere, videnda
Multa manent.» Ego respondi: «Si agnoscere causam
Et tu quivisses, cur undique vestigarem,
Cunctandi ulterius spatium breve forte dedisses.»
15Ille ibat partim, gradientem ego pone sequebar,
Inceptum evolvens responsum atque insuper addens:
«Illam intra foveam, consulto ubi fixa tenebam
Lumina, flere meo reor umbram sanguine cretam
Crimina, apud manes adeo constantia magno.»
20Tum doctor contra: «Ne posthac sensa tuamque
Is frangat mentem; atque alias sub pectore curas
Jam versa; hic per te liceat remanere sepulto.
Namque illum vidi graviter sub ponte minantem,
Ac te signantem digito, audivique vocatum
25Hic intus GERIUM DEL BELLO nomine Etrusco.
Sed qui ALTAFORTIS; quondam possederat arcem,
Sic tibi detinuit mentem, ut divertere visu
Inde tibi haud fuerit; quare jam evaserat ille.»
«Mi dux, mors violens, ultorem nacta nec ullum,
30Qui fuerit probri consors, ita abire frementem
Compulerit, dixi; quare ille, ut corde voluto,
Excessit, nulla dignum qui voce vocarer
Ducens; idque magis miserantem indignaque flentem
Hujus fata movet.» — Sermonum hac nos vice primum
35Venimus ad callem scopuli, qui ex vertice monstrat
Alterius vallis spatium totum undique ab imo,
Si major fuerit speculanti copia lucis.
Ventum ubi bulgarum est postrema ad claustra malarum
Sic, ut alumnorum mihi jam apparere figurae
40Possent, diverso ferierunt murmure questus
Cor mihi, quos pietas telis armarat acutis:
Quare aures manibus properavi claudere utrisque.
Qualis, si spatio fossae glomeretur in uno,
Quicquid in aegrorum hospitiis pigra stagna Claninae
45Vallis, quum arentes agros Leo tristis hiulcat,
Aut cum Libra vices aequat, quicquid maris ora
Importuna Senae, quicquid Sardoa malorum
Morbis feta gerit, dolor afforet; undique talis
Hic erat, ac talis se hinc halitus effundebat,
50Qualem membra halant diuturna putrida tabe.
Nos longi extremam scopuli, laevam usque tenentes,
Descensu petimus ripam, atque revivere visus
Tunc cœpit propius fossae ima, ubi rege sub alto
Justa ira, haud patiens falli, cruciatibus angit
55Falsificos; atque hic mulcandos ipsa notavit.
Tristius haud quidquam AEginae vidisse putarem
Confectum morbo communi vulgus, ubi aër
Sic plenus vitio fuit, ut genus omne animantum,
Ad minimum vermem, collapsum morte periret;
60Et genti antiquae dein semina formicarum
Suffecere novum populum, ut cecinere poëtae;
Quam qui per tenebras illius vallis acervos
Umbrarum varios languere aegrore videret.
Iste superjectus ventri, tergo ille jacebat
65Alterius, quidam reptando triste cubile
Mutabat. — Taciti nos lento incedere passu,
Circumferre oculos, aegrosque audire querentes,
Tollere qui nullo sese conamine quibant.
Ipse duos vidi nixos se mutuo, ceu vas
70Impositum vasi, calfiat ut esca vicissim,
A capite ad plantas maculatos undique crustis.
Haud unquam strigili propere percurrere vidi
Tergus equi puerum, domino exspectante moratum,
Aut quem pertaedet vigilando ducere tempus:
75Ut se quisque supra properantibus unguibus acres
Hic illic iterum morsus geminabat, ob iram
Indomitae nimium proriginis omni ope captae.
Et conabantur scabiem sibi detrahere ungues,
Sardoni ut culter squamas, aut cuilibet ulli
80Largius instructo pisci. — Tum talibus unum
De numero aggressus, dictis dux incipit ultro:
«O, qui te lanias digitis, ut forcipe adunca
Saepe usus, dic, an quisquam ex tellure Latina
His commixtus eat; sic unguis tempus in omne
85Sit tibi par operi.» — «Sumus ambo ex gente Latina,
Quos ita corruptos cernis», tunc unus ad ista
Respondit lacrimans; «sed qui nos voce rogasti,
Ecquis es?» — At ductor: «Veni, descendere adortus
Ex rupe in rupem, ducturus corpus habentem
90Vivum, Tartareas homini monstrare cavernas
Certus.» Tum vero sese commune resolvit
Fulcrum, et quisque fremens oculos atque ora tenebat
In me, unaque alii, quibus haec vox icerat aures.
Optimus accessit demisso vertice, fatus
95Sic mecum, sapiens: «Istis tu edissere, quicquid
Vis.» Et ego cœpi, hanc veniam mihi dante magistro:
«Sic nunquam vestrum primo vanescat in orbe
Mentibus elabens nomen, sed vivat in aevum
Multum. Non pigeat qui sitis dicere, et unde
100Sit genus; haud vestrae species fœdissima pœnae
Impediat, veterem metuentes prodere famam.»
«ARETINA mihi tellus est patria», tali
Unus voce infit; «damnatum me igne SENENSIS
ALBARUS absumpsit; sed, quod me morte peremit,
105Haud huc me adduxit. Quanquam, ut verum ordine pandam,
Huic quondam dixi, per ludum multa locutus,
Me callere artem, per quam sublimis in auras
Tollerer. Hic plenus studiorum, et mentis inanis,
Monstrare hanc jussit: sed, quod tranare volatu
110Aëra Daedaleo haud dederam, dedit ipse cremandum
Me cuidam, cui carus erat, patri ut sua proles.
Verum me ista decem de bulgis ultima claudit.
Quod me, qui Alchimia sum usus, dum vita manebat,
Minos, cui nunquam decepto errare licebit,
115Ista multavit pœna.» — Atque ego talia vati:
«Vidistin’ gentem captanti vana Senensi
AEqualem? Huic certe haud multum gens Gallica cedit.»
