Divina Comoedia/Purgatorium

by Dantes Aligherius

Dantes Aligherius

Divina Comoedia

Latine reddita a Caietano dalla Piazza

PURGATORIUM

Inferna	Paradisus

I

 1Ut jam currat aquam meliorem, carbasa tollit
Navicula ingenii nostri, post terga relicto
Tam diro pelago; veniuntque secunda canenda
Regna, ubi concretae sordis veterumque malorum
 5Stant hominum purgandae animae, et conscendere caelum
Emergunt dignae. — Verum hic exstincta resurgat
Ars nostra, o sanctae Musae; me namque ministrum
Legistis. Nunc Calliope det surgere vati
Altius atque illo sonitu deducere carmen,
 10Qui sic percussit miseris praecordia picis,
Ut non sint ullam in venia spem ponere visae.
Dulcis ab Eoa sapphiro color, undique circum
Aëris aspectum puri sine nube serenum
Primam usque ad sphaeram perfundens, gaudia rursus
 15Jussit habere oculos, simul ac me mortua passa est
Aura exire suis antris, quae oculosque meumque
Vexarat pectus. Qui pulcher amare planeta
Hortatur, radiis juga subdita matutinis
Spargebat risu, cingens velamine pisces,
 20Qui sibi ductores aderant. Dextram ipse petivi,
Alteriusque poli vestigans lumina mente
Quattuor intenta suspexi sidera nunquam
Cognita, primigenae nisi genti, atque ignibus horum
Ipse videbatur gaudens hilarescere Olympus.
 25O vidua extremam quae tellus vergis ad Arcton,
Cur tibi subducta est illos spectare potestas?
Quum detorsissem visum, oppositumque parumper
Axem quaesissem caeli, piger unde Boötes
Cesserat; ecce senex, nullo comitante ministro,
 30Qui tanto dignum cultu sese ore ferebat,
Majorem ut patri natus non debeat ullus,
Astitit. In pectus longa illi barba cadebat
Cano mixta pilo, et simili coma sparse colore
Hinc inde in partes geminas divisa fluebat.
 35Quattuor hae sanctae radiabant lumine tanto
In faciem huic laces, veluti mihi si qua fuisset
Flammiferum coram spectandi copia solem.
«Quinam vos estis, qui contra flumine caeca
Ex imo aeterni fugistis carceris antro?»
 40Talia concutiens plumas est fatus honestas.
«Quis vos adduxit? Vel quis praeferre lucernam
Vobis est ausus noctis per opaca profundae,
Infernae quibus usque solent nigrescere valles?
Sic quas tartareae subierunt funera leges
 45Franguntur? vel sic caelestia numina mentem
Mutavere novam, ut vos, o damnata, cavernas
Pectora, adiretis nostras?» — Dux atque magister
Tunc me corripiens, verbis nutuque manuque
Jussit in obsequium componere genua oculosque.
 50Talia deinde illi contra: «Non ista petivi
Regna meis opibus fretus. Descendit ab alto
Femina, qua implorante, comes ductorque juvare
Hunc ego decrevi, et quoniam tua certa voluntas
Postulat, ut mage nostra tibi, utque est vera patescat
 55Condicio, hoc equidem me haud posse negare fatebor.
Nunquam hic supremum sibi vidit funeris horam;
Stultitia at ducenti, fuit sic proximus, ut jam
Temporis haud multum afuerit, quin protinus atro
Conciderit leto. Ut dixi, me miserat illa,
 60Hunc ut surriperem. Effugii at via vera dabatur
Nulla alia, excepta, quam sum molitus inire.
Huic ego monstravi devotae examina gentis,
Nunc fert mens illos animarum ostendere cœtus,
A quibus abluitur macularum funditus omnis,
 65Te jus dante, lues. Longum esset dicere, ut illum
Traxerim. At ex alto virtus descendit opemque
Dat mihi, ut adducam fruiturum lumine vultus,
Atque oris sermone tui. Ne taedeat hujus
Adventus. Illi libertas quaeritur omni
 70Cara viro, ut novit, pro libertate cruorem
Qui dedit et vitam; tuque id nescire negabis,
Pro qua dulce UTICAE duxisti occumbere, ubi ipse
Liquisti vestem, quae multa luce micabit,
Magna dies quum aderit. Nec per nos laesa videbis
 75Edicta aeternae legis; nam vescitur iste
Aura vitali, nec Minos arbiter Orci
Me ligat; at me ille orbis habet, tua MARTIA casto
Lumine quem lustrat, faciemque habitumque precantis
Nunc quoque habens, sanctum pectus, pro fœdere primi
 80Conjugii, utque tuam sese patiare vocari.
Flecte igitur mentem per, qui hanc tibi jungit, amorem.
Nos septemgemini vales sine visere regni.
Huic de te grates referam, si fama feratur
Via tua per sedes illas.» — «Mihi MARTIA», dixit,
 85»Tantum cara fuit, vestro quum sole fruebar,
Ut sim largitus, dum vixi, quicquid habebat
In votis. At nunc quum trans mala fluminis atri
Stet vada, tempus abit, quo possit nostra movere
Consilia, ob legem, quae egressum jusserat istis
 90Imperitare locis. Sed si te femina cœtu
De supero movet, atque regit, prout ipse fateris,
Haud opus est precibus, tibi nam satis esse putandum est,
Hanc quod me poscis veniam, exorasque per istam.
Ergo i, et fac cingas huic crinem simplice junco,
 95Osque laves ipsi, ut sordes eluta recedat
Omnis, namque aliqua nebulae caligine laesos
Dedeceat primo visus offerre ministro
Aulae caelestis. Perparva haec insula in imo
Fundo, ubi se illidunt undae, fert sponte palustrem
 100Per limum juncos. At quaevis altera planta
Seu frondens, solido seu stans in stipite, habere
Hic vitam haud possit, namque harum nulla secundat
Plagarum impulsus. Ne postea ferre regressum
Hinc sit. Sol jam oriens clara vos luce docebit
 105Carpere iter levius, qua sit minus ardua rupes.»
Haec ubi dicta dedit, nostris evanuit ille
Ex oculis. Ego humo haud hiscens mea membra levavi,
Totus et accessi ductori, ac lumina in illum
Verti; atque is cœpit: «Fili, vestigia nostra
 110Tu sequere, inque viam retro tendamus euntes;
Namque hinc planities fines descendit ad imos.»
Eos vincebat modo facta crepuscula terris
Praemeditata fugam, nec jam procul inde videbam
AEquor crispato tremulum fervescere fluctu.
 115Per vacui non culta soli nos vertere gressus.
Qualis qui excessit recta regione viarum,
Et redit, effusus cui tum labor ire videtur,
Donec eo veniat. Postquam pervenimus illuc,
Ros ubi cum radiis pugnat solaribus, atque
 120Sedibus insistens, quas mulcet frigidus aër,
Rarescit lente; super herbam utrasque tetendit
Suaviter ille manus. Ego tunc haud nescius artis,
Quam doctor molitus erat, huic ora, genasque
Protendi lacrimis rorantes. Ille colorem
 125Omnem detexit, mihi quem celaverat Orcus.
Exin desertam pelagi devenimus oram,
Quae sua mortales nunquam vada findere remis
Viderat expertos reditum. Hic mea tempora cinxit
Pro libitu alterius. Verum o mirabile visu!
 130Nam qualisque et quanta fuit, quam legerat ille,
Planta humilis, talisque et tanta est visa renasci
Ilicet, inque loco pariter posita, unde revulsa est.

II

 1Jam Sole albebat, qui in plano terminat aethrae
Prospectum circlus, cui qui super imminet aeque
Hinc, inde in medio, qua sese altissimus effert,
Urbem operit Solymam; atque viae, quae conficit orbem
 5Parte sub opposita, nox assurgebat ab undis
Gangis, praeportans aequato pondere lances
Dextra elapsuras, simul ac properare laboret:
Quare candidulo roseoque aspersa colore
Pulchra Aurora genas, in qua regione morabar,
 10Lutea fiebat nimio jam languida ab aevo.
Cum duce adhuc ibam propter vada caerula ponti,
Ut gens, quae meditatur iter, sibi corde volare
Visa, suoque moram non rumpit corpore; et ecce
Qualia jam exoriente die splendentia Martis
 15Igne rubent inter densatos ora vapores
Axe sub Hesperio liquidi super aequora ponti;
Tale mihi lumen (sic hoc spectare facultas
Sit rursus!) visum est ascendere per mare cursu
Tam cito, ut alarum non ullum aequare volando
 20Remigium valeat. Quum visus inde parumper
Flexissem, donec doctorem pauca rogarem,
Hoc fulgere magis vidi, increbrescere majus:
Dein stetit ante oculos, jubare undique circumfuso,
Albi ignotum aliquid, sensimque exire videbam
 25Huic quiddam simile inferius. — Dux hactenus ore
Conticuit, donec nobis prima alba videndas
Ostendere alas; sed ubi bene navita cursus
Arbiter huic patuit, clamans est talia fatus:
«Fac, fac utrumque genu flectas, ac jungito utrasque
 30Palmas; ecce tibi caelestis nuntius aulae;
Jam tibi continget tales spectare ministros.
Cerne, ut spernat opes humanas, nec velit ullum
Velum, nec remum praeter, quibus emicat, alas
Per tam longinquis distantia litora terris.
 35Aspice, ut arrectas ad caelum hic aëra tranans
Explicet aeternas pennas, quas cernere non est
Tempore mutatas mortalis more capilli.»
Dein, quanto propius propiusque accesserat ales
Divinus, tanto manifestior ille micabat
 40Clare, ut nostra acies aspectum ferre nequiret
Comminus; ast in humum defixi lumina visus.
Atgue hic applicuit ripis agilissima cumbae
Texta levis, sic ut pini nihil hauserit unda.
In puppi stabat caelestis navita, talis
 45In fronte, ut legeres hanc omni ex parte beatum;
Et turba umbrarum plus quam centena sedebant
Cantantes intus, quae vates carmina David
Edidit, «AEgypti de finibus egredientes«
Judaeos memorans, ac tandem exuta catenis
 50Bracchia barbaricis; et erat vox omnibus una.
Ut cruce signavit cunctas, tulit impetus illas
In terram. Iste cito, quo cursu venerat, inde
Ex oculis abiit. Sed, quae illic turba remansit,
Ire videbatur rudis, atque ignara locorum,
 55Circumspectando haud aliter, quam qui nova tentat.
Omni ex parte diem telis urgebat acutis
Sol, qui cornigerum expulerat medio aethere caprum;
Quum nova gens ad nos sublata fronte locuta est:
«Si nota est vobis, quae ad montem semita ducit,
 60Hanc nobis monstrate.» — Illis dux talia contra:
«Nos hunc haud nescire locum vos forte putatis,
Attamen hac, ut vos, peregrini erramus in ora.
Huc aliud per iter nos paulo venimus ante,
Asperitasque viae nos talis tantaque fregit,
 65Ut jam pro ludo veniat labor omnis habendus,
Quaecunque ascensu via sit superanda maligno.»
Quae sensere animae me per spiracula vitam
Ducere, mirantes vultu pallente stetere.
Atque ut gestantem ramos pacalis olivae
 70Circumfusa ruit turba auditura loquentem
Legatum, et quemquam haud refugit calcare premendo;
Sic hae felices animae intendere frequentes
In me aciem pariter certantes cernere coram,
Paene iter oblitae, quod puras mittit et alma
 75Indutas forma. — Vidi praecedere quandam
Me complecti avidam, ac tanto haec ardebat amore,
Ut me compulerit simili quoque munere fungi.
O umbrae, humani praeter speciem oris, inanes!
Ter vincire manus post hanc tulit impetus, et ter
 80Ad pectus rediere mihi: Reor ora stupore
Me pinxisse; etenim risit, seseque retraxit
Umbra; at ego ulterius processi hanc pone secutus.
Suaviter haec jussit pedibus me parcere; at ipsa
Tunc mihi cuja esset patuit, precibusque rogavi,
 85Sisteret ut gressum, ne fandi copia deesset.
Illa mihi: «Qualis mortali corpore vinctam
Me tibi junxit amor, talis me morte solutam
Jungit adhuc. Quare sto. At quae te causa coëgit
Has penetrare domos?» «O mi CASELLA, per istud
 90Veni iter, ut me alio reducem illuc tempore sistam.
At quis praeripuit tantam tibi temporis horam?»
Iste autem: «A quoquam mihi nulla injuria venit,
Si mihi, qui imponit quo visum est tempore, quosque
Vult, cursum ad ripas optatas saepe negavit.
 95Namque illi alterius sua fit bene justa voluntas:
Quanquam, ex quo trinos verterunt sidera menses,
Pace bona, quemcunque animus intrare ferebat,
Accepit patiens. Ego, qui mare prospiciebam,
Tibris ubi spumante salo se immiscet, ab illo
 100Comiter exceptus sedi, qua versa tenebat
Remigia alarum: nam semper convenit istuc,
Erga Tartareas quicunque haud labitur undas.»
«At tibi nota olim nova ni lex abstulit, aut te
Usus expertem fecit, quo saepe canebas
 105Carmen amatorum, cupidique et multa moventis
Pectus eras solitus plena donare quiete,
Ne pigeat te aliquo mentem solamine,» dixi,
«Hanc recreare aegram, tanta quam mole laborum,
Dum venio, via pressit.» — «Amor qui mente repostus
 110Alta intus loquitur mecum«; sic ille resolvit
Tam dulci ora sono, ut pertentet pectoris ima
Nunc quoque suave melos. — Praeceptor et ipse, cohorsque
Hunc juxta usque adeo visa est contenta, suique
Jam compos voti, veluti si nemo moveret
 115Corde alias curas. Ita nos consistere hiantes
Intentique notis; verum en longaevus honestus
Advenit, increpitatque: «Quid hoc est, pectora lenta?
Qualis neglectus? Quid statis? Quaerite cursu
Montem, quaeque Dei prohibent vos ora tueri,
 120Ponite ibi exuvias.» Ut far loliumve columbi
Si quando carpunt, simul inter pabula stantes,
Nec praeportantes fastum de more superbum,
Si quicquam apparet formidinis, ilicet escam
Deseruere omnes, cura majore premente:
 125Sic ego deseruisse melos turbae illa novellae
Agmina, et ad montem pariter contendere vidi,
Ut qui carpit iter, nec novit, qua sit eundum
Quaerenti metam; nec nos minus incitus ardor
Ex illis propere ripis discedere adegit.