Alter ubi audivit scabiosus talia fantem.:
«Excipe», respondit, «STRICCAM rescindere doctum
120Impensas, simul atque auctorem divitis illum
NICOLEUM moris, primum qui invenerit hortum,
Cui caryophylli beneolentia semina adhaerent;
Excipe conventus, ubi consita vitibus arva
ASCIANONENSIS dispersit CACCIA, et ingens
125Frondiferum nemus, et qui effudit, prodigus auri,
Quicquid consilii prius ABBALIARDUS habebat.
Utque scias, qui te spectantem mente Senenses
Adversa sic auxilio juvet, inspice, et ora
Fac bene responsent tibi nostra, et disce CAPOCCI
130Umbram arte Alchimiae docti vitiare metalla;
Et meminisse potes, si te bene lumine lustro,
Quam bene naturae simulator simius essem.»
XXX
[recensere] 1Quum Juno ob Semelen odio indulgebat acerbo
Gentis in omne genus Thebano sanguine cretae,
Quod semel, atque iterum ostendit; furialibus actus
Est adeo stimulis Athamas, ut conjuge visa,
5Quae natos, utrasque manus onerata, trahebat,
Exclamarit: «Io, tendamus retia silvis,
Ut post insidias gemina cum prole leaenam
Prendam.» Deinde feros ungues protendit, et unum,
Nomine quem proprio compellavere Learchum,
10Corripuit, circaque caput bis terque rotatum
Ad saxum allisit: reliquo et cum pondere sese
Obruit illa mari. Et cuncta ausa, ausisque potita
Quum fortuna Phrygum cœpit sublapsa referri,
Ut regnum et regem deleverit una ruina;
15Tristis, inops, praedae mala sors Cisseis, ubi aras
Caede Polyxenia respersas vidit, et ictu
Telorum exanimis Polydori in litore corpus,
Acta furore dedit latratus ore caninos
Pro verbis; tantus mentem distorserat angor.
20Sed neque Thebanae, neque Troicae Erinnyes unquam
Visae sunt adeo in quemquam saevire, vel ungue
Figere, nedum hominum, rabidarum membra ferarum,
Sicut ibi umbrarum vidi simulacra duarum
Arida, nuda artus se alterno incessere morsu,
25Tamque cito ferri cursu, quanto impete porcus,
Quum se solvit hara. Petit artus una CAPOCCI,
Et colli nodum compressit dente tenaci
Sic, ut raptato venter tellure fricandus
Huic esset solida. Tum, qui stetit ore trementi,
30ARETINUS ait: «Furiosam cerne JOANNIS
STICCHI umbram cunctos sic depectentis.» — At isti
Dixi: «O sic parcat te figere dentibus alter;
Ne grave sit fari; dic, quisnam est ille, priusquam
Istinc erumpat.» «MYRRHAE vetus illa scelestae
35Est anima, in patrem fas ultra perdite amica;
Crimea in incestus quem traxit fraude sub ista:
Alterius formam falso mentita, parenti
Sese supposuit; velut alter, qui inde recedit,
Fingi se BUOSUM DONATI passus, equarum
40Ut grege de toto reginam acquireret, ausus
Testari hunc simulans, simul et tabulis dare normam.»
Postquam abiere duo rabido obvia dente petentes,
In quos obtutum figebam, lumina verti
Inspectura alios male natos. Se obtulit alter
45Spectandus litui forma, quam totus habebat,
Non aliter factus, si demas inguina parti,
Qua vir sit bifidus. Gravis hydrops, dispare norma
Sic membra afficiens congestae copia aquai,
Quam male convertit, minime ut respondeat alvo
50Os, hunc continuo labris inhiare reclusis
Cogit, more viri, quem tabida febris adurit,
Qui, stimulante siti quum flagrat, deprimit imum
Ad mentum, invertitque ad nares usque supernum.
«O vos, qui pœnae immunes (nec cognita causa)
55Triste pererratis regnum, circumspicite,» inquit,
«Intentique gravem perpendite mente magistri
ADAMI luctum. Mihi vivo haud defuit ulla
Copia poscenti; heu! nunc lymphae gutta vel una,
Una est in votis. Rivi, qui montibus agri
60Clusini argento similes labuntur in Arnum,
Quaque iter intendunt, saturant loca cuncta liquore
Frigidulo, ante oculos, nec frustra, errare videntur;
Nam me dulce fluens horum plus siccat imago,
Quam, qui sic macie vultum depascitur, aegror.
65Quae me justitiae sic contudit ira severae,
Inde loci, infamem turpi quem crimine feci,
Deduxit causam, qua plus mihi corde frequentes
Exprimat ex maesto gemitus. ROMENIA terra est
Haec, ubi corrupto nummos cudi aere notatos
70Baptistae effigie; quare membra usta reliqui.
At mihi si coram prava umbra videnda daretur,
Vel GUIDI, vel ALEXANDRI, vel fratris utrique,
Inspicere hanc mallem satius, quam fonte potiri
Branda. Jamque una intus adest, si vera loquuntur
of Guido, Alessandro, or their brother,
I’d not give up the sight for Fonte Branda.
And one of them is in this moat already,
75Umbrae actae rabie: at quid mi, si vincior artus?
Si saltem mihi corpus adhuc levitatis haberet
Tantum, ut, dum vertunt labentia tempora saeclum,
Unum vel digitum pedibus procedere possem,
Hoc essem jam ingressus iter, vestigia quaerens
80Illius has inter vulgi sordes; licet ista latrina
In longum undenos passus per milia ductos,
Et plus quam passus quingentos lata patescat.
Colluviem hanc inter mihi tempus in omne jacendum est
Hos propter. Namque hi suaserunt cudere nummos,
85Queis tantum suberat mixti purgaminis, ut tres
Pondere adaequaret siliquas.» — Tum talibus orsus
Quaesivi rursum: «Quae sunt miseranda duorum
Spectra haec, quae fumant veluti sub frigore brumae
Fonte extracta manus, tibi dextrum qui latus urgent
90Prostrati, junctique simul?» — «Quo tempore in istud
Antrum», inquit, «pluvi, illos me invenisse recordor
Sic positos; nunquam digressos amplius inde,
AEternumque reor mansuros. Femina mendax
Una est, quae nomen JOSEPHI crimine falso
95Detulit; haec umbra est DANAI perjura SINONIS
Ex urbe Iliaca, quorum de pectore febris
Tantum nidoris graveolentis torrida mittit.»
Unus at ex illis, piguit quem forte vocatum
Nomine ita obscuro, pugnum huic impegit in ampli
100Duritiem ventris. Veluti Cybeleia ab ictu
Tympana, is insonuit. — Contra subita ira magistri
ADAM vibrato graviter ferit ora lacerto,
Nec minus hic fuerat durus; dein talia fatur:
«Quamvis membrorum gravitas vetet ire, lacertus
105It mihi liber, ubi sit opus.» Tunc edidit alter
Haec verba: «Ardentem ad flammam quo tempore tractus
Ibas, haud fuerat tam alacer tibi; at hunc tamen aera
Cudere sic norunt, et plus fortasse paratum.»
Hydropicus contra: «Nunc tandem dicere verum
110Cœpisti; at Trojae tu pandere vera rogatus,
Non ita testis eras verax.» «Verum assimulavi,
Tu cuneum», DANAUS dixit; «sed criminis una
Istic me labes damnat, te plurima, totque
Crimina, quot quisquam haud potuit committere Daemon.»
115»Insidias fallacis equi, perjure, revolve,»
Illi respondit, qui inflatum abdomen habebat,
«Arguat et sontem totus jam conscius orbis.»
«At tibi sit crimen sitis arida,» dixit ACHIVUS,
«Quae tibi disrumpit linguam; sit marcidus humor
120Crimen, qui anterius ventrem tibi saepit.» — At aeris
Cusor: «Ita, ut quondam, magno se scindit hiatu
Os tibi nunc, ubi fert animus maledicere suetus.
Quod si me exsiccat sitis, et me lympha refercit,
Ardor te male habet, male habet caput usque laborans;
125Et dum Narcissi speculum tibi lambere detur,
Hortantem haud velles te longa ambage moratum.»
Hos ego defixa sermones aure bibebam,
Quum mihi praeceptor subtristis: «Prospice,» dixit;
«Namque parum modo abest, quin tecum in jurgia surgam.»
130Quem simul iratum audivi verba ista loquentem,
Accessi, puduitque adeo, ut pudor intima mentis
Nunc quoque pervadat, repeto dum talia mecum.
Ac veluti in somnis sua qui sibi damna figurat,
Somnia dum ludunt, ludant modo somnia mavult
135Sic, ut quicquid adest, omnino exoptat abesse:
Talis ego astiteram, quum deessent verba studenti
Errori causam nostro praetexere; at istud
Fecerat aspectus, quod me haud fecisse putarem.
«Culpa tua major tanto purganda pudore
140Non esset; quare hic omni te labe levavit»,
Doctor ait, «meque usque puta te cernere coram
Astantem, si forte pari certamine gentem
Infensam offendas: id velle audire pusilli est.»
XXXI
[recensere] 1Una eademque prius me lingua momordit, utrasque
Tinxerit ut malas, medicataque postea juvit.
Talis, ut audivi, fatalis lancea Achillis,
Ac Pelei patris primo causa esse solebat
5Tristis, deinde bonae strenae. Nos vertere terga
Valli infelici, praecingentemque tenere
Cœpimus ascensu ripam, transversa legentes
Muti. Nescio quid minus hic quam noctis opacae,
Atque minus quam lucis erat. Nec longius ire
10Vestigando oculus quibat; verum impulit aures
Stridore altisono cornu, quod et omne tonitru
Obruerit strepitu horribili, propriumque secutum
Oppositum sibi iter, me figere adegit in unum
Lumen utrumque locum. Post flendae funera cladis,
15Carolus a sancto Magnus quum decidit auso,
Tam perterricrepo non perculit aëra bombo
Rolandus. — Caput inde ausus paulisper in altum
Tollere, sum multas visus spectare praealtas
Turres. Quare ego: «Dic, quaenam est terra ista, magister?»
20Isque mihi: «Quoniam multis stipata tenebris
Per loca transcurris nimium procul, hinc fit, ut erres
Propter opinatus animi; at, probe, tu quoque disces,
Illuc si accedas, quam, quae longinqua videntur,
Decipiant sensus: quare properantius ito.»
25Apprenditque manum peramanter, et insuper addit:
«Ante iter ulterius quam pergas carpere mecum,
Scito, non illas turres, verum esse gigantas,
Stantque, tenus ventris quanti sunt, undique fixi
Circum oram putei.» Veluti, caligine pulsa,
30Paulatim incipiunt oculi internoscere, quicquid,
Aëra qui stipat, vapor abdidit; aëra crassum
Sic me, dum fodio, magis et magis usque propinquans
Orae, error fugit et pavor ingens occupat artus.
Namque ut, ubi vallo sedet area saepta rotundo,
35Monstregio surgit redimitus turribus altis:
Sic exornabant, puteus qua cingitur, oram
Terribiles media non plus quam parte gigantes
Supra impendentes, queis Juppiter aethere ab alto,
Dum crepitat, minitatur adhuc. — Mihi jamque videbar
40Cernere cujusdam faciemque umerosque sinumque
Et magnam ventris partem, distentaque utrimque
Bracchia sub costis. Recte natura reliquit
Artem, quae tales homines in luminis auras
Ederet, his similis Marti ereptura ministros.