III

 1Improvisa licet disperderet undique latos
Hos fuga per campos, gressuque animoque petentes
Montem, quo impellit ratio, mihi stringere fidi
Cura fuit comitis latus. Et quo tendere cursum
 5Hoc sine quivissem? Quis me per saxa rigentis
Traxisset rupis? Percussus pectora morsu
Ire videbatur proprio. O mens conscia, digna
Puraque, ut exigui species erroris amaro
Te pungit stimulo! — Postquam pedis impetus illum
 10Destituit, quemvis gestum qui invertit honestum,
Mens mea, quae primo stabat contracta, resumens
Propositum, expandit se, ut quae cupiebat, et ora
Converti ad clivum, qui sese effundit et alto
Fit propior caelo. — Solis post terga rubentis
 15Flamma, meo densum offendens in corpore fulcrum,
Fracta meam fuerat describere visa figuram
Ante pedes. Ego tum metuens, ne linquerer illic
Solus, me verti; sed tum mihi cernere terram
Contigit obscuram ante meam tantummodo formam.
 20At mihi, qui solamen erat, sic ore profatur
Totus in occursum: «Quae diffidentia mentem
Cepit? Me tecum esse, et me te ducere nescis?
Hesperus est, ubi membra jacent, queis clausus opacam
Protendebam umbram. Haec Calabri rapuere, tenet nunc
 25Parthenope; quod si prae me haud effunditur umbra,
Ne mirere magis, quam quum non excipit ignem
Alterius radiis caelestis quilibet orbis.
Haec parat apta pati cruciatum aestumque geluque
Corpora, quae virtus nobis aperire recusat
 30Quod facit. Insanit, qui spe sibi spondet inani
Immensam se posse viam pexcurrere mente,
Quam tenet una Dei natura, triplexque potestas
Unius et trini. Proles humana, doceri
Non ultra fines contenta, absiste moveri.
 35Nam si vi propria potuisses discere cuncta,
Virginis intactae haud eguissent tempora partu:
Et desiderio multos pallescere vano
Vidistis, queis plena quies concessa fuisset.
Nunc datur his luctu urgeri, pœnaque perenni:
 40Illum NICOMACHO natum divumque PLATONA,
Permultosque alios dico»; et capite inclinato
Hic os compressit turbatus. — Ad infima montis
Venimus, atque istic ita visa est ardua rupes,
Ut levitas crurum hanc suaderet scandere frustra.
 45Inter Turbiam atque Ericem mage vasta magisque
Sola via, ad nostram, est lenissima scala patensque.
«Quisnam, ubi in acclivi rupes jacet ista, docebit?»
Doctor suspenso dixit pede, «ut ire sine alis,
Qui caret his, possit?» Sed figens lumina terrae
 50Dum mentem ille suam, quae sit via eunda, rogabat;
Atque ego lustrabam suspectans undique saxum:
Affuit accurrens animarum exercitus ingens
Nos contra ad laevam, nec visa est turba moveri;
Tam tardo illa gradu peragrabat devia rupis.
 55»Tolle tuos oculos,» comiti dixi atque magistro;
«Ecce hinc, consilium unde petas, si pectore pendes.»
Tunc me respexit, vultu et laetante solutus
Sic ait: «Ergo illuc vestigia nostra feramus;
Nam lente incedunt, et tu, dulcissime fili,
 60Spem firma.» Sed adhuc tanto procul intervallo
Illae aberant, dico post passus cum duce mille
Perreptos, quanto a longe jaculante recedit
Missa silex dextra, quum altae saxa aspera rupis
Strinxerunt cunctae constipataeque stetere;
 65Ut qui mente manet dubia, et circumspicit haerens.
«O bene defunctae, o animarum lecta corona,»
Virgilius cœpit, «per pacem vos precor illam,
Quam reor ex vestris ardentem quamque manere,
Dicite, ubi jaceat mons sic, ut scandere in altum
 70Sit nobis; nam quo plus quis sapit, hunc terere horas
Frustra plus taedet.» — Veluti sua saepta relinquunt
Singulae oves, binae, trinae, et stat cetera turba
Subtimida, affigens oculos simul oraque terrae;
Quodque facit prior, et faciunt uno ordine cunctae,
 75Densae umeris huic ad dorsum, si forte moratur,
Simplicitate pari dociles, pariterque quietae,
Atque id qui ignorant: ego tunc accedere vidi,
Qui caput illius gregis ibat sorte beati
Gestantis pariter decus incessu, ore pudorem.
 80Verum ut humi lucem prae se videre retractam,
Me dextrum objiciente umerum, qui extenderat umbram
A me ad speluncam: gens omnis restitit, ac se
Paulum retraxit, reliquaeque hanc pone secutae,
Ignarae, quare id fieret, cessere vicissim
 85Retro. — «De vestris quanquam me nemo rogavit,
Hunc, quem suspicitis, terreno corpore opacum
Esse ego confiteor, per quem modo fissa videtur
Lux solaris humi. Mirari absistite, et ipsum
Non sine demissa caeli virtute putate
 90Quaerere, qua superet munimen parietis hujus.»
Talia praeceptor. Dignusque exercitus ille:
«Ferte igitur gressus retro nobisque praeite»,
Respondit, dorso manuum velut indice tanto.
Unus at ex illis cœpit: «Quicunque vocaris
 95Tu sic incedens, oculos converte tuoque
Volve animo, an vultus illic perspexeris unquam
Nostros?» Respexi figens mea lumina in illum.
Flavus erat, pulcher, forma spectandus honesta,
Deque superciliis unum diviserat ensis.
 100Vultu ubi demisso me unquam vidisse negavi:
«Illum», inquit, «cerne!» atque in summo pectore vulnus
Ostendit ridensque: Ego sum MANFREDIUS, addit,
Induperatrix quem Constantia fassa nepotem est.
Quare oro ut, vestras simul ac remearis ad urbes,
 105Pulchram adeas natam, quae in luminis edidit auras
Hispanae et Siculae gentis lumenque decusque,
Illi ut vera canas, si quis contraria narrat.
Postquam me geminae letali vulnere plagae
Ruperunt, flentem victas dare supplice voce
 110Viderat ille manus, qui parcit corde libenti.
Ausa atque acta mihi perverse horrenda fuere;
Divina et bonitas tam late bracchia porgit,
Ut prendat, quicquid conversam suspicit illam.
At si Clusinus pastor, venatus in agro
 115Me per CLEMENTEM, tunc saltem volvere librum
Cœpisset, dictante Deo qui scriptus habetur,
Corporis ossa mei post pontem condita starent
Sub molis statione gravis propter Beneventum.
Nunc illa allidunt imbres et flumina vexant
 120Regni extra fines, Verdim quasi propter aquosum,
In quo jactatur restincta luce cadaver.
Sed quos devovit verborum formula, non sic
Perdit, ut aeterni non possit vivida amoris
Flamma redire viam, dum aliqua spe praedita vita est.
 125Haud equidem infitior praereptum morte, priusquam
Demisse orarit, quam sancta ecclesia pacem
Subjecto indulgere solet male facta fatenti,
Quamvis paeniteat, prohiberi hoc litore in omnem
Annum, ex quo durus jussis parere refugit,
 130Triginta magnis volvendis orbibus annos,
Vota, bonaeque preces isti compendia legi
Ni faciant. Ergo jam prospice, si potes ullis
Tu me hilarare modis, uxori et nuntius ito,
Ut bona cognoscat per te CONSTANTIA, qualem
 135Hic me vidisti, quam haec interdicta docebis;
Namque hic per vestros lucrari multa solemus.»

IV

 1Quum propter sensum seu gaudi sive doloris,
Qui quandam ex nostris virtutem apprendat, in illam
Se bene mens animi figit, non ista videtur
Amplius ad reliquas alias se intendere vires.
 5Quapropter longe diversi errare putantur,
Qui credunt aliam atque aliam insuper inflammari
In nobis animam. Nam si quid fertur ad aures
Aut oculos rerum, valido quod distrahat ictu,
It tempus, neque homo sentit. Namque illa potestas,
 10Quae sensu haeret in hoc, alia est atque integra nostrae
Tota animae. Haec quasi devincta est, manet illa soluta.
Id verum experto patuit, quum fantis ab ore
Umbrae pendebam et mirabar plurima, donec
Quinquaginta gradus superaverat aethereus Sol.
 15Nec sensi, nisi tunc, quum illarum venit ad aures
Umbrarum clamor nostras: «Quod poscitis, hic est!»
Majorem objicibus saepis vallavit hiatum
Villicus exiguo spinarum saepe maniplo
Usus, ubi nigro suffunditur uva colore,
 20Quam fuit ille aditus, per quem contendere solis
Ductori atque mihi est visum, post terga caterva
Discedente alia. Sanlaeum est repere plantis,
Naulo delabi, atque tuum, Bismantua, dorsum
Exsuperare datur; verum hic opus esse volatu
 25Res docet alarum levitateque: scilicet ingens
Me desiderium pennis ducebat adortum,
Illum pone sequi, qui spem dabat, atque ferebat
Prae se meque facem. Nos inter fragmina saxi
Venimus ascensu, stringebatque undique corpus
 30Summa; pedes pariterque manus pars infima semper
Poscebat. — Postquam supremo in margine rupis
Alterius stetimus, ripae nacti aequor apertum,
«O mi praeceptor,» dixi, «quem carpere callem
Fert animus?» Tunc ille mihi: «Descendere passu
 35Parce ullo, ac post me teneas saxa ardua montis
Scandendo, sapiens dum nobis obvius assit
Monstrator.» Sed apex summus distabat ab ima
Radice usque adeo, ut visum longinqua tuentem
Falleret, atque assurgebat magis ille superbe
 40Clivus, quam ex medio ad centrum demissa quadrante
Linea. Lassus eram, quum cœpi: «Respice, dulcis
Mi pater, atque vide, ut maneo jam solus, ubi ultra
Contendas.» «Fili,» respondit, «repere perge
Atque accede istuc», ostendens proxima rupis
 45Terga impendentis, quae ex illa parte rigentem
Undique montem ambit. Tales mihi verba magistri
Admorunt stimulos, ut juxta hunc niterer ipse
Reptando usque adeo, donec saxi orbita duri
Sub pede pressa meo est, et ibi consedimus ambo
 50Ortum spectantes, qua ex parte ascendimus ante;
Nam juvat emensos oculis lustrare viarum
Difflciles flexus; subjectaque litora primum
Legi, deinde oculos ego cœpi tollere in altum,
Ad solem, at laeva hunc mirabar spicula lucis
 55Mittere. Me vates suspensum haerere stupore
Sat sensit, dum lucis iter solisque tuebar,
Hunc ubi nos inter Boreamque intrare videbam.
Is mihi: «Si gemini, lucentia sidera, fratres
Cum speculo ducente jubar sursum atque deorsum
 60Una irent, ibi in obliquo curvamine sectum
Rubrum iter aspiceres propius, dum se rotat, ursas
Stringere adhuc curru, nisi forte id tramite abiret
Antiquo. At cur id fiat, si cernere posse
Optas, fac mente attendas ac finge Sionem
 65Tantum, atque hunc montem terrarum exsistere in orbe
Sic, ut, qui in plano prospectum terminat aethrae
Circlus, utrisque unus pateat, diversaque sphaerae
Puncta utrique habeant bifidae, tunc ipse videbis,
Ut sit, per quod iter Phaēthon male decidit ausis,
 70Huic latere ex alio sol conspiciendus, et illi
Ex alio, clare si advertas lumine mentis.»
«Haud unquam certe res aeque est clara, magister,
Visa mihi, atque modo, dixi, hanc dignoscere fas est:
Quod prius ingenium mihi erat minus utile visum.
 75Namque orbis medius, quem circa sidera motu
Labuntur supero, quique appellatur in arte
«Aequator», quique usque inter solemque hiememque
Est situs, ob causas illas, quas dicis, ad Arcton
Hinc discedit; ubi contra hunc Judaea videbat
 80Gens rutilā ad calidas tendentem lampade partes.
At, nisi te taedet, me valde scire juvaret,
Quanta terenda via est nobis; namque altus ad astra
Mons scandit plus quam mea lumina scandere possint.»
Virgilius mihi: «Is est clivus, respondit, ut usque
 85Sit gravis ad summum nitenti evadere ab imo.
At quanto magis ille viam vir pergit, eundem
Tanto urget minus atque minus labor omnia vinceus.
Quare ubi suavis erit tibi sic, ut vadere in altum
Res tibi habenda levis veniat, velut ire secundo
 90Flumine navigiis deorsum; tum haec semita habebit
Finem, et securae dabitur dare membra quieti:
Nullum ultra verbum, namque haec verissima novi.»
Vix haec fatus erat, subito quum venit ad aures
Proxima vox: «Fortasse prius tibi copia deerit
 95Sidendi»; ad sonitum cujus convertimus ambo
Lumina, et a laeva saxum conspeximus ingens,
Cui neque ego, neque dux oculos adverterat ante.
Repimus huc, multaeque istic sub tegmine stabant
Umbrae post saxum, ut queis mollis inertia suadet
 100Stare, atque ex illis unus languescere visus
In sede haerebat complexus genua tenensque
Haec inter vultum demissum. — «O blande magister,
Hunc lustra», dixi, «qui sese prodit inertem
Sat plus, quam si pigrities soror afforet ipsi.»
 105Tunc inspecturo venientes haec prior illi
Cura fuit, visus aciem supponere coxae
Haec fando: «Tibi praestanti conscendere par sit.»
Tunc mihi nosse hominem licuit, nec plurimus angor,
Qui cogebat adhuc animam, celerare parumper,
 110Illuc ferre aditum vetuit. — Postquam obvius isti
Restiteram, is tollens caput aegre ita voce profatur:
«Jam bene novisti, qui fiat, ut aureus axem
Sol umero a laevo ducat?» — Pigrum osque brevisque
Sermo mihi ad risum solverunt labra parumper.
 115Dein cœpi: «BELACQUA, tuum jam parco dolere
Casum; at me doceas, cur hic in sede moreris
Immotus. Num forte manes, quem pone sequaris,
Ductorem, an potius te mos vetus ille revinxit?»
Ille mihi: «Frater, quid me ascendisse juvaret,
 120Si, quam praefecit numen, custodia portae
Me loca, ubi pœnas luerem, prohiberet inire?
Est opus ut primum mihi vertant astra tot annos
Excluso, quot adhuc vixi; nisi vota precesque
Corde erumpentes, cui gratia donat habere
 125Vitam, consurgant ad quem mittuntur: at illae,
Quas fundunt alii, quae non caelestia tangunt
Pectora, quid prosunt?» — Et jam sublime petebat
Prae me ac dicebat vates: «Jam perge, viden’, ut
Axe diem medium Sol hinc contingit, et inde
 130Nox pedibus tegit Hesperii jam regna Marochi?»