45Quod si cetorum aut elephantum haud paenitet illam,
Res inspectanti penitus censenda videtur
Plus justa ac prudens. Nam si sollertia mentis
Nequitiam jungat cum vi, jam nulla juvaret
Contra obnitentis virtus. Praelonga patebat
50Atque ampla huic facies, veluti pinna ardua molis
Romae, Petre, tibi sacrae; modus ossibus idem:
Ut pars inferior, cui facta est subligar ora,
Sat bene demonstret tantum superesse staturae,
Ut male praesumant se his tangere posse capillos
55Tres Phryges impositi. Non paucos namque videbam
Triginta magnos in longum tendere palmos
Inde, ubi demissam subnectit fibula vestem.
«Rafel, mai, amech!« cœpit clamare ferinum
Os, quod non hymni carmen mage dulce decebat.
60Dux meus hunc contra: «Stolidissima belua,» dixit,
«AEre tona cornuque tuos effunde dolores,
Ira furorve alius simulac praecordia tangit.
Collum pertenta; invenies, confuse, ligamen
Funis, qui vinctum tenet; atque hunc aspice magnum,
65Qui tibi praecingit pectus.» — Dein talibus infit
Mecum: «Idem scelus ipse suum nunc arguit; iste est
NEMBROTTUS, cujus mala mens effecit, ut una
Tantum haud utantur mortalia saecla loquela.
Islam mittamus, nec ventis irrita verba
70Spargamus vanis; nam sermo est quilibet ipsi
Talis, ut et nobis idem hic, non cognitus ulli.»
Longius ire igitur juvit, laevam usque tenentes,
Atque intra jactum teli stetit obvius alter
Saevior, ac major. Qui hunc cinxerit arte, magistrum
75Dicere nescirem; at prae se laevum ipse tenebat,
Et post se dextrum religatum fune lacertum,
Qui sic hunc infra collum undique praepediebat,
Ut partem exstantem vel quino involveret orbe.
«Iste tumens fastu voluit tentare quid ipse
80Contra supremum terrae caelique potentem
Pugnando posset», ductor mihi dixit, «et inde
Haec ipsi merces. EPHIALTES nomen habebat,
Extremumque dedit specimen virtutis in illa
Pugna, qua Superis tantum injecere gigantes
85Terrorem: haud unquam movet is, quae bracchia torsit.»
Illi ego tum: «Vellem, fieri si posse putares,
Immensum his oculis BRIAREA videre.» Sed ille:
«ANTAEUM haud procul invenies dantem ore loquelas,
Quem non vincla tenent, qui nos deponere in ima
90Valle, ubi cunctorum stant pectora pessima sontum,
Possit. Quem velles, is multo longius isthac
Distat, et est vinclis vinctus, nec dispare forma,
Si vultum excipias, qui saevior esse videtur.»
Nec jam sic validus terrae tremor ingruit unquam,
95Mole sua stantem quateret qui fortius arcem,
Ut cito se excussit dirum genus IPHIMEDIAE.
Tunc mihi mors, nunquam pejus metuenda, recurrit,
Ad quam formido sat erat, nisi vincula torta
Vidissem. Quare gressu processimus ultra,
100ANTAEUM et petimus, qui ulnas, sine vertice, denas
Spelunca exstabat, solvitque haec ore magister:
«O fortunatae nimium vetus incola vallis,
Quae decora eximii quondam dedit ampla triumphi
Scipiadi, Hannibalem, turba cedente suorum,
105Vidit ubi dare terga fugae, o cui mille leonum
Sacrasti exuvias; o tu, qui si agmina fratrum
Juvisses alto in bello, jam credere dignum est
Cessuros regnum natis tellure fuisse
Caelicolas victos; ne nos deponere in oris
110Cocyti grave sit, glacies quem frigida vincit.
Ne mitte orantes TITYO, ne mitte TYPHŒO:
Largiter hic praebere potest, quae munera cuncti
Hic vestri cupiunt. Oneri supponere tergus
Ne pigeat nostro, et naso suspendere parce.
115Iste et apud superos poterit tibi reddere famam
Nunc quoque; vivit enim, et diuturnam ducere vitam
Sperat, ubi ante diem non ipsum gratia major
Ad sese revocet.» — Sic doctor. At ille tetendit
Approperans dextram et, queis pressit ad incita adactum
120Alcidem quondam, ductorem sustulit ulnis.
Ut sese prensum sensit, mihi talia fatur
Minciades: «Istuc accede, ut te quoque prendam»:
Dein sic effecit, fasci ut glomeraverit uni,
Sese, meque. Velut sub parte, ubi prona videtur
125Carisenda oculis, si quando ex aethere in ipsam
Incumbat nubes, ut contra pendeat illa;
ANTAEUS mihi talis erat, dum multa morabar,
Clinantem spectans tanta se mole gigantem.
Nec semel evenit, diversum ut quaerere callem
130Optarim; sed nos imum prope fluminis alveum
Deposuit leviter, Cocyti ubi stagna profundi
Luciferum Judamque vorant. Hic nulla manendi
Ipsi causa fuit sic curvo, ast arboris instar
Veliferae, immani se arrexit corpora in altum.
XXXII
[recensere] 1Si mihi sic asprum raucumque sonantibus uti
Fas esset numeris, ut convenientia tristi
Carmina concreperent barathro, in quod pondere rupes
Cunctae aliae tendunt, vena magis ubere succum
5Exprimerem mentis; sed ubi est mihi copia nulla,
Fari haud absque metu aggredior: nec parva videtur,
Dignave res risus, aut nomina balba parentum
Fingentis linguae, medium, in quod nititur omne,
Designare. Sed hunc doctissima turba sororum
10Ipsa juvet versum, quae Amphiona claudere Thebas
Molitum auxilio juvit, ne carmina rebus
Discordent. — O plebs humanae pessima gentis,
Quae sedes habitas, quas est describere durum,
Profuerit melius vobis pecudum atque caprarum
15Istic sorte datas animas sumpsisse repostis.