V

 1Jam procul umbrarum cœtu digressus ab illo
Ibam, ductoris vestigia pone secutus,
Quum digitum intendens post me talem edidit una
Exclamans vocem: «En si non fulgere videtur
 5A laeva jubar huic subeunti, et planta moveri
Non secus ac vivo.» — Ad rumorem ego lumina verti,
Atque illas vidi me unum lustrare stupentes,
Et retro fracti cedentia lumina solis.
«Cur in tot curas animum tibi dividis,» inquit
 10Doctor, «ita ut gressus cessarint? Cur tibi curae est,
Quid mussitent illi strepitantes? Pergito mecum,
Et sine, quod libeat, post tergus dicere vulgus.
Sta veluti turris, quae immoto vertice nunquam,
Quid possit Boreas, didicit. Nam semper, ubi una,
 15Atque alia atque alia invadit praecordia cura,
Longe a proposito fertur, quia, ubi altera gliscit,
Altera lentescit.» — Potui nil dicere contra,
Hoc uno excepto: «Venio!» Id dixi, ora colore
Valde conspersus, quo vir quandoque repertus
 20Est dignus venia. — Interea transversa legentes
Clivi, prae nobis paulum longo ordine gentes
Ibant, pro versu versum Miserere canendo
Reddentes. At ubi sensit me turba vetantem
Per corpus transire meum, quae spicula mittit
 25Sol, interruptum mutarunt carmen in unum
«Oh!«  longum raucumque sonans. Ast agmine bini
Ex illo, qui se legatos ore ferebant,
Occurrere simul nobis et voce rogarunt:
«Quae sit condicio vobis decreta, docete.»
 30Atque meus doctor: «Jam vobis ire licebit,
Atque his, qui mittunt, eadem haec responsa referre:
Hujus adhuc corpus vera coalescere carne;
Cujus ut inspiciant umbram, si forte stetere,
Ut reor, haec satis est illis responsa dedisse;
 35Ipsi habeatur honor, quod eas fortasse juvabit.»
Accensos nunquam, nocte incumbente, vapores
Tam cito ego vidi sudum diffindere caelum,
Aut mense Augusti nubes, jam sole cadente,
Quam citius reditum hi tulerint alti ad juga montis;
 40Atque ubi perventum est illuc, comitante caterva
Advenere sua regressi, ut fusa sine ullo
Turba ruit freno. Quae se agglomeratque premitque,
«Ad nos festinans, numero gens plurima abundat,
Et venit oratum,» vates dicebat; «at ipse
 45Ne tamen ire viam desiste audique rogantes,
Non interrupto cursu.» «Tu, quae artubus illis,
Cum quibus existi primas in luminis auras.
O anima, incedis vestita, initura beatas
Sedes,» clamabant venientes, «ito parumper
 50Lenius atque vide, num quem tibi noscere nostrum
Forte datum fuerit, cujus narrata reportes
Ad vestros. At cur properas? Cur stare recusas?
Nos vis hostilis jam cunctos funere mersit.
Assueti sceleri extremum duravimus usque
 55Ad tempus, donec lumen caeleste refulsit
Mentibus, ac docuit sic, ut malefacta perosus
Cum fletu ac certus veniam indulgere nocenti,
Quisque sua exivit, placato numine, vita,
Visendi quod amore sui praecordia adurit.»
 60His ego: «Ut in vestros ego figam lumina vultus,
Haud ullum inspiciens nosco. At vos si qua juvabit
Res penes arbitrium nostrum, o bene nata animarum
Turba, loqui haud pudeat. Nam pacem juro per illam,
Quam jubeor tantum ductorem pone secutus,
 65Nunc hoc, nunc illo properans, mihi quaerere in orbe,
Id me facturum.» — Tum contra talibus unus
Infit: «Quisque tuo benefacto fideret, ullo
Quanquam haud jurasses verbo, prodesse studenti,
Ni tibi propositum virtus male fida recidat.»
 70Quare ego, prae reliquis unus qui te alloquor, oro,
Ut, si forte unquam terram conspexeris illam,
AEmiliae fines inter, quaeque Appulus arva
Exercet, positam, Fani tu largus abundes
Supplicibus verbis, quisque ut bene numen adoret
 75Pro me, ut purgando gravium delere malorum
Sit mihi fas labem. Namque est mihi patria Fanum.
Verum Antenoreos inter mihi plura profunda,
Unde cruor fluxit, nostra in quo vita sedebat,
Vulnera venerunt, ubi tutius ipse latere
 80Rebar. ATESTINUS vehementi percitus ira
In me plus aequo patrati est criminis auctor.
Quod si, dum fugi, Mirae loca lata petissem,
Quum juxta Oriacum me primum oppresserat hostis,
Nunc quoque, vitalis ubi ducitur aura, manerem.
 85Currenti est quaesita palus, cannaeque fimusque
Impediere adeo trepidantem, ut corpore prono
Conciderim; atque meis vidi manare cruentum
In tellure lacum venis.» — Deinde incipit alter:
«O quae vota trahunt te celsi ad culmina montis,
 90Sic rata sint: succurre meis, miserescere praesens
Corde bono atque pio. Primas MONSFELTRIUS auras
Ducere me vidit. BUONCONTEM agnosce; JOANNAE
Non est cura mei; nec respicit altera egentem
Turba. Ideo hos inter demissa fronte vagari
 95Cogor.» — Ego huic: «Quae vis, fortunave CAMPALDINO
Te sic avertit procul, ut se scire sepulcrum
Nemo tuum dicat?» — Tunc is mihi talia reddit:
«Infra Clusinos agros delapsus Eremo,
Tollit ubi culmen pater Āpenninus ad astra.
 100Fons ruit oblique, Archianus qui dicitur illic.
Jamque ego perveni, quo fertur nominis expers
Unda, meum diro transfossus vulnere guttur,
Diffugiens pedes, atque irrorans sanguine campum.
Hic me defecere oculi, pariterque loquela
 105Clamantem extremum, lingua frigente, Mariam;
Et corpus mansit solum. Nec vera pigebit
Dicere, tuque refer vivis. Demissus ab alto
Ales me prendit caelestis nuntius aulae;
Tartareus contra clamare: ‹O tu, incola caeli,
 110Cur me dimittis vacuum? Tu aeterna reportas
Istius spolia ob miseram, mihi quae eripit istum,
Lacrimulam. At reliqui quod me manet, ipse repexum
Longe aliter mittam.› Scis jam, ut se tollit in altum
Collectus vapor humidus atque recedit in imbrem,
 115In loca quum surgit, gelidis ubi stringitur auris.
Huc venit malus ille animus, qui mille nocendi
Usque artes poscit sollertis acumine mentis,
Et fumum et ventum ingenita virtute repente
Movit. — Ubi est exstincta dies, caligine vallem
 120A Prato Magno in caelum sublime minantis
Montis ad usque jugum texit. Dein desuper aethram
Admonuit, fetusque in aquam dissolvitur aër.
Praecipitant imbres, et quos jam terra nequibat
Accipere, in fossas tulit impetus, utque fluentis
 125Mos solet esse amplis, undae traxere ruinam
Tam rapide in flumen regale, ut nulla valeret
Vis prohibere malum. Mea frigore membra soluta
Indomiti Archiani furor aufert improbus inque
Arnum conjecit, solvitque a pectore nexam,
 130Quam fecere crucem mihi bracchia, quum dolor ingens
Me vicit domitum, et per ripas volvit et imum
Per fundum; deinde ipse sua cinctum atque revinctum
Advolvit praeda.» «O patrias quum rursus adire
Fas tibi erit terras, dabiturque quiescere longo
 135A cursu atque labore viae» (sic fata secundam
Tertia post animam est), «haud obliviscere nostri!
Sum PIA, me genuit Sena confecitque Maremma,
Scitque haec ille, prius mihi qui donarat habere
Annellum, sociamque tori uxoremque vocarat.»

VI

 1Ludere ubi talis cessatum est, corde dolenti
Stat victus repetitque vices, ac denique tristis
Discit. Victorem sequitur gens tota, praeitque
Unus, eumque alter prendit post tergus, it alter
 5Ad latus atque jubet meminisse. Haud ille remittit
Ire, at nunc aures isti, nunc admovet illi,
Cuique manum porgit, mens importune recedit
Instandi ulterius; removet sic ipse sequentem
Turbam. Non secus hoc versabar in agmine vulgi,
 10Quemque tuens oculis atque undique circumspectans,
Multaque promittens a cunctis liber abibam.
Hic ARETINUM, qui sub fera bracchia GHINI
De TACCO occubuit, vidi, quique impete caeco
Hostes dum insequitur, subjectum lapsus in amnem
 15Interclusa anima periit. Hic cum prece blanda
Attollens palmas FRIDRICUS utrasque NOVELLUS,
Nec non PIRANUS testatus, pectore forti
MARZUCCUM eminuisse bonum, tardabat; et URSI
Vidi animam comitis; disjunctaque corpore ob iram
 20Atque acrem invidiam, sicut dicebat, at ulla
Absque sua culpa, nobis anima altera venit
Obvia. Ego PETRUM BRACCENSEM hunc esse monebo.
Atque hic praecaveat, superest dum vita, BRABANTA
Regina, ac videat, ne pejor se maneat grex.
 25Omni me postquam dissolvi exercitu earum
Umbrarum orantum, ut requiem sibi supplice voce
Orarent alii, ob quam sanctis esse liceret
Ocius, hic cœpi: «O mea lux, docuisse videtur
Omnino tua Musa loco non posse precando
 30Fata Dei flecti; tamen id gens ista rogabat.
Frustra ergo hi sperent? An non bene scripta patescunt
Mi tua?» — At is contra: «Si contemplabere sana
Rem penitus mente, est facilis planusque meorum
Scriptorum sensus, neque eos spes ludit inanis.
 35Namque haud descendit majestas summa superni
Judicii, dum corda urens vis ignea amoris
Uno ictu absolvat, quod jussus solvere debet,
Quicunque hic stabulat. Sed ut est sententia, nemo
Vitae emendabat veteris malefacta precando;
 40Namque Deo immensum sejunxerat intervallum
Orantem. At vero tantis obducta tenebris
Dicta arcana mihi ne offirma certa putare,
Ni prius id doceat, quae lux micat inter utramque
Veri animique facem nostri. Atque hic nescio, an istud
 45Perspicias etiam. Mihi designanda BEATRIX
Verba per ista fuit, tibi quae manifesta videndam
Se dabit istius sublimem in vertice montis,
Pax ubi perpetuo diffundit gaudia visu.»
Cui: «Bone dux,» dixi, «hanc gressu properante petamus;
 50Me namque haud labor iste gravat, velut ante solebat,
Jamque vide, ut major de clivo decidat umbra.»
«Isto progrediamur iter cum lumine, donec
Sol dabit ire», inquit. «Verum id secus esse putabis,
Ac tu rere modo. Nam tu ipse redire, priusquam
 55Illuc pervenias, iterum miraberis illum,
Qui sic opposita montis sese abdidit umbra,
Ipsius ut radios non sit tibi rumpere. At ecce,
Cerne illic animam figentem lumina visus
Omnino solam, quae nostrum utrumque tuetur;
 60Haec nos, quae melior ducat via, forte docebit.»
Venimus: O anima, italico sata sanguine citra
Eridanum, corde humano, quam te ore ferebas
Celsam ac majestate gravem! O ut honesta moventi
Tarde oculos acies ibat. Nihil illa profari,
 65Sed sinere ire viam venientes, more leonis
Compositi requie nos contemplata, nec ulla
Vox fuit. — Huic tamen accessit, paucisque rogavit
Virgilius, monstraret iter, quod scandit in altum
Lenius. Illa nihil, sed quae sit patria nobis,
 70Quae vita, exquirit. Dulcis dux: «Mantua», cœpit: —
Umbraque sola loco in solo, qua sede sedebat.
Obvia surrexit, vati sic ore locuta:
«Urbs tua, Minciade, est pariter mihi patria. Dicor
SORDELLUS», collo et complexus uterque pependit.
 75O serva Italia, angoris lustrum, orba magistro
Pinus, ubique gravis stridente furore procellae,
Non jam terrarum domina, ast praesaepe luparum!
Nobilis huic animus tam mox assurgere suasit,
Audito dulci patriae modo nomine terrae,
 80Officiosa suo ut praeberet pignora civi;
At nunc ex vestris nemo, qui lumine solis
Gaudeat, a bello vacat, alternisque furentes
Se rodunt, unus quos claudit murus et una
Fossa. O infelix, quaere et circumspice ab oris
 85AEquoris omne tui spatium, deinde inspice pectus,
Si qua tui saltem pars in te pace fruatur.
Quid prodest vobis, si Justinianus habenas
Restituit, quum sella vacet? Sors vestra sine illis
Forte pudenda minus foret. O gens, jussa deceret
 90Te facere, et sinere Augustum considere sella,
Si vobis mandata Dei bene nota fuere.
Aspice, ut haec facta est nequam fera, dum sinis ire
Immunem stimuli, postquam tua dextera lorum
Arripuit. Te jam, te, proles Teutona, princeps
 95ALBERTE, hanc lentus qui negligis atque relinquis,
Quae facta indomita est, similisque ferocibus ursis,
Istius decuit bene presso insidere dorso.
Justum judicium de caelo decidat alto
In genus omne tuum, horrendum novitate, patensque,
 100Ut successori metus anxius occupet ossa.
Tu namque atque tuus pater, ambitione jubente,
Istinc distracti passi estis amœna vireta
Imperii vestri fieri deserta locorum.
Fac reditum huc referas, et prospice CAPPELLETTOS
 105MONTICULOSque, PHILIPPENSESque, et cerne MONALDOS,
Illos jam tristes, trepida hos formidine plenos.
Huc ades, o crudelis! ades; circumspice pressos,
Quos tibi conjunctos noras, et vulnera cura;
Et sanctam inspecta Floram, ut secura quiescit.
 110Cerne tuam Romam flentem viduamque relictam,
Ac solam id tantum noctesque diesque querentem:
«Heu! cur, mi Caesar, mecum comes ire recusas?»
Cerne, ut amentur, ament gentes; sin pectora vestra
Nulla movet nostri pietas, huc te adjice, famae
 115Ut puduisse tuae discas. Et si mihi detur,
Proh tu, Summe! crucem in terris contente subire
Pro nobis, alias avertis lumina justa?
An sunt consilii in barathro arcanisque parata
Ista tui, suadente boni melioris amore,
 120Quod latet omnino, ut rura Itala plena tyrannis
Sint cuncta, et novus exsurgat Marcellus in agris
Quisquis rumpebat glaebas, dum sponte sequatur,
Quam malit, partem? — O mea tu, Florentia, certe
Hic me proposito deerrantem, atque ista canentem
 125Sat fecisse tibi duces; neque te movet illud,
Quod dixi, ob meritum populi sic vestra tuentis.
Justitia est cordi multis, sed missile tarde
Solvitur, imprudens ne dextera liberet arcum;
At summo vestri populi versatur in ore.
 130Pondera permulti detrectant publica, at ista
Plebs tua respondet, nullis suadentibus; «ecce
Meme; assum», clamans; «umeris onus ipse subibo!»
Nunc gaude, nam causa subest. Tu dives opum vi,
Tu pacis, tu consilii plenissima: nec res,
 135Num verum dicam, quemquam inspectare vetabit.
Cecropis urbs, nec non Sparte, queis condere leges
Cura fuit veteres, tanto et florescere cultu,
Perleviter bene vivendi tetigisse feruntur
Exemplar, prae te, quae tam subtilibus usa es
 140Consiliis. Nam quae tu Octobri fila dedisti,
Non ultra fines medii venere Novembris.
Temporis, ah, quoties! cujus meminisse dat aetas,
Jus, morem, nummos et munera permutasti,
Suppositisque novis posuisti membra priora?
 145Et bene si memori mente uteris, et bene lumen
Aspicis, illi aegrae assimilandam te esse videbis,
Quae frustra in plumis studeat reperire quietem
Mutandoque latus morbum non pellat acutum.

VII

 1Alternis ubi dicta salus est, terque quaterque
Officiis sat uterque fuit laetatus honestis,
Restitit atque inquit SORDELLUS: «Fare doceque,
Qui vos?» — «Ante animae inciperent quam advolvere monti
 5Sese isti, Superum dignae conscendere sedes,
Ossa per Augustum mea sunt tumulata, vocorque
VIRGILIUS, nec quicquam aliud me amittere jussit
Caelum, hoc excepto, fidei quod luce carebam.»
Sic iste. Ut subito, si cui res obvia fiat,
 10Quam stupet, hic stat in ambiguo, credatne negetne
Id verum: «Est, nihil est!» dicens; ita se ore ferebat
Ille, ac deinde supercilium demisit et omne
Pronus in obsequium hunc rursus properavit adire,
Complexuque haesit, qua mos solet esse minoris.
 15»O lux Ausonidum, quotquot peperisse Latina
Se jactat tellus, per quem», inquit, «nostra loquela,
Quid posset, docuit, decus aeternum illius urbis,
Unde fui: quodnam meritum, quae gratia monstrat
Te mihi? Si dignor tua verba audire loquentem,
 20Dicito, an ex Orco quove huc emerseris orbe?»
«Omnes per circos regni sua damna dolentis
Huc veni», sapiens dixit. «Me movit ab alto
Descendens virtus, et ea ducente profectus
Assum. Non ob facta, sed ob non facta tueri
 25Altum sum vetitus solem, quem tu expetis, et quem
Ipse nimis sero novi. In barathro est locus illo
Non a tormentis tristis, sed nocte profunda
Tantum, ubi non resonant questus de more ululantum,
Sed suspirantum; et pueris immixtus oberro,
 30Quos propera insontes mors dentibus ante momordit,
Quam labe humana licuisset abire solutis.
Hic illos inter sedeo, qui sancta feruntur
Virtutum ornamenta trium sibi tempore nullo
Assumpsisse, licet reliquas novere sorores
 35Immunes vitii, et cunctas sunt rite secuti.
Verum si scis atque potes, quoddam exsere nobis
Indicium, ut detur conscendere Purgatori
Ad primum citius magis apto tramite limen.»
«Nulli certa domus,» respondit, «et ire facultas
 40Est data mi sursum ac circa, ductorque paratus,
Qua possum, accedo. Sed jam circumspice, ut umbrae,
Inclinante die, incumbant, nec scandere noctu est.
Quare fit bona suadentis consistere belle
Consilii ratio. Stant dextra in parte remotae
 45Hinc animae, ad quarum statui te adducere caelum,
Si sinis, atque istas haud te novisse pigebit.»
«Qui fit?» responsum est. «Ergo conscendere aventem
Noctu vis aliqua impediet? Vel fiet, ut iste
Non queat?» — Et digito fricuit bonus indice terram
 50SORDELLUS. Dein sic: «Adverte, haec linea sola
haud tibi post obitum solis superabilis esset;
Non quia quicquam aliud mora sit odiosa parato
Scandere, quam nigror densae caligine noctis;
Haec frustra annixo contra studium implicat omne.
 55Ipse quidem, stipante ista, descendere quires
Circum et supposito spatiari in colle vagando,
Dum vesper claudit solem.» Miratus ad ista
Tum dux: «Ergo illuc duc nos,» respondit, «et illic
Stantibus occurrent, quae nos vidisse juvabit.»
 60Nec procul inde aberam comites post terga secutus,
Quum mihi mons minui est visus, quo more residunt
Hic valles. «Illuc», ait illa anima, «ibimus, amplum
Clivus ubi gremium summittit, ibique novellum
Proderit exspectare diem.» Situs inter utrumque,
 65Difficilem et planum, nos duxit ad ardua ripae
In latus obliquus trames, qua deficit istum
Plus quam dimidium limbi. Massa aurea, puri
Argenti nitor et coccum cerussaque, quodque
India fert lignum pretiosum luce serena,
 70A plāgāque recens, fabro tundente, smaragdus,
Cuncta haec victa forent herbae florumque colore,
Quos habet ille sinus positos, ut visa minorem
Res major vincit. Neque ibi natura crearat
Picta modo; ast etiam centum variarat odorum
 75Nescio quid mixtum, quod non distinguere possis.
Caespitibus vivis ac floribus insidentes
Hinc animas vidi, quas vallis panda videndas
Non concedebat. «Salve, Regina!« sonabant
Cantu harum pulsatae aurae. Lux parva priusquam
 80»Jam cubet occidui Solis» (sic ore profari
Cœpit SORDELLUS, qui nos huc vertere gressum
Suaserat), «hortari, ut vos deducam agmen ad istud,
Desinite. Hac melior fuerit de rupe facultas
Cujuscunque procul vultum gestumque tuendi,
 85Quam si commistos illis vos campus haberet.
Altior is, qui sede sedet, nutuque videtur
Significare suo, se neglexisse, quod aequum
Parque ipsi fecisse fuit, mediusque canente
Turba alia haud hiscens mutit, fuit Induperator
 90RUDOLPHUS, bene cui patuit sanare potestas
Vulnera, quae Italiam communi caede necarunt;
Quare ope ab alterius sero solamina ducit.
Alter, qui afflictum nutu recreare videtur,
Possedit terram, unde oritur, quae vectat in Albin
 95Unda fluens Moldam, atque Albin transportat in aequor.
Huic fuit OCTOCARUS nomen, quem lactis egentem
In cunis stratum meliorem est fama fuisse,
Quam WENCESLAUM pubentem hoc patre creatum,
Quem mala luxuries et mollis inertia pascunt.
 100Atque is NASETTUS, qui consultare videtur
Illum secreto, qui fulget fronte serena,
Nudans terga fugae ac deflorans lilia obivit.
Cernite, ut iste illic pectus sibi tundat, et alter
Frontem suspirans palma sibi fulciat; unus
 105Est genitor socer ille mali, quo Gallia tota
Tabuit; haud latet hos vitiis deperdita vita,
Atque hinc ille dolor, quo sic agitatur uterque.
Ille adeo ingenti spectandus imagine, quique
Concinit hunc fusus juxta, cui nasus abundat
 110Masculus, omnigena fertur virtute micasse
Praecinctus. Quod si post illum regna potitus
Ille foret, qui pone sedet puer, omine fausto
Natorum in natos transisset patria virtus;
Quod non de reliqua quisquam ausit dicere gente.
 115JACOB, ac pariter FRIDERICUS regna gubernant,
Neuter praecipui patrimoni creditus heres.
Raro per ramos probitas humana resurgit,
Omnia dante illo, qui vult accepta referri
Cuncta sibi. Quae verba loquor, praecordia tangent
 120NASUTO atque PETRO, qui cantum voce secundat,
Per quos jam luget Narbona atque Appulus omnis.
Semine planta suo tanto minor esse putatur,
Quanto plus etiam CONSTANTIA conjuge laetam
Se jactat, quam cum consorte sorore BEATRIX.
 125Aspicite HENRICUM gaudentem simplice vita,
Anglorum regem, semota in parte sedentem.
Huic rami minus atque minus pejora tulerunt.
Hos inter qui se inferius prosternit, in altum
Suspiciens, habuit nomen GUILIELMUS, et ipse est
 130Marchio. Alexandria atque hujus bella per ipsum
Montem Ferratum et Canobejum luctibus implent.»

VIII

 1Jam prope tempus erat, quod aventes ire per altum
Immutat mollitque animos saepe hora recursans,
Dulcis amicorum quum jussa est turba valere,
Exstimulatque novi peregrini pectus amore,
 5Si missum aere cavo sonitum procul accipit ille,
Quod jam labentis videatur flere diei
Occasum; mihi quum cœpi frustrarier aures
Inspiciens quandam, quae consurrexerat, umbram,
Atque manus gestu astantes audire jubebat.
 10Ut venit, palmas ad caelum sustulit ambas,
Fixo prospectans orientem lumine utroque,
Haec fanti similis: «Mihi sunt, Deus, omnia tecum;
Nil ultra.» Huic hymnus «Te lucis« in ore sonabat
Voce pia, usque adeo dulci modulamine cantus,
 15Ut mente ipse mihi exciderim. Dein cetera turba
Dulciter atque pie totam est absolvere adorta
Legem hymni simul ad sphaeram conversa supernam.
Hic bene fac acuas ad verum lumina visus,
Lector; tam bene nunc velum subtile paratur,

{{Versus|20Ut leve sit certe cursim, quod clauditur intus,

Inspexisse semel. Dein vidi hoc agmen honestum
Suspicere haud hiscens, more exspectantis, in ore
Pallens et fastu vacuum: tum ex aethere labi
Aligeros geminos, bini quos igne micantes
 25Armabant enses trunci et mucrone carentes.
Non secus ac frondes modo natae, vestis amictu
Fulgebant viridis, viridi quam pone per auras
Remigio alarum percussam quisque trahebat.
Unus paullisper supra caput astitit, alter
 30Oppositam in spondam descendit. Turba tenebat
Se mediam. Potui flavos ego cernere crines;
At vultum aspiciens oculus mihi hebescere cœpit,
Ceu vis, quam nimiae confundit copia lucis.
«Virginis e gremio», dixit SORDELLUS «utrique
 35Venerunt vallis custodes, propter hiantem
Anguem, qui jam aderit.» Quare, qui scire nequibam,
Quo properaret iter, me circumvertere et arte,
Jam totus frigens, umeris haerescere fidis.
SORDELLUSque simul: «Nunc jam descendere tempus
 40Inter magnanimas umbras farique vicissim,
Quas non perleviter vos hic spectare juvabit.»
Tres tantum passus me descendisse putarem,
Quum subii ac vidi quendam me lumine utroque
Lustrantem, similem cupide me noscere aventi.
 45Tempus erat, quo aër nigrabat, nec tamen ater
Usque adeo, ut visus non declararet utrique,
Quae latuere prius. Mihi venerat obvius, illi
Obvius ipse fui. NINE, judex optime rerum,
Quam laetus pravo semotum te agmine vidi!
 50Nulla salutandi ratio bellissima nobis
Praeterita est. — Deinde hac cœpit me voce rogare:
«Quampridem gressus te montem duxit ad istum
Longinquas transgressum undas?» — «Oh,» sic ego contra,
«Hoc mane adveni per tristia regna vagatus,
 55Quamque habui, me vita manet, licet ipse per istos
Nunc aliam acquiram cursus.» Ubi perculit aures
Haec vox, SORDELLUS simul et simul iste retrorsum
Repressere pedes, ut queis timor ossa repente
Occupat. Alter adit vatem, petit umbra sedentem
 60Se propter, clamans: «CURRADE, exsurgito adesque
Visurus, donante Deo, quid gratia possit.»
Deinde mihi: «Per quae tu tanta et maxima debes
Illi, qui primam causam sic corde recondit,
Ut penetrare vadum non sit, trans aequora lata
 65Quum primum venies, mihi natam hortare JOANNAM,
Ut, quae respondent insontibus, ostia pulset
Pro me. Namque hujus mater delevit amorem,
Primi oblita viri, ut credo, quo ex tempore velum
Album mutavit, quod adhuc optare necesse
 70Nunc habet infelix. Valde est leve nosse per istam,
AEstus quam cito feminei exstinguatur amoris,
Ni renovent flammas oculi tactusque frequentes.
Non illi tumulum tam pulchrum vipera condet,
Quam Mediolanum sub pugnam pandit in auras,
 75Ut GALLURENSIS gallus.» Sic ille colore
Suffusus faciem, qui justum prodit amorem
Recti, intra certas urentem pectora leges.
Ast avide caeli suspectum nostra petebat
Usque acies illac, ubi sidera tardius ibant,
 80Ceu rota, quae propius radiatum vertitur axem.
Duxque meus: «Fili, quidnam sic suspicis», inquit?
Huic ego: «Tres illas faculas, quibus iste micando
In flammas polus it totus.» Contra ille vicissim:
«Jam cecidere, illinc primo quas mane videbas,
 85Bis geminae stellae, inque locum ascendere vacantem
Hae tres.» Sic vates. — Hic fantem talia traxit
Ad se SORDELLUS dixitque: «En belua nobis
Adversa»; ac digitum intendens simul annuit ipsi,
Inde loci visus aciem contenderet, unde
 90Parva patet vallis, nulla munita latebra.
Hac serpens ibat, qui forsan pāvit amara
Esca Evam. Flores inter veniebat et herbas
Reptile perversum, nunc istac, nunc caput illac
Vertens ac lambens dorsum, ut fera sueta polire
 95Pellem incompositam. Mihi tunc haud contigit istud
Aspicere, atque ideo non est mihi copia fandi,
Impete in hoc quanto irruerit caelestis uterque
Accipiter; tamen hos memini vidisse ruentes.
Ut virides sensit findentes aëra pennas,
 100Effugit serpens, ac retro terga dedere
Aligeri, aequali repetentes astra volatu.
At, quae juncta NINO steterat, quum me ille vocarat,
Umbra, quoad toto pugnata haec tempore pugna est,
A me nusquam oculos, et ait: «Sic tanta lucernae,
 105Quae te sublimem ducit, sit copia cerae
Arbitrio commissa tuo, quanta est opus, hortum
Ad summum ut venias; si qua unquam digna relatu,
Seu de VALLE MACRA, seu de tellure propinqua,
Fors vera attulerit, magnum mihi nomen habenti
 110Illic, haec narra. CURRADUS nominor, ortus
Stirpe MALASPINA; non jam vetus ille, sed ipso
Ex genere, atque meos illo devinctus amore
Fovi, quem jubeor pœna hic urente piare.»
«Oh,» dixi, «vestras nunquam mihi tangere terras
 115Contigit: at quaenam Europae est gens dissita vestri
Nescia, quos clamant proceres, vicinia clamat
Cum plausu, ut norit, qui nunquam hoc litus adivit?
Atque ego, si liceat superas evadere ad auras,
Vestrum illustre genus non dedecorare priores
 120Juro, seu loculum, seu res expostulet ensem.
Natura atque usus sic dant excellere genti,
Ut, quamvis torta mundus cervice recedat
Perversus, tamen haec una est, quae tramite recto
Incedit florens, iter indignata malignum.»
 125Isque: «I nunc, nam vice septena haud se straverit aureo
Sol iterum lĕcto, pedibus quem portitor Helles
Bis geminis tegit insĭdens, quum infixa manebit
In caput ista benigna tuum sententia clavo
Majore, alterius quam sermo immissus in aures,
 130Dum currat, quem summa dedit sapientia, cursus.»