Postquam demissi in puteum devenimus atrum,
Sub pedibus Lybici, in multo inferiora locorum
Lapsi, et adhuc murum direxi lumina ad altum:
«Prospice, ut incedis», subito haec vox venit ad aures,
20»Neve caput fratrum miserorum protere plantis.»
Quare ego respexi, atque oculos sese obtulit ante,
Sub pedibusque lacus glacie concretus inerti,
Durus ita, ut vitri potius, quam mollis imago
Esset aquae. Non sic denso velamine cursum
25Ister contexit, qui praeterlabitur agrum
Austriacum, aut Tanais rigidi sub sidere caeli,
Ut lacus hic stabat. Quod si collapsa ruinam
Vasta Tabernicci, aut Petrapanae pondere toto
Traxisset moles, haud ullum sponda dedisset
30Sub casu crepitum. Ac veluti stat rana coaxans
Rictu extra stagnum, quum Virgo rustica saepe
Somniat in sulcis se spicas ire legentem,
Stabant liventes, illac tenus, unde pudoris
Apparent signa, in gelidis stringoribus amnis
35Umbrae externatae luctu, dentesque ciebant
Conflictu in numerum, ut peregrina ciconia rostrum.
Vultum quaeque suum figebat versa deorsum:
Angorem os, cor triste oculi testantur. At omnia
Ut circumspexi, demisi lumina quaerens
40lnferiora meis plantis, simulacraque vidi
Stare duo sic juncta sibi, connexaque ita arcte,
Ut simul immixtus capitis pilus esset utrique.
«O vos, qui premitis sic pectora mutuo,» dixi,
«Qui vos, et quodnam genus?» — Illi flectere colla
45In me sublatis oculis. Tum mollia primum
A lacrimis intus, fluxerunt lumina guttis
Labra supra, at glacies illas oculum inter utrumque
Frigore concretas astrinxit, at ostia visus
Occlusit. Nunquam sic ligno annectere lignum
50Vi subscus valuit. Quare hi se fronte petebant
Adversa alternis, hircorum more duorum,
Tanta ira hos vicit. Tum unus, cui frigus utrasque
Aures depastum fuit, haud minus usque deorsum
Defixis oculis, dixit: «Cur tanta cupido
55Sic nos lustrandi? Si istos tu scire laboras,
Possedere ambo vallem, Byzantius amnis
Unde fluit: pater his ALBERTUS; et unica mater
Ipso ventre satos in luminis edidit auras.
Vestigare potes totius lustra Cainae,
60Non tamen invenies culpis insignibus auctam
Umbram marmoreo mage dignam in frigore figi;
Non illam, mantis ARTUDIS cui pectus et umbram
Uno ictu rupit. Non his PHOCACCIA, non his
Iste est deterior, modo qui me sic capite umbrat,
85Cernere ut ulterius nequeam; quem nomine dicunt
SASOLUM MASCHERONI. Si es sanguis etruscus,
Tu quoque quis fuerit jam scis. Et multa profari
Ne me forte adigas, ego sum, inquit, CAMMISIONUS
De PAZZIS et, qui purget mea turpia facta,
70CARLINUM maneo.» — Dein vidi mille caninos
Frigore deformes vultus. Quare horreo totus,
Semper et horrebo, gelida vada saxea crusta
Quum relegam mente. At medium, quo cuncta trahuntur,
Queis aliquid gravitatis inest, dum planta petebat,
75Et mihi in aeterno trepidabant frigore membra;
An mens sic tulerit, seu fatum sorsve, referre
Nescirem; sed, dum capitum inter strata movebam
Plantas, cujusdam offendi pede fortiter ora.
Ille hanc me contra flens vocem pectore rupit:
80»Quare me tundis? Nisi multam MONTISAPERTI
Advenis aucturus, quid me, furiose, lacessis?»
Atque ego: «Fac maneas hic me, praeceptor, ab isto
Dum mihi solvantur, dubia quae mente revolvo;
Et me pro arbitrio posthac properare jubebis.»
85Dux stetit; atque ego adhuc dure maledicta vomenti
Dixi: «Quis tu, alios audax incessere probris?»
«Ecquis es, o, qui aliis, quos haec ANTENORA claudit,
Percellens malas spatiaris, ut, integer aevum
Si quoque nunc ageres, tamen id nimium foret?» inquit.
90Tunc ego respondi: «Superest mihi vita, tibique
Dulce erit id scitu, si poscis munera famae,
Cetera quae inscribat vestrum inter carmina nomen.»
«Quin etiam cupio», dixit, «contraria: abito,
Proripe te hinc, causamque ultra ne intersere questus;
95Namque per hanc vallem male nosti pellicere umbras.»
Tunc illum, colli cute posteriore potitus,
Arripui, ac dixi: «Aut pandas mihi nomen oportet,
Aut pilus in toto nullus tibi vertice restet.»
Isque mihi: «Ut cunctos studeas mihi vellere crines,
100Nec dicam, qui sim, nec per me discere quicquam
Te patiar; non, si centenis calcibus isti
Insultes capiti.» Manibus jam utrisque prehensum
Irrueram in vellus, cirris et pluribus illud
Exspoliaram, ipso multum latrante deorsum,
105lnversis oculis; quum quidam his vocibus orsus
Clamavit: «Quid, BOCCA, tibi est? Non esse putabas
Sat tibi sic sonitum crepitantibus edere malis,
Ni latras etiam? Quidnam te Daemonis urget?»
Tunc ego: «Jam verbum», dixi, «nolo amplius addas,
110Proditor infamis; nam, te obnitente, per omnes
Effundam terras, de te quae vera notavi.»
Ille autem respondit: «Abi, et quae ferre sub auras
Vis, narra, ac si unquam nostris evadere lustris
Detur, ne taceas illum, cui lingua parata
115Sic fuit. Argentum Gallorum is luget et aurum:
‹Ipse DUERENSEM›, poteris jam dicere, ‹vidi,
Pessima congeries ubi sontum frigora captat.›
Si quis forte roget, num quisquam accesserit ultra,
Haerentem ad latus huic est cernere BECCHERIAM,
120Cui quondam ferro secuit Florentia guttur.
Cum GANO, atque TRIBALDELLO simul inde JOANNEM
SOLDANERO ortum non tam procul esse putarem,
Per quem est questa suam, dominante FAVENTIA somno,
Irrupisse hostes portis bipatentibus arcem.»
125Hinc nos digressi non longe aberamus ab illo,
Quum durata gelu fovea duo spectra sub una
Sic conjuncta simul vidi, ut caput unius esset
Pileus alterius capiti; ac veluti improba ventris
Esuries cogit durum convellere panem:
130Sic sibi suppositum prendebat dente supernus,
Stabat ubi molli cervix adjuncta cerebro.
Non aliter Tydeus Menalippo tempora rosit,
Exsuperante ira, ut caput hic, et cetera circum.
«O qui crudelem ostendis sic more ferino,
135In quem stas supra, rabiem, quemque ore voraci
Manducas», dixi, «hac causam mihi dicito lege.
Hunc contra tantos si exerces jure furores,
Dum vos ipsiusque scelus cognoscere detur,
Ipse quoque ad Superos remeans tibi grata rependam,
140Ni prius arescat, quae dat mihi talia fari.»
XXXIII
[recensere] 1Sustulit os diro a pastu malus ille, comisque
Abstersit capitis, quod retro morsibus acer
Fœdarat, cœpitque: «Jubes renovare dolorem
Insanum, admonitu jam corda premente, priusquam
5Dicam. At si quae verba loquor, sint semina iniquo,
Quem rodo, opprobrii infames reddentia fructus,
Narrantem simul aspicies, lacrimasque cientem.
Ignoro, qui sis, et qua ratione sub istas
Veneris huc sedes; at quum tua sensa loquentem
10Audio, Florentinum te lingua indicat ipsa.
Jam me UGOLINUM comitem ignorare negabis,
Atque hunc RUGGERIUM ornatum majore tiara;
Nunc dicam, huic tali quae me det causa propinquum.
Quomodo consiliis atque ipsius arte maligna,
15Cui me credebam, sim captus, deinde peremptus,
Dicere non opus est. Sed quae tibi cognita forsan
Haud patuere unquam fando, quam scilicet atrox
Supplicium mortis fuerit mihi, jam ipse videbis,
Et, num sim laesus, tu disces crimine ab isto.
20Rima adaperta brevis tenebroso in carceris antro,
Cui titulus per me famis est, ubi clausus oportet
Ultimus haud fuerim, mihi jam per tenue foramen
Monstrarat plures lunas, mala somnia quum me
Ceperunt, per quae velamina scissa futuri
25Sunt mihi. Is hortator dominusque est visus adesse,
Atque lupum et catulos ad montis trudere saltus,
Quo Pisae opposito prohibentur cernere Luccam.
Cum canibus macris, studiosis, atque notatis,
Prae se GUILANDOS, et cum agmine SISMUNDORUM
30Una LANFRANCOS in prima fronte locarat.
Jam parvo elapsos spatio natosque patremque
Cernere erat lassos, et acutis dentibus artus
Findi his. Quum evigilans totus, nondum jubare orto,
Natos ecce meos, aderant qui in carcere mecum,
35Lugere in somnis audivi, ac poscere panem.
Vere es crudelis, si jam prohibere dolorem
Scis, reputans tecum, quod cor me triste monebat;
Et si non luges, quaenam te causa videbit
Lugentem? Elapso stabat jam quisque sopore,
40Atque prope hora aderat, qua nobis esca solebat
Adduci; at dubitans sua somnia quisque timere;
Quum subito audivi claudentes stridere claves
Turre sub horribili. Quare simul ora meorum
Quaesivi haud hiscens. Non flebam, ita saxeus intus
45Factus eram. Illi flere, meusque ANSELMULUS inquit:
‹Sic haeres, pater, obtutu, quid mente volutas?›
Lacrima nulla mihi tamen, et vox edita nulla est
Tota illa labente die, vel nocte sequente,
Donec mane nova sol luce impleverat orbem.
50Utque parum irrepsit jubaris claustra intima acerbi
Carceris, inspiciensque meum per quattuor ora
Legi ipse os, ambas, superante dolore, momordi
Dente manus: illi, id suadente cupidine edendi
Me fecisse rati, in pedibus subito ante stetere,
55Haec fati: O genitor, multo minus aspera nobis
Pœna foret, nobis si vescere: carnibus artus
Hos tu vestisti miseros, tu hos exue. Motus
Tunc ego composui, ne urgerem tristius ipsos:
Illa aliaque die muti omnes. O mihi dura
60Terra nimis! cur non patefactis faucibus imum
Pandisti barathrum? Quarta redeunte diei
Luce, mihi ante pedes protenso corpore GADDUS
Procubuit, dixitque: ‹Pater mi, cur tua cessant
Auxilia?› Effuditque animam hic; et, ut ipse videre
65Me potes, hic vidi casu tria singula eodem
Quintam intra sextamque diem cecidisse meorum
Corpora natorum exspirantia. Quare ego caecus
Quemque supra incubui reptans, et quemque vocavi
Binos usque dies totos post funera. Tandem
70Plus potuit jejuna fames, quam patrius angor.»
Haec ubi dicta dedit, contorquens lumina, rursus
Corripuit miserum caput, haerens dentibus ossis
Contra vim validis, velut escam inhiante molosso.
O Pisae, o ingens populorum infamia, quotquot
75Pulchra alit, ac recipit tellus, ubi cuncta per ora
Si resonat; quoniam tam lenti poscere pœnas
Vicini cessant, ruptis Capraria vinclis,
Atque Urgo irrumpant, quaque undans profluit Arnus,
Objiciant saepem, exspatiatus ut obruat omnes.