IX

 1Jam sĕnis albebat Tithoni succuba, Gangis
Prospectans oras, complexu et dulcis amici
Exibat, cui frons ardebat lucida gemmis
Sic positis, ut signa ferae, quae frigore torpet,
 5Atque sua cauda percellit quemque, referret.
Et nox de gradibus, per quos contendit in altum,
Atque unum, atque unum ascensu superarat, ut inde
Cernere erat tollenti aciem, et jam tertius alis
Deorsum ibat flexis, quum me, qui quicquid Adami est
 10Attuleram mecum, devicit somnus in herba
Compositum, locus unus ubi jam quinque sedentes
Nos conjungebat. Tristes quo tempore questus
Ordītur, primum quum mane rubescit, hirundo,
Fors memori antiquos servans sub corde dolores,
 15Et quo nostra magis mens carne soluta minusque
Indupedīta gravi variarum pondere rerum,
Dum sua visa legit, quasi numen habere putatur;
In somnis aquila est mihi visa ex aethere pendens,
Suspensa, auratis plumis, alisque parata
 20Delabi expansis, et ibi mihi adesse videbar,
Agmen ubi comitum Ganymēdem fama suorum
Deseruisse refert, Divum quo tempore raptus
Est ad concilium. Volvebam talia mecum:
«Fortasse hīc rapiat de more, et forsitan unco
 25Dedignata pede est aliunde abducere praedam»:
Deinde videbatur paulo magis ire rotando,
Terribilisque velut fulgur descendere, meque
Corripere, atque ignem me attollere ad usque supernum,
Atque ibi cum volucri simul ipse ardere videbar
 30Jam mihi et incendi. Usque adeo me coxit imago,
Fugerit ut somnus, sua rumpere vincla coactus.
Non aliter, somno expulso, vertebat Achilles
Evigilans oculos circum, quas tangeret oras
Nescius, hunc mater postquam asportaverat antro
 35Philyridae, et somno demersum advexerat ulnis
Ipsa suis Scyrum, unde exin dicuntur Achivi
Abduxisse virum; quam turbida lumina pandi
Excussus subito fugiens, ubi membra reliquit
Somnus, et expallens haesi, ut qui territus alget.
 40Quique mihi solamen erat, tantummodo solus
Haerebat latere, et Sol jam processerat horas
Plures quam binas, et ego mare prospectabam.
«Parce metu», dixit qui dux dominusque praeibat,
«Spemque fove, in tuto nam res est nostra, jubeque
 45Non premere, at cunctas animum diffundere vires.
Jam tibi perventum est sub limina Purgatori.
En illic scopulus, quo clauditur undique clivus;
En illic aditus, rupes ubi scissa videtur.
Ante, sub Auroram solitam praecedere Solem,
 50Quum tibi vis animae interius sopita jaceret,
Per flores fuso, quibus illic vallis abundat,
Ornata advenit mulier, sic ore locuta:
‹En ego LUCIA sum, vos istinc surripere istum
Me sinite evinctum somno. Sic tramite sistam
 55Hunc facili.› Mansit retro SORDELLUS et umbrae
Binae. Haec apprendit te, et prima luce micante,
Clarius ascendit, me illam post terga secuto.
Hic te deposuit, mihi sed prius annuit ipsa
Luminibus pulchris aditumque ostendit apertum;
 60Dein pariter tua membra sopor, nosque illa reliquit.»
Ac veluti dubius qui pendet, singula tactu
Atque oculis sibi certa facit, vertitque timorem
Dulce in solamen, simulac sibi vera patescunt:
Sic ego mutabar. Sed ubi mea corda soluta
 65Curis cognovit doctor, petit ardua montis,
Atque ego pone altum properabam vincere culmen.
Lector, jam sentis, me audacibus altius alis
Tendere iter: quare mirari desine, si quid
Artis majoris, quae sunt dicenda, requirunt
 70Materiae fulcrum. Haud illuc accedere nobis
Est visum, atque loco placuit considere in illo,
Unde aliquid rupti sum primum cernere visus
Rimae instar, murum quae partes findit in ambas.
Tum portam, inferiusque gradus vidi ordine trinos,
 75Per quos huc itur, diverso saxa colore
Suffusa, et custos etiamnum haud hiscere adortus
Hic erat; utque magisque magisque ego lumina visus
Contendi, hunc vidi saxo insedisse superno,
Conspectu talem, qualem sufferre nequivi;
 80Inque manu ensis erat nudus, qui fulgida Solis
Tela remittebat nos contra, ut saepe tuentem
Luserit inspectus. Tunc ille: «Hinc dicite stantes,
Quae vobis est mens? Ubi dux? Ne multa dolenda
Afferat hic vobis ascensus damna, cavete.»
 85»Caelestis mulier, non harum nescia rerum,»
Contra respondit sapiens, «modo dixerat: ‹Illuc
Scandite, ubi porta est.›» «At fauste dirigat illa
Sic vobis gressus», pacato janitor ore
Addidit. «Ante gradus ergo procedite nostros.»
 90Venimus huc, primusque gradus de marmore cano
Tamque politus erat tersusque, ut, qualis imago
Conspicienda mea est, mihi tota legenda pateret,
Ceu contra speculum. Color inter utrumque secundo,
Et rubrum, et fuscum fusco superante. Lapillus,
 95Unde gradus constat, scaber et semiustus, ubique
Fissus; at inferius positis qui tertius haeret
Insistens gradibus, referebat ab igne nitentem
Porphyridem, veluti venis spectare micantem
Sanguineum est rivum. Super istum stabat utrisque
 100Caelestis custos pedibus, prope limina sidens,
Quae solido ex adamante mihi sunt fulgere visa.
Per tres sponte gradus me ductor traxit, et inquit:
«Tu fac, demisse hunc ores, ut clave recludat
Portam.» Me sanctos advolvi, poplite flexo,
 105Ante pedes pius ac dixi: Miserere, foresque
Pandito; terque prius planxi mihi pectora palmis.
P mihi septenos descripsit cuspide ferri
In fronte et: «Fac ista laves tibi vulnera, ubi intus
Ipse aderis», dixit. Cinis exsiccatave terra,
 110Fossa modo, visa est vestis simulare colorem,
Ex qua tum geminas caelestis protulit ales
Claves. Ex auro fuit altera, et altera puro
Argento fulgens. Alba prius usus, et exin
Flava sic tetigit portam, ut satis esset aventi
 115Intus ferre pedem. «Quoties ex clavibus istis
Una redit fallax, quia non se verterit apte,
Haud aditus patet. Est pretiosior una, sed una
Artis et ingenii plus poscit, clausa priusquam
Pandat, et haec illa est, quae nodum solvere possit.
 120A PETRO has habui, qui inquit, se malle, potitum
His, me errore animi potius reserare paratum,
Quam clausas nimium parcentem tangere valvas,
Ante meos dum fusa pedes gens pectora pulset.»
Deinde fores portae sacratas impulit, usus
 125His verbis: «Hac ite, sed haec advertite mente,
Hinc egressurum, quem ferret forte voluntas
Respicere.» At vero ut distortae in cardine utrimque
Robustae fuerunt valvae solido aere sonantes,
Queis sacra munitur domus: haud ita mugiit acre,
 130Nec tam Tarpeja infremuit, virtute Metelli
Ablata penitus, quo decedente macendum
Emunctae fuit. — Ad primum se arrexerat auris
Cantum, «te«que «Deum laudamus!«  voce videbar
Dulcisonisque modis permiste audire canentes,
 135Parque erat auditae cantus et vocis imago,
Quam saepe in templo cantantibus organa reddunt,
Quae modo verba sinunt captare, modo illa retundunt.

X

 1Ut porta intrata est, quam animarum prava cupido
Efficit insuetam, quia rectum tortile fingit,
Post tergum sensi hanc immani murmure claudi;
Et qualem errori quissem praetexere causam,
 5Si respexissem? Per scissum ascendere saxum
Cura fuit, quod se parte ex utraque movebat
Haud aliter, quam quae sese fugit unda petitque.
«Hic accedenti nunc hinc, nunc inde recedens
Ad latus, utendum est aliqua arte»: haec ore magister.
 10Atque haec causa fuit, quae passu repere jussit
Sic raro, ut prius attigerit pars manca recurvae
Lunae jam proprium mox ingressura cubile,
Quam fas esset acus exire foramine nobis
Ex illo. Utque sumus loca libera apertaque nacti,
 15Clivus ubi cedit retro, seseque coarctat,
Lassus eram, dubiique ambo, quo tendere gressus,
Quamque tenere viam esset opus. Nos campus habebat
Plus multo solus, quam sint per inhospita calles.
Istius a sponda, quam circumscribit inane,
 20Usque ad radices altae, qua est scandere, ripae
Corporis humani triplex mensura pateret:
Et quoad a laeva dextrave extendere quibat
Nostra acies alas, talis mihi visa corona
Est haec. Nostra illic nondum promoverat unum
 25Planta gradum, circumspiciens quum hanc undique rupem,
Quae minus ascensum concedere juris habebat,
Cognovi hanc totam canenti ex marmore, formis
Celatam sic, ut non jam Polycletus, at ipsa
Natura hic pendens haesisset victa pudore.
 30Angelus in terram missus, qui fœdera pacis
Firmaret, multos quae complorata per annos
Post interdictum longum palefecit Olympum,
Ante oculos aderat, tam verus imagine, tamque
Suavi compositus gestu, ut mutum esse negares;
 35Jurares hunc dicere: «Ave!« nam proxima stabat,
Quae reclusuram supremi pignus amoris
Convertit clavem, effigies operosa magistro,
Tamque habitu proprio, tamque ore simillima fanti:
«Ecce ancilla Dei«, quam signo impressa figura
 40In cera. — «Haud oculos partem defigito in unam»,
Dulcis ait sapiens, qui me sibi pone sinistrum
Stringentem latus aspexit. Tum lumina movi,
Atque hic post MARIAE signum qua ex parte manebat
Hortator dexter, series rerum altera rupi
 45Imposita occurrit, quare simul ipse poëtam
Transgressus propius veni, ut magis apta tuenti
Esset. Et hic stabat saxo celatus in ipso,
Cum bobus sanctam qui currus vexerat arcam,
Per quam haud commissum refugit vir tangere munus.
 50Turba videbatur praecedere tota gradique
In septem partita choros, dubiosque tenebat
Sensus mi binos, quorum unus fundere ab ore
Hanc melos ajebat, nullam alter mittere vocem.
Fumus item turis ficta sub imagine nares
 55Atque oculos, sensum discordes inter utrumque,
Fecerat ambiguos. Sacrum vas ipse praeibat
Vultum dejectus DAVID, pulsans pede terram
Sublato in numerum, et minus et plus tempore in illo
Quam rex hic fuerat. Contra est descripta palati
 60E specula ingentis MICHOL mirata, superbae
Matronae quod saepe solent, cor triste gerentes.
Inde, ubi constiteram, excessi, quum cernere averem
Historiam hic aliam propius, quam albere videbam
Sepositam a tergo MICHOL. Hic gloria summa
 65Stat descripta ducis Romani, maxima cujus
Virtus te allexit magna cum laude, GREGORI,
Tartari ut ex victa peteres sibi lege triumphum.
Induperatorem TRAJANUM hoc nomine dico,
Cui quaedam occurrens mulier viduata marito
 70Frena manu retinebat equi, osque habitumque gerebat
Effusae in lacrimas, externataeque dolore
Hunc acies equitum stant circum, auroque nitentes
Vidisses aquilas et venti flamine motas.
Has inter permixta acies, sic ore misella
 75Visa loqui est: «Princeps, mihi caesum ulciscere natum,
Quem doleo amissum.» Dux respondere: «Maneto,
Dum reditum huc referam.» Verum illa, dolore premente
Sollicitam, justas quam primum poscere pœnas:
«Quid, si non referas?» Atque is: «Qui sede sedebit
 80Nostra, ipse expediet.» «Quid te benefacta juvabunt
Alterius, tua jam oblitum?» haec respondit. At ille:
«Nunc animo esto bono. Mea munera obire, priusquam
Hinc abeam, decet. Id me jus rogat, atque moratur
Me pietas.» Nova qui nunquam vidisse putatur,
 85Expressit tales, oculo testante, loquelas;
Hasque novas nobis. Nam fantem talia nunquam
Hic hominem inveni. Dum tot fert corde voluntas
Pascere imaginibus visum, quae plurima moris
Humani documenta dabant, sentire monentis
 90De se quam minimum et non fastidire minores,
Propter et artificem suberant jucunda tuenti.
«Ecce hac», mussabat vates, «procedere multos
Aspicio, raris sed passibus incedentes;
Haec nos turba gradus altos intrare docebit.»
 95Quamvis haereret cupidus nova cernere visus
More suo, non iste mihi cessavit, ut illum
Audivi, inque ipsum non lentus lumina verti.
Non ego te patiar, lector, discedere, recto
Proposito abstractum, certus tibi dicere, qualem,
 100Qui debent, Superi jubeant persolvere pœnam.
Non tibi supplicii forma attendenda, revolve
Successum et tecum reputa, haud res esse futuras
Deteriore loco ulterius post tempora magni
Judicii. — «O sapiens,» cœpi, «quod repere contra
 105Nostra acies videt, haud agmen reor esse virorum,
Verum nescio quid sic decipit ista tuentem.»
Is mihi: «Condicio gravis et ratio aspera pœnae
Hos infigit humi contractos omnia membra,
Ut prius haud oculi hanc quissent mihi sistere litem.
 110Ast aciem contende illuc oculisque revolve
Extricaque illum, qui saxis aegra sub illis
Membra trahit; disces, ut quisque urgetur ab ipso.»
Christiadae miseri, lassum genus atque superbum,
Quos male confisos infirmae robore menti
 115Ire per inversos suadet fiducia calles;
Non venit in mentem, nos vermes degere natos
Angelici nobis formam edere papilionis,
Qui volat ad justum, nullo tutante, tribunal?
Quae vobis animos dat res attollere in altum,
 120O miseri, quoniam vos deficientia manca
Insecta, ut vermis, natura errante, creatus
Paene estis? — Veluti, quum opus est supponere tecto
Fulcrum, pro mutilo interdum est spectare figuram
Incurvam, adductoque ad pectus poplite utroque,
 125Quae facit ex vero, spectantem haud vera, dolentem:
Sic hos compositos, postquam bene lumina visus
Intendi, mihi cernere erat. Sed non tamen omnes
Contractos aeque. At prout unusquisque gravatus
Plusve minusve ibat. Quem plus patienter euntem
 130Arguerant gestus, hunc flentem mittere tales
Voces: «Haud valeo ulterius durare», videbam.