80Quod si UGOLINUM comitem tum fama ferebat
Arcibus esse tuis sub proditione potitum,
Saevire in natos quaenam te causa jubebat?
Quid tantum meruere UGUNCULUS, atque BRIGATA,
Quosque alios cecini? Insontes nova fecerat aetas,
85Theba nova. — Interea progressi venimus illuc,
Stringor ubi gelidus concretae frigore aquai
Comprimit alterius, velut aspera fascia, gentis
Saecula, non inversa solo, sed ventre supina.
Fusus ibi fletus in fletus non sinit ire,
90Inque oculis dolor offendens obstantia, retro
Vertitur, interiora petens, duplicatque dolorem.
Namque ori agglomerant stagnantes frigore guttae,
Cassidis atque instar vitreae loca concava replent
Palpebris subjecta. Licet mihi frigore sensus
95Torperent omnes, velut obdurescere callo
Mos est, nec quicquam in visu jam sedis haberent,
Nescio quid venti tamen usurpare videbar
Auribus, atque meo doctori: «Quis movet istum?
Nonne hic exstinctum vidi genus omne vaporis?»
100Is mihi: «mox illuc venies, ubi visus ad ista,
Quae quaeris, responsa dabit, quum causa patebit
Inspicienti oculis, agitatas quae pluit auras.»
Atque malorum unus, quos frigida crusta premebat,
Ad nos: «O animae, clamabat, corde ferino
105Sic, ut vos pœnae sedes postrema reservet,
Demite dura oculis velamina, ut exitus altae
Tristitiae, qua corda gero praegnantia, detur
Mi paulo ante, gelu lacrimas quam duret in ore.»
«Ut sit opis nostrae», dixi, «tibi copia, qui sis
110Effare; at, nisi te solvam, sub fluminis imam
Ire mihi glaciem sit opus.» Tunc talia fudit:
«ALBERICUS ego, male nati a fructibus horti
Ille ego sum frater, caryotam qui hoc lego in arvo
Pro fico.» — «Oh,» dixi, «anne dies te jam abstulit atra?»
“But then,” I said, “are you already dead?”
115At contra ille: «Meo quidnam de corpore fiat,
Aut ubi terrarum maneat, mihi scire facultas
Nulla datur. Tantum fert haec PTOLOMAEIA lucri,
Ut non raro anima in praeceps huc decidat, ante
Hanc ex carceribus quam mittat Parca reclusis.
120Quoque magis vitro compressas radere ab ore
Sponte velis laerimas, haec discito: Quaelibet usa
Proditione anima est, ut et hoc scelus ipse patravi;
Illi aufert corpus Daemon, qui hoc deinde gubernat,
Dum totum excurrit spatium revolubilis aevi.
125Hanc in cisternam ruit illa, et forte videtur
Vos inter nunc corpus adhuc versarier umbrae,
Quam mersam hinc retro perstringit frigidus horror.
Id te scire puto, nigra si modo regna subisti
Nuperus: isque est BRANCA, suum cui patria habere
130URIA dat nomen. Tamen illo ex tempore plures
Praeteriere dies, glacie quum est clausus in ista.»
Hic: «Mihi mentitum tu suspicor,» huic ego dixi;
«Nunquam etenim BRANCAM sublatum funere vidi,
URIAque hunc, salvum testatur patria; vivit,
135Atque edit, atque bibit, dormitque, atque integra pannis
membra tegit.» — Contra is: «Nondum nigrantia in antra
Ille ingressus erat, fervens ubi nigra tenaci
Unda pice exspumat, MICHAËL cognomine ZANCHE,
Ex quo suffecit dominantem Daemona in artus
140Ipse suos, pariterque affinis, qui fuit una
Proditor. Ast huc tende manus, mihi denique solve,
Pande oculos»; sed ego huic oculos aperire negavi,
Atque fuisse hominis credo, sine corde videri
Humano. — O Ligures, contraria pectora legi
145Omnigenae, atque omni vitiorum labe referta!
Cur hinc justa Dei vos nondum sustulit ira?
Namque ubi cunctorum stet pessimus AEmilianus
Proditor, inveni ea vestris, qui ob tristia facta
Jam stagno abluitur Cocyti, in corpora visus
150Nunc quoque apud Superos vitali vescier aura.
XXXIV
[recensere] 1»Obvia Tartarei regis vexilla propinquant;
Quare intende aciem,» dixit praeceptor, «an illa
Prospicias.» Veluti quum spirat pinguis opacae
Caligo nebulae, aut nostris nox incubat agris:
5Tunc e longinquo sum visus cernere molem,
Orbi pistrini similem, quem flamine ventus
Vertit agens circum: dein, me impellentibus auris,
Ductorem traxi retro; neque enim ulla latebram
Antra dabant. Ego eram (nec jam formidinis expers
10Haec trado numeris), ubi stabant undique totae
Circumtectae umbrae, ac sicut festuca nitenti
Clausa vitro, illarum sic translucebat imago.
Stant aliae multaeque jacent, hae in vertice, et illae
In pedibus rectae; ad talos invertere, ut arcus,
15Vidi alias vultus. — Ubi sic processimus ultra,
Ut mihi monstraret, quem dextera summa creatrix
Fecerat eximium forma facieque micante,
Se mihi subduxit summoto, ac sistere jussit:
«Ecce tibi DIS, ecce locus, ubi pectore firmo
20Atque animis opus est», fatus. — Tu conjice, lector,
Quam tunc horruerint mihi membra, ac faucibus haerens
Vox steterit. Mitto id modo scribere, namque loquentis
Lingua foret quaevis impar. Situs inter inane
Sanguinis atque animae corpus, vivumque manebam:
25Jam tecum reputa, si quid tibi mentis acutae est,
Qualis eram factus, defectus munere utroque.