XI

 1»Summe Pater noster, caelorum qui incolis arcem,
Non circumscriptus, sed quod, quae prima creasti
Illic, devinxere magis tibi pectus amore,
Edita cuncta tuam virtutem et nomen adorent,
 5Effusa in laudes, ut dignum est solvere grates
Atque referre tuo spiranti dulce vapori:
Adveniant tua regna. Tuo nutu omnia fiant,
AEthere et in summo et terrarum in qualibet ora.
Ipse dies omnes nostram, qua vivimus, escam
 10Da nobis hodie. Quicquid debemus, id omne
Nobis dimitte, ut nostris dimittimus ultro.
Et grave ne adducas nos in certamen, et idem
Da nobis prohibere malum victoribus. Amen.
Hac prece postrema haud nobis, neque enim indiget usus,
 15Imploramus opem, ast illis, carissime, quorum est
Vita superstes adhuc post nos.» Sic illa caterva
Umbrarum sibi iter felix nobisque rogantes,
Pondere non aliter pressae, ac quandoque gravatur
In somnis aeger, reptantes membra trahebant
 20Omnes in gyrum, cruciatae dispare pœna,
Et lassae, primae scandentes saxa coronae,
Sese abstergentes mundi caligine tactas.
Si nobis illinc nunquam benedicere cessant,
Quae possunt ipsis et dicta et reddere facta
 25Isti, queis radice bona est donata voluntas?
Hic decet et justum atque pium est, succurrere justis,
Eluere advectas sordes, ut pura levisque
Quaeque anima aethereos evadere possit ad orbes.
«Justitia ac pietas sic dent levioribus ire
 30Quam primum vobis, alamque agitare solutis,
Quae vos attollat, quo fert immensa cupido;
Qua datur ad scalas breviore accedere cursu,
Dicite; sin plures aditus fortasse parantur,
Qui minus acclivis descendat ad ima, docete;
 35Nam comes ob pondus carnis, qua indutus ab Adam
Huc venit, invitus passu est ascendere parcus.»
Pectore quo exierint, non sat dignoscere quivi,
Quae fanti responsa duci sunt reddita ab illis;
At dictum est: «Dextri nobiscum hanc ite per oram,
 40Invenietis iter, quod vivus carpere possit.
Et superimpositi ni obstarent pondera saxi,
Quo premitur cervix, fastu olim elata superbo,
Quem propter prona mihi oportet verrere fronte
Terram: hunc suspicerem vivum, qui nomina celat,
 45An mihi nosse ipsum liceat, precibusque movere,
Ut mole oppressi tanta miserescere discat.
Mi genus ex Latio est, magnique ex semine Etrusci
Ipse GUILELMO exivi genitore creatus
ALDOBRANDISCO; an vestras hoc nomen ad aures
 50Venerit, haud scirem. Priscus me sanguis, et alta
Majorum decora usque adeo fecere tumentem,
Immemor ut matris communis quemque solerem
Fastidire, atque hic adeo increbrescere morbus
Cœpit, ut occiderem, quod sat novere Senenses
 55Et de plebe omnes, qui Compagnatica rura
Concelebrant. Nam OMBERTUS ego, et mens turgida fastu
Non modo me, at cunctos consortes in mala mecum
Traxit, et hic umeris haec cogor pondera ferre
Ob fastum, donec supremo debita regi,
 60Quando id neglexi, in terris dum vita manebat,
Solvam defunctos inter.» Sic ore loquentem
Ibam auditurus, demissa ad pectora fronte,
Cernuus atque ex his unus, non iste locutus,
Pondere sub proprio graviter sua terga premente,
 65Se distorsit meque inspectum agnovit, at aegre
Lumina fixa tenens me nomine compellavit,
Corpore qui toto incurvus comitabar euntes.
Dixi: «Tune es, ODERISI, tu gloria prima
Gugubii, artis honor, cui ductum a lumine nomen
 70Gallia donavit?» — «Frater,» contra incipit ille,
«Plus rident chartae, quas pinxit dextera FRANCI
FELSINEI. Nunc totus honor servabitur ipsi,
Quamvis et pars ipse fui. Haud tamen ipse fuissem
Tam largus vivos inter. Me tanta cupido
 75Ad summas artis stimulabat tendere laudes,
Quas prospectabam. Verum ista superbia pœnas
Hic dat, et immo forem procul hinc, ni tempore in illo,
Quo poteram esse nocens, conversus pectore toto
Caelum exorassem. Oh humanae gloria vana
 80Virtutis, quam flos est tantulus ille caducus,
Ni premat aetates venturas crassior aër!
Nulli se CIMABOS cessurum castra putavit
Picturae, sed nunc it cuncta per ora GHIOTTUS,
Illius ut famam obscuret: sic alter honorem
 85Linguae narratur GUIDUS rapuisse priori,
Forsque supervenit, qui nido expellat utrumque.
Nil aliud mundi rumor, quam flatus euntis
Nunc huc, nunc illuc venti est, qui nomina mutat,
Quod solet immutare latus. Quae fama manebit
 90Te major, si unquam scindas aetate vetustam
Carnem, quam si olim prius immaturus obisses,
Quam tu desineres balba pappare loquela,
Ante anni quam mille fluant? — Quae temporis aetas
Ad spatium aeternum est brevior, quam nutus ad illam
 95Est sphaeram, quae tarda magis per inane rotat se.
Tantillum qui carpit iter prae me, oppida Etrusca
Ruraque cuncta sono implevit: modo tenue Senenses
Vix mittunt murmur, quorum fuit arbiter ille
Tempore, quo domita et magna convulsa ruina
 100Florentina fuit rabies, quae fronte superba,
Ut modo perfricta est, incesserat. Est color herbae
Nomen apud vestros pulchrum, qui prodit abitque,
Quique illam dudum tellure emisit acerbam,
Ipse colorem adimit.” — Respondi: “Haec vera locutus,
 105Virtutem instillas, quae me sentire modeste
Ingentemque docet me complanare tumorem.
At quinam hic, quaeso, est, tua quem modo verba notabant?»
«Provenzanus is est SILVANI», talia reddit,
«Atque hīc iste manet, quia sic sibi fidit, ut actus
 110Ambitione Senam totam subjecerit, unus
Arbiter imperii. Sic irrequietus et ivit,
Atque it post mortem. Pretium istic tale rependit,
Qui nimis est illic ausus.» Cui talia contra:
«Si, qui extrema manet vitae momenta, priusquam
 115Sese paeniteat, statione moratur in ima,
Nec sese huc scandens infert, nisi quis prece pura,
Ante fluant quam tot, quot pugnax vixerat annos,
Afferat auxilium: quonam indulgente recepit
Huc se?» — Respondit: «Quo vitam tempore agebat
 120Splendore illustri ac summo spectandus honore,
Nil se respiciens hic castra Senensia inivit.
Fusus in obsequium supplex positoque pudore
Constitit, ut pœnae dilecti corpus amici
Eriperet, vinctum quem tristis carcer habebat
 125CAROLI; is haud cunctis venis horrere refugit.
Ulteriora tibi haud addam; me involvere vera
Obscuris scio, sed parum abest ea temporis hora,
Quum, qui te attingunt propius de gente propinqua,
Efficient, ut et ipse queas his demere velum
 130Tale virum facinus subtraxit finibus illis.»

XII

 1Non secus atque jugo nexi bos unus et alter,
Hanc pariter vadens umbram comitabar onustam,
Dulcis dum ductor tulit. Ast ubi farier infit:
«Mitte hunc et trana; namque est res optima remis
 5Et velis istinc vi summa impellere cumbam»,
Mole mea stantem, ceu qui studet ire, paravi
Me rursus, quanquam demissa et manca maneret
Mens mihi. Ego institeram vestigia corde libenti
Pone ducem, et pes, quid levitate valeret, utrisque
 10Ostendit. Quum sic dux fari: «Verte deorsum
Lumina, erit, dum carpis iter, tibi dulce levamen
Strata videre soli, quae dant incedere plantis.»
Terreni ut tumuli praeportant fronte sepulti
Effigiem, ut discant hujus meminisse nepotes
 15(Quare saepe illic fletur, pungente dolore
Corda recordantum; namque haec tantummodo tangit
Cura pios), aeque, sed multo plenius artis
Ad normam expressa et variis distincta figuris
Vidi strata viae, quae montem exstantia cingunt.
 20Conspiciebam illum, quem nobilitate creator
Fecerat eximium, caeli una ex parte ruentem,
Fulgure correptum rutilo; vidi BRIAREA
Ex alia, exanimum caelestis vulnere teli,
Praegrave onus terrae ob frigus mortale jacentem;
 25Vidi THYMBRAEUM MARTEMque et PALLADA in armis
Fervere adhuc juxta patrem, et dispersa GIGANTUM
Membra inspectantes. NEMBROTUM paene timore
Torpentem prope opus magnum, gentesque videbam
Respicere una omnes; quae tanto Sennaar una
 30Miscuerant fastu. Quam oculos dejecta dolentes,
Inter his septem prostratos funere natos,
In media spectanda via sub imagine ficta,
O NIOBE, stabas! O quam similem ense necati
Sub proprio vidi te, SAUL, super edita montis
 35GELBOAE, quem exin caelum nec rore nec imbre
Juvit! Ut insano te fastu, perdita ARACHNE,
Dimidiam in vermem jam defluxisse, tuique
Tristem fragmentis operis, tibi quod male cessit,
Incubuisse! Neque hic tua jam vexilla videntur
 40Explicuisse minas, ROBOAM, sed plena timoris,
Ante ea quam pellant hostes, vehit incita habenis
Immissis levitas currus. Et erat quoque duris
Inspicere in stratis ALCMAEONA, qui pretiosum
Persuasit matri infelix venisse monile.
 45Nec non ut nati templum irrupere ruentes
SENNACHERIBUM contra, lacerumque cadaver
Deseruere illic, doctus monstraverat auctor;
Et quantum intulerit CYRO regina THAMYRIS
Cladis sanguineae, «Satia te sanguine», dicens,
 50»Cujus eras sitiens!» — Hic, HOLOPHERNE perempto,
Terga fugae Assyrios dantes, pariterque ruinae
Tristes reliquias spectabam et corporum acervos.
Conversum in cineres tunc Ilion inque cavernas
Cernebam, utque humilem ac vilem te, Troja, ferebas,
 55Signum ostendebat, quod parte exstabat in illa.
Quemnam peniculi atque stili rear esse magistrum,
Umbras qui valeat tractusque effingere, quales
Stant ibi, miranda ingenio portenta vel acri?
Exstincta exstinctis et viva simillima vivis
 60Corpora dixisses. Nemo verissima vidit,
Quam quae ego calcavi pedibus, dum cernuus ibam.
Eja ite, o Eva geniti, nunc ite superbi
Visu sublato, ne vobis cernere detur
Quam pravum teneatis iter. — Jam maxima nobis
 65Pars circum peragrata jugi, multoque diurni
Plus erat impensum cursus, quam mente putaram
Non vacua; quum, qui semper vigilante praeibat
Sollicitus cura, cœpit: «Caput arrige; non est
Tempus praeterea suspenso incedere passu,
 70Ut modo. Cerne illic superis de sedibus unum
Aligerum huc adventantem cito adesse paratum;
Aspice, sexta redit famulata ancilla diei.
Fac tibi compositum exornet reverentia vultum
Et gestum, ut juvet hunc nos montem mittere in altum:
 75Volve animo hanc non posse diem lucescere rursus.»
Saepe assuetus eram monitis, queis ducere tempus
Me doctor vetuit; quare mihi rebus in istis
Non potuit docuisse nova aut perplexa profari.
Egregius forma, niveo spectandus amictu,
 80Ultro occurrebat venientibus obvius ales;
Matutini instar tremulo fulgore micantis
Sideris, huic facies radiabat. Bracchia pandit
Primum et mox alas simul: «Huc accedite,» dixit,
«Hic prope sunt aditus facilisque evadere in altum
 85Dat gradus. Haec suadent gressum huc hortamina ferre
Raros. Progenies hominum, super astra volare
Enata, ah, quianam te tantula dejicit aura?»
Is nos deduxit, quo rupes caesa patebat:
Hic mihi percussit frontem vibrantibus alis,
 90Dein tutum promisit iter mihi. Qualis, ubi altum
A dextra montem conscendis, quo insĭdet aedes,
Quae bene moratam, Rubiconem desuper, urbem
Subjicit, ascensus rapidi interrumpitur audax
Conatus, gradibus positis quo tempore norma
 95Mensurae, et codex erat in tuto; haud secus ista
Ripa remittebat, male quae aspra huc decidit orbe
Ex alio; at saxi hinc illinc latera ardua radit.
Dum nos huc versi properamus scandere in illum,
Hoc multae voces carmen cecinere: «Beati
 100Ter, quibus humanae stat pauper spiritus aurae«,
Dulcisonis adeo numeris, ut dicere non sit.
Oh quam Tartareis differre a faucibus istas
Vidimus! Huc etenim per cantus itur, at illuc
Per nunquam auditos questus fremitusque feroces.
 105Jam sanctos superare gradus nos ardor agebat,
Et mihi plus multo levior prodire videbar,
Quam prius in plano. Quare: «Dic, quaeso, magister,»
Tali voce rogo; «quonam graviore levatum
Pondere me censes? Nam pars quasi nulla laboris
 110Jam mihi sentitur, pedibus conscendere aventi.» —
«Quum tibi ‹P› reliqui, positi qui in fronte leguntur,
Nunc etiam paene exstincti, velut unus ademptus,
Abrasi penitus fuerint, tunc utraque planta,
Sponte levată suā, usque adeo superabitur,» inquit,
 115»Ut sit nitenti, ne dum grave, dulce, futurum
Impelli sursum.» Veluti qui portat in ore
Signa suo imprudens, nisi si quod suspicet ipsi,
Afferat alterius nutus, namque utitur apto
Tunc manus auxilio, quaeritque atque invenit, isto
 120Officio fungens, quod visu absolvere non est;
Sic digitos dextrae intendi frontem undique circum,
Invenique notas senas, quas tempora supra
Clavibus armatus mihi primum inciderat ales;
Quod quum vidisset, surrisit dulce magister.

XIII

 1Ventum erat ad summum scalarum, ubi scabra secundo
Dat resecata viam rupes, depellere praesens
Scandendo morbos. Ibi circumducta corona
Altera non aliter clivum, ac prior illa revincit,
 5Si non falcatus citius se inflecteret arcus.
Haud ullam hic umbram, haud ullum hic est cernere signum,
Sed ripa est, et iter simplex, scopulique colorem
Liventem referens. At vates talia mecum:
«Si nos mansuri gentem, quam voce rogemus,
 10Hic stamus, vereor ne nostrum forte moremur
Plus satis electum.» In solem dein lumina figens,
Dextro usus latere, ut centro, circumegit in orbem
Se laevamque sui partem conamine torsit.
«Jucundum lumen, quo fidens istud inivi
 15Insuetum mihi iter, sic nos duc,» inquit, «ut aequum est
Te nos huc intus deducere. Tu face mundum
Calfacis ignifera tuque ipsum lampade lustras;
Si non obsistat contraria causa, necesse est
Pro duce habere tuum splendorem tempus in omne.»
 20Quantum istic spatii passus per mille putatur,
Tantum nos illic, studio inflammante, viai
Confecisse brevi credo, quum sensimus umbras,
Cernere quas acie haud fuerat, prodire loquaces
Nos contra, hortantes ad mensam accedere amoris
 25Comiter, et quae transivit vox prima volando,
Alto est fata sono: «Non est his copia vini«,
Carmen, et hoc iterum post nos iterumque locuta est.
Et prius ob longum abscessum quam tota periret,
Altera praeteriens; «Ego sum», clamabat, «ORESTES.»
 30Nec tamen haec mansit. Quare: «O pater optime,» dixi,
«Quae sunt hae voces?» Vix talia verba locuto,
Ecce! supervenit vox tertia et inquit: «Amate,
Quos scitis nocuos vobis.» — «Hĭc verberat orbis»,
Dux ait, «invidiam. Hinc ferulae, qua caeditur umbra,
 35Traxit amor cordas. Sonet ut contraria frenum,
Est opus. Id te auditurum reor esse, priusquam
Sit tibi inire locum veniae. Sed in aëra visum
Intende, et cernes turbam nos ante sedentem;
Namque solum propter speluncae quisque resedit.»
 40Tunc magis atque magis patefeci lumina visus.
Et prae me inspiciens, indutas vestibus umbras
Vidi, queis inerat saxi color, atque ubi paulo
Accessi propius, simul una voce: «Maria!
Ora pro nobis«, audivi, et nomine Michel,
 45Et Petrum atque alios divos divasque vocari;
Demum compellari omnes. Haud tempore nostro
Hanc terram peragrare reor tam pectore duro
Quemquam, quem pietas haud vulnere figeret acri,
Si, quae dein vidi, aspiceret. Nam ubi sic prope ventum est,
 50Ut certos horum possem dignoscere vultus,
Mi gravis emunxit oculos dolor. Hos ego vili
Indutos cilicum texto sum cernere visus,
Alterum et alterius umeris insistere fultum,
Illaque fulcimen nixis dabat omnibus ora.
 55Sic, quos res fallit, prope templa frequentia caeci
Stant oraturi, quod quemque hortatur egestas.
Alter ubi alterius supra caput inclinato
Stat capite, ut citius pietas praecordia tangat,
Non modo verborum ob sonitum, at miserabile propter
 60Spectaclum, quod non secus adjuvat, atque rogantum
Aspiret votis. Atque ut Sol lumine captos
Non adit, haud aliter caeli lux abnegat umbris
In regione illa, mea tunc ubi sensa loquebar,
Sese largiri. Nam ferrea fila ligabant
 65Palpebras illis sutas, quo more feroci
Accipitri nunquam docili servare quietem.
At mihi tunc illis injurius esse videbar,
Quos ego spectabam, si non inspectus abirem.
Quare ego respexi, quem scitum propter habebam
 70Consilii auctorem; neque eum quae mutus averet
Dicere, fugerunt; quare exspectare rogantem
Noluit, ast inquit: «Non multis utere verbis,
Sed tamen argutis.» Vates ex parte coronae
Illa ibat, quae tota patens circumdata nulla
 75Sponda, pandit iter praeceps. Pars altera sanctis
Umbris strata dabat, quae sic prae angore premebant
Suturam horribilem, ut lymphis genae utraeque maderent.
Stans super has cœpi: «O gens altum cernere certa
Lumen, quod solum suspirat vestra cupido;
 80Sic, quas vos scitis, quam primum gratis spumas
Dissipet, ut menti clarum illabatur ab astris
Flumen ope ipsius, mihi dicite, namque erit istud
Gratum et jucundum; num qua hic ex gente Latina
Inter vos anima est? Atque illam forte juvabit
 85Istic inventam.» — «Mi frater, quaelibet urbis
Est civis verae: tua sed sententia quaerit,
Num qua hic consīdat, quae degerit hospes in oris
Italiae.» Haec responsa mihi venisse per auras,
Et multo inde puto ulterius, quam ubi talia fatus
 90Constiteram. Quare gressum vocemque propinquans
Illuc admovi et quandam vidi agmine in illo
Umbram exspectanti similem. Si forte requiras:
«Quomodo?» Uti caecus, visa est attollere mentum.
«O anima», huic dixi, «quae regnum initura supernum
 95Te crucias, tu eadem mihi si responsa dedisti,
Effice, ut ex patrio aut proprio te nomine noscam.»
«Est Sena mi natale solum,» respondit, «et istis
Hic ego mista, pio perversae crimina vitae,
Illacrimans illi, ut nobis praebere fruendum
 100Se velit. Haud Sapii, licet appellare SAPIAM
Me genitor voluit, majoraque gaudia cepi
Ex damno alterius, quam si essem qualibet usa
Fortuna: ac ne falsa putes me farier, audi,
An fuerim demens, ut te monuisse volebam.
 105Quum mihi jam annorum propere descenderet arcus,
Tum cives nostri prope Collem castra locarant,
Contulerantque manus, aggressi fortiter hostes,
Atque ego vota Deo faciebam, eadem ipsa precata,
Quae voluit. Nam omnes fusi versique fuere
 110In mala amara fugae, et victorem terga prementem
Spectando haud ullum percepi pectore sensum
Laetitiae huic similem; et vultu, temeraria, in altum
Sublato, ad Numen clamavi: ‹Haud amplius irae
Arma tuae timeo›, ut, placidi ridente parumper
 115Temperie caeli, merulus. Prope tempora vitae
Jam suprema, Deum veniam pacemque rogavi;
Et multa nondum minuissem debita pœna,
Ni PECTIGNANUS PETRUS, dum supplice tollit
Voce preces sanctas, nostri meminisset, ubi illum
 120Et dolor, et pietas monuit miserescere nostri.
At tu quis tandem, quem nostram inquirere sortem
Fert studium? qui oculos affers, ut credo, solutos,
Atque animam ducens loqueris?» — «Hic lumina», dixi,
«Mi quoque dementur, sed non in longius aevum,
 125Nam culpa exigua est, quod livor torva tueri
Me docuit, stringorque magis formidine pœnae,
Quam vidi inferius; namque illo membra gravatus
Pondere mi videor.» — Tum sic os illa resolvit:
«Quisnam te huc igitur duxit, si ferre regressum
 130Deorsum posse putas?» — «Qui mecum est, nec tamen hiscit,
Respondi, et vivo; quare, umbra electa, rogare
Ne parcas, si me pedibus mortalibus uti
Et pro te vivos inter tua certa voluntas
Hortatur.» — «Tua sic», inquit, «mihi dicta videntur
 135Insolita auditu, ut pateat, quam numine amico
Incedas; quare precibus quandoque juvare
Me dignare tuis, et per, quae ardentius optas,
Oro: si Etruscum liceat tibi litus adire,
Me penes affines fama in meliore repone,
 140Quos illo vanae mistos examine gentis
Cernes, quam Talamon multa spe lactat; at illos
Plus haec spes ludet, quam quum reperire Dianam
Ardebant; rerum navarchis plus emunctis.»