Pectore dimidio regni induperator acerbi
Exstabat glacie; atque magis mea forma giganti
Conveniat, formae corpus quam immane gigantum
30Istius: jam tu ipse vide modo, quanta putanda
Sit moles tantae respondens congrua parti.
Si tam pulcher erat, quam nunc deformis, et ausus
Acriter ore suum est auctorem surgere contra,
Omne genus luctus aequum est descendere ab illo.
35O mihi quid monstri est visum, quum in vertice trinas
Aspexi facies! Unam, quam in fronte gerebat,
Sanguineam vidi: ast reliquas, quae duplice forma
Constabant, isti superaddi umerum inter utrumque,
Quae concurrebant, quo cristae surgit acumen.
40Dextra videbatur pallentem neutra colorem
Inter et albentem, faciesque sinistra tuenti
Talis erat, quales, quos primos alluit undis
Nilus, cernere erat. Geminae sub qualibet alae
Magnae, quaeque pares moli tanti alitis essent:
45Per mare velivolum non vidi carbasa tanta.
Haud plumae his inerant ullae, sed tegmina quaedam,
Qualia habent volucres, nomen quae a vespere ducunt;
Hasque ita quassabat, triplex ut spiritus inde
Exiret venti. Atque hinc Cocyti omnia stagna
50Frigore durabant. Per senos ora rigabat
Flens oculos, lacrimaeque fluebant triplice mento,
Sanguinea mixtae spuma; atque, ut malleus hirtam
Contundens stupam, tria singula morsibus ora
Unum ex damnatis rumpebant, tresque dolentes
55Sic emittebat. Verum quae vulnera dente
Os dabat anterius, nihili pensanda fuissent,
Si non certassent caedem geminare cruenta
Asperitate ungues, qui dorsum pelle frequenter
Nudabant. — «Quam urget cunctarum maxima pœna,
60Illa anima est JUDAE, qui dicitur ISCARIOTES.
Intus habet caput et jaculatur crura superne
Exterius porrecta, inquit praeceptor; et umbris
Ex aliis geminis, quarum utraque habet caput infra,
Quae pendet nigro a rictu, est BRUTI: aspice, ut iste
65Sese convolvat, nec vocem erumpat in ullam;
Robore membrorum qui praestat, CASSIUS ille est.
Sed nox praecipitat, jamque est discedere tempus,
Quando luminibus lustravimus omnia nostris.»
Ut placitum est illi, devinxi colla lacertis.
70Is tempusque locumque observans, quum satis alas
Expansas vidit, villosi corporis haesit
Costis, inque aliud vellus de vellere lapsus,
Inter saetarum silvam, glacieque rigentes
Postea descendit crustas. Quum venimus illuc,
75Coxae ubi se jungit summae femur, anxius, aeger,
Conatu multo, quo crura pedesque tenebat,
Invertit caput, et saetas prensavit, ut ille,
Qui petit ascensum. Hinc iterum me in Tartara rebar
Deferri. — Dux, more viri, qui lassus anhelat:
80»Fige animo hac,» inquit, «discedere peste malorum
Tanta opus esse istas per scalas.» Deinde forato
Emersit saxo, posuitque in margine primo
Hic me sessurum. Mihi post haec sat pede cauto
Obvius advenit. Visus ego tollere in altum
85Cœpi, et Luciferum rebar, qualem ante reliqui,
Cernere. At adverti sublata hunc crura tenentem.
An me sollicitum tunc ceperit anxius horror,
Curet id ignarum vulgus, cui noscere non est,
Quale mihi dederit punctum transire poëta.
90Atque is: «Surge!» inquit; «longa est via, trames iniquus,
Et jam confecit spatii medium ora diei
Tertia.» Non erat illud iter per vermiculata
Atria, quo fessus deveni, at carcer ab ipsa
Natura exstructus, cui strata maligna, caverna
95Lucis inops. «Simul arrexi me corpore,» dixi:
«Doctor mi, ante antro quam vellam corpus ab isto,
Ut mihi dissolvas errorem, fare parumper.
Dic, ubinam est glacies? Et quomodo figitur iste
Corpore ita inverso? Cur sol tam praepete cursu
100Vesperis a primo primum pervenit ad ortum
Lucis?» — Et ille mihi: «Te mens illusa morantem
Trans centrum telluris adhuc facit; atque ubi inhaesi
Saetis infesti vermis, qui perforat orbem,
Ipse diu tam illic mansisti, quam mihi visum
105Descensum petere est. Inverti ubi corpus, ibi illud
Est tibi trajectum medium, quo cuncta trahuntur
Pondera. Jamque oculis bifidae convexa tueris
Sphaerae, quae bifidam contra est, unde arida magna
Magnum tegmen habet, summo et sub culmine cujus
110Est consumptus homo, qui vixit et occidit insons
Culpae; atque exiguo plantis insistis utrisque,
Frontem JUDECCAE posticam qui efficit, orbi.
Hic mane est, ubi sol illic descendit in aequor.
Atque hic, pro scalis qui vellus praebuit hirtum,
115Fixus adhuc remanet, fixum velut ante videbas.
Decidit hac caelo: et, quae primum emerserat istac,
Icta metu tellus ponto, ut velamine, vultum
Texit, et ad nostrum semiorbem venit; et istum,
Ut fugeret fortasse, locum tum liquit inanem
120Istinc quae apparet, sursum et conversa recurrit.»
Est illic, nec tam procul est a Belzebub, antrum,
Quam puteus patet in longum: hoc haud noscere visa,
Sed rivi a sonitu est. Fluit iste foramine saxi
Arrosi, cursu qua circum labitur unda,
125Exigue pendens. — Dux atque ego (nam data membris
Haud fuit ulla quies) fruituri luce novelli
Mundi, iter ingressi, contectum ascendimus: ille
Primus, ego propius post terga, et plurima pulchra,
Quae gerit arx caeli, per spiramenta rotundae
130Aspexi rimae; egressique revisimus astra.
| Purgatorium |