XIV

 1»Ecquis is est, montis qui nostri circumit orbem,
Ante ipsi volucres quam mors aptaverit alas,
Atque aperit clauditque oculos, ut sponte libido est?»
«Qui sit, scire mihi non est, tamen arbitror istum
 5Non solum hos intrasse locos. Qui proximus astas,
Comiter acceptum scitare, ut voce loquatur.»
Haec duae, utraeque umero alterius super impendentes,
Umbrae ibi dextrorsum de me sermone serebant;
Deinde locuturae visus fecere supinos,
 10Atque una: «O anima», inquit, «adhuc quae corpori inhaerens
Caelum conscendis, quaeso, solare rogantes
Atque, unde et qui sis, humane edissere nobis.
Namque stupore tenet tanto tua gratia mentem
Nobis defixam, ut quae nunquam nota fuere.»
 15»Exspatiatur, agrum lambens medium, inter Etruscos
Amniculus,» dixi, «cui Falterona dat ortum,
Nec satis est isti percurrere milia centum.
Inde supra hos artus deporto, et vana requiris
Hortando fari, qui sim, namque hactenus auras
 20Haud mea personuit sat claro murmure fama.»
«Si bene percipio penitus tua pectore sensa,»
Respondit, qui fatus erat prior, «innuis Arnum.»
Atque ait hic alter: «Cur iste vocabula terrae
Illius modo nos celat, velut horrida dictu?»
 25Quaeque rogata fuit, proprio sic munere functa est
Umbra: «Haud ista scio, verum hujus nomina vallis
Sunt digna, ut pereant: nam prima ab origine, ubi amnis
Sic tumet, ut rigidus, qui obtruncat saxa Pelori,
Mons paene haud usquam hunc superet, mare ad usque profundum,
 30Quo venit, ut reddat, quod siccat flammeus aether,
Damna repensurus, cui debent flumina, quicquid
Advolvunt secum, sic pellitur hostis ad instar
A cunctis virtus, velut anguis, sive maligna
Condicione 1oci, pravo seu more premente.
 35Quapropter miserae quicunque est incola vallis,
Naturam usque adeo jam commutasse videtur,
Non secus atque omnes Circe inter pascua haberet.
Obscenos inter porcos it pauper aquarum
Primum, hosque offendit mage dignos pascere glandes,
 40Quam quoscunque cibos alios consumere, in usum
Humanum lectos. Exin revoluta deorsum,
Occurrit catulis sat plus ringentibus unda,
Quam praestent vires, quos dedignata, retorquet
Rictum. It delabens, et quo magis ista redundat,
 45Tanto plus catulos versos in membra luporum
Invenit acta malo fato devotaque fossa.
Deinde viam arripiens per plurima stagna profunda,
Offendit vulpes sic plenas fraude dolisque,
Nullam ut nequitiam formident, quae occupet ipsas.
 50Dicere nec parcam, licet hic mihi praebeat aures,
Atque isti bene erit, memori si haec mente recondat,
Quae mihi defunctae mortali corpore, verax
Spiritus enodat. Tuus ecce ante ora videtur
Concursare nepos factus venator, et illos
 55Exagitare lupos in diri fluminis ora,
Et terrere omnes, istorum vendere carnem,
Nec satis est ipsi, vivam, sed deinde necatos
Abjicit, ut senio confecta animalia, inerti
Defraudat multos vita, se nomine honesto.
 60Tristi exit silva fœdatus caede; relinquit
Talem, ut mille exin volvendis orbibus anni
Nequicquam studeant primum reparare decorem.»
Sicut, ubi accipiat venturi nuntia damni
Verba, os auditor turbat, quacunque periclum
 65Ex parte huic animum feriat, sic altera visa est
Conturbari anima, haec fantis dum pendet ab ore,
Surgere et aspectu tristi haec simul auribus hausit.
Alterius sermo, alterius conspectus aventem
Suadebant horum me inquirere nomina, et illos,
 70Multis immiscens precibus mea dicta, rogavi.
Quare, quae fuerat mecum prius umbra locuta,
Sic iterum: «Id tibi me hortaris praestare, quod ipse
Abnuis; at quoniam Superum manifesta voluntas
Efficit, ut tanta te donet gratia luce,
 75Non tibi parcus ero. Quapropter me esse fatebor
GUIDUM DEL DUCA. Fuerat mihi sanguis adustus
Invidia tanta, ut, testantem gaudia vultu
Si quem vidissem, sparsum livore maligno
Me quoque vidisses. Ex isto semine talem
 80Demĕto nunc paleam. O suboles humana, quid omnes
Impendis curas, inhians quae jura vetandi
Poscunt et quemvis consortem a finibus arcent?
Quem prope me stantem cernis, REINERIUS hic est,
Calbolidum decus ac lumen, quem nemo secutus
 85Hactenus est heres tanta virtute potitus.
Nec solum circa Eridanum montemque fretumque
Et circa Renum jam defecisse videtur
Illius sanguis rebus, queis vera paratur
Copia opum, atque quibus coalescunt gaudia vitae;
 90Verum intra hos fines sunt sentibus oppida cuncta
Plena veneniferis, et frustra cura laboret,
Ut cultu meliore minus silvescere discant.
Nunc ubinam est LICIUS bonus HENRICUSque MENARDI,
Et TRAVERSARUS PETRUS et CARPINIUS ille
 95GUIDUS? — Proh genti gens AEmiliana priori
Degenerata! Novas quum vidit Felsina fabrum
Mittere radices, parvo atque ex gramine factum
Nobile virgultum succrescere BERNARDINUM
Progenitum FUSCO jam tota Faventia narrat.
 100Desine mirari flentem, sate sanguine Etrusco,
Quum memori GUIDUM DE PRATA atque HUGOLINUM
Mente colam ACTIACUM, nostris qui degit in oris;
Et quum FRIDRICUM TIGNOSUM mente recordar
Atque hujus socios; quum TRAVERSARA recursat
 105Clara domus menti, quum nomen ANASTASIORUM,
Utraque gens quorum facta est modo nominis heres,
Matronae atque equites, studia horum sedula, centum
Commoda, sollicitante virum praecordia amore,
Et sensu humano, quae contra versa nefandos
 110Inducunt mores. Quid, BERTINORE, moraris,
Gente tua egressa, multis ex urbe secutis,
Improba ne fiat? Sed erit bene BAGNACAVALLO,
Haud genuisse novam prolem, male CASTROCARO,
Et pejus CONIO, ulterius qui gignere curant
 115Tale genus Comitum. Si quanto Daemon abibit,
Paganis bene erit, sed non vitae integer, omni
Labe carens, horum nascetur sanguine testis.
O FANTOLINAE genus decus, UGOLINE,
Luce tuum nomen tuta fulgebit in omne
 120AEvum, ex quo prolis tibi spes amissa futurae est,
Quae tibi degenerans obducat labe nitorem.
Verum, Tusce, abeas jam, nam mage fundere fletus
Interea, quam verba juvat; sic pectora pressit,
Vestra mihi ratio.» Neque erat mens nescia nobis
 125Auditu instructas abeundo haud fallere posse
Dilectas animas; quare vocem ore premendo,
Addiderant animum haud nota regione viarum
Confisis. — Postquam est nobis data copia eundi
Solis, visa fuit vox aëra findere ad instar
 130Fulguris, incursans adversa ac talia fata:
«Dedet me leto quisquis me offendit!» et uno
Tempore ceu tonitrus, qui, scissa nube, repente
Diffugit, in tenues dispersa evanuit auras.
Auribus ut nostris requies fuit, ecce fragore
 135Altera sic resono, ut subito sit visa tonare
Post fulgur: «Sum AGLAUROS ego, nunc saxea facta!»
Ast ego, sollicite properans mage stringere vatem,
Retrorsum, non ante pedem vestigia traxi.
Jamque quiescenti similis cessaverat aura
 140Undique, et ille inquit: «Fuit haec vis aspera freni.
Apta suos intra fines cohibere protervos
Terrigenas; sed vos sic escam inhiatis, ut hostis
Vos fraus antiqui necopinos occupet hamo.
Quare frena parum prosunt, aut signa vocantum.
 145Retrorsum vos templa vocant caelestia, vestrum
Dum gyros ducunt supra caput, atque decorem
AEternum pandunt: sed terrae fixa tenetis
Lumina adhuc; ita vos, qui perspicit omnia, pulsat.»

XV

 1Quantum inter spatium, quod tertia conficit hora,
A jubare exorto sphaera indicat intervalli,
Sueta suum semper pueri instar ludere ludum:
Hesperiam tantum properanti tangere soli
 5Restabat cursus. Erat illic ultima lucis,
Atque istic mediae pars obscurissima noctis;
Et vultum medium telum solare petebat;
Namque ita montis erat nobis peragrata corona,
Ut plantae Hesperias directo tramite partes
 10Calcarent. Mihi quum sensi splendore gravatum,
Sat plus quam ante caput, quae res me cognita nondum
Fecerat attonitum. Quare fuit impetus ambas
Hinc atque hinc palmas palpebrae opponere utrique,
Luminibusque jubar defendi, ut spicula lucis
 15Parcius afficerent oculos, limata, tuentes.
Sicut aqua aut speculo solis lux fracta, retrorsum
Ad partem oppositam saliendo, pervolat ipso
Impete, quo primum descenderat, atque recedit
A saxi lapsu multo velocius, aequum,
 20Si numeres, spatium, quod et experientia et artis
Doctrina ostendit; sic prae me luce videbar
Ictus refracta. Quare mea lumina promptae
Consuluere fugae. «Quid id est, pater optime,» dixi,
«Quod prohibere oculis non me sinit ulla facultas
 25Nitentem, et contra nos festinare videtur
Occursu usque magis?» — «Non te stupor occupet,» inquit,
«Si tibi stringit adhuc aciem gens aethere missa:
Angelus est, hominem qui hortatur scandere in altum.
Nec longe jam tempus abest, quum haec cernere propter
 30Non grave erit, sed dulce tibi, quoad tendere sensum
Naturae dederint vires.» — Ut venimus almo
Aligero coram, sic laeta is voce profatur:
«Hac intrate gradus, per quos minus ardua ducet
Vos via.» — Digressi inde ascendimus, atque: «Beati
 35Illi corde bono, qui sunt miserescere sueti«
Insonuit retro, et, «gaude qui vincis.» Utrique
Soli una scalas ascendere. At utile duxi,
Illius ex verbis si quicquam discere possem,
Dum mecum ire viam pedibus pergebat, et ipsum
 40Aggressus rogito: «Quidnam innuit AEmilianis
Orta anima in terris, consortem et jura vetandi
Commemorans?» Tunc ille mihi: «Quae quantaque damna
In se congessit labes sua maxima, novit.
Quare ne stupeat quisquam, si voce reprendit
 45Hoc vitium in vestros, luctu ut majore leventur.
Quod mens vestra aciem viresque intendit in illa,
Quorum pars minui, socio accedente, videtur,
Propterea cogit suspiria ducere livor
Folle suo. At caeli sphaeram si vestra cupido
 50Suspiciat, timor hic a vestro pectore abesset.
Namque illic quanto plus fas est dicere ‹nostrum›,
Tanto plus vir quisque tenet, plusque ardet amore
Caelesti in patria.» «Mens haud expleta magisque
Mi», dixi, «jejuna manet, quam si ista tacendo
 55Misisses; nam incerta magis suspensaque pendet.
Qui poterit fieri, ut multis divisa bonorum
Pars magis hos cumulet, quam si illam pauculi haberent?»
Is mihi: «Propterea, quod tu terrena volutas
Nunc quoque mente tua, vera de luce tenebras
 60Ducis. Namque bonum non enarrabile, summum
Hoc, quod corda beat superorum, occurrit amori,
Corporibus veluti lucentibus ignea solis
Spicula. Caelestis tantum conceditur aestus,
Quantum hic inventum est. Quare quo latius ignis
 65Exit, eo flamma virtus aeterna redundat
Majore, et quanto plures ex gentibus illis
Illuc intendunt animos, et amore feruntur;
Tanto plus ipsis bene amandi copia abundat,
Diligiturque mage. Ut speculum, quod lumina reddit
 70Alterius speculi vitro; et simulacra refundit.
Quod si non explet ratio te nostra, BEATRIX
Adveniet spectanda tibi, quae plenius istam,
Et quamvis aliam vellet de pectore curam.
Fac tibi quam primum exstinguantur vulnera quinque,
 75Sicut jam illa duo, quae est claudere corde dolendo.»
Jam dicturus eram satis haec fecisse roganti,
Quum sensi alterius flexus me tangere spondam,
Quare oculus cupiens suasit compescere vocem.
Atque ibi mente abii raptus, subitoque videbar
 80Collectam in templo multam mihi cernere turbam,
Et quandam tecto subeuntem matris habentem
Dulce os atque habitum atque edentem has corde loquelas:
«Quid sic fecisti nobis, fili? Ecce dolentes
Et pater, et tua ego mater tu quaerere nunquam
 85Destitimus.» — Post haec quum voce effugit imago,
Quae mihi visa prius fuerat. Deinde altera coram
Occurrit, perfusa genas umore cadente
Illo, quo dolor exstillat, qui gignitur ira;
Atque haec sic fari: «Si tu dominaris in urbe,
 90Pro qua certatum est studio inter numina tanto,
Ex qua doctrinae atque artis decus omne refulget,
Ne mora sit pœnis illos punire lacertos
Ausos amplecti natam, O PISISTRATE, nostram»;
Cui tum visus erat sic respondere benignus,
 95Composito placide, princeps mitissimus, ore:
«Quid faciemus adhuc, si quis male fausta precetur
Nobis, si pœna nostri afficiamus amantem?»
Deinde aliam vidi flammato pectore gentem
Aggressam saxis juvenem dare funeri acerbo,
 100Murmure quae magno clamabat: «Percute, caede!»
Isque videbatur succumbere, morte gravatus,
Pronus humi, semperque oculos contendere apertos
In caelum fixos ac summum poscere regem
In tanto pacem bello, veniamque feroci
 105Turbae, quo mitis pietas diffunditur, ore.
Quum rediit mihi mens externaque vera revisit
Extra se posita, haud falsus tum cognitus error
Est mihi. Me similem rumpenti vincula somni
Cernere qui potuit: «Quae», inquit, «consistere posse
 110Causa vetat?» doctor. «Sed jam tu milia vidi
Plus quasi quam duo progressum tibi lumina palmis
Velantem atque aegre vestigia torta trahentem,
Ut vir, cui somnus vel vinum praepedit artus?»
«O dulcis pater,» huic dixi, «si porrigis aures,
 115Dicam visa mihi, per quae vis concidit omnis
Crurum.» Atque is contra: «Tibi si velamine vultum
Larvae texissent centum, quae cogitat intus
Mens tua, parva licet, non me sic clausa laterent.
Haec ideo sunt visa tibi, ne forte recuses
 120Pacificis cor pandere aquis, quae fonte redundant
AEterno. Neque ego studui cognoscere causam,
Ut qui oculis posita ante videt tantummodo, et ultra
Non videt exanimi simulac calor ossa reliquit;
At percontabar, quia plantis addere vires
 125Consilium fuerat. Sic pigros pungere oportet,
Ut, quas evigilare datur, redeuntibus horis
Solliciti utantur.» Nos ire crepuscula noctis
Spectantes ultra, quantum procedere quibat
Nostra acies, contra lucem sub vespere missam.
 130Ecce autem nobis paullatim occurrere fumus
Ut nox obscurus, neque erat ratio ulla locusque
Vitandi, isque oculos simul et purum aëra ademit.

XVI

 1Tartareus nigror et vacuae quocunque planeta
Paupere sub caelo noctis, caligine densa
Quantum unquam potuit, sic crasso lumina velo
Haud mihi compressit, vis illa ut lurida fumi,
 5Quae nos texit ibi, neque texto sensibus aspro
Usque adeo, ut mea ferre acies reclusa nequiret.
Quare, qui mihi ductor erat fidusque catusque,
Affuit apposuitque umerum. Ut vir captus utroque
Lumine ducentem sequitur, ne forsan aberret,
 10Aut quicquam offendat damno exitiove futurum:
Sic per amaritiem ac per sordes aëris ibam,
Aure ducis vocem accipiens mihi talia fantis:
«Fac caveas, nostris ne quid te separet ulnis!»
Me percellebant voces, pacemque rogare
 15Verba videbantur, miserantem corde precata
Agnum divinum, qui tollit crimina mundi.
Primi «Agnus« clamare «Dei.» Haec deinde omnibus una
Vox erat, atque uno reddebant missa tenore,
Omnis ut hos inter concordia amica pateret.
 20»Quorum verba sonant, an sunt simulacra, magister?»
Dixi; ast ille mihi: «Tu verum percipis,» inquit;
«Illi, quem plicuit nodum iracundia, solvunt.»
«Quisnam tu, nostrum properas qui findere fumum,
Et nunc verba facis de nobis more modoque,
 25Tempora quo numerat quisquam digesta per annos?»
Haec vox audita est. At dux: «Huic dicta vicissim
Redde simulque roga, num istinc sit scandere in altum.»
«O anima,» huic dixi, «quae te hoc in carcere purgas,
Pulchra ut ad auctorem redeas, si me ipsa secundas,
 30Mira quidem accipies.» «Quoad est data copia,» dixit,
«Te sequar et, quanquam haud patitur res cernere fumus,
Aurĭs erit visus instar junctosque tenebit.»
Sic cœpi: «Illā usus, quam solvunt funera, veste
Ascendo atque inter gemitus elapsus Averni
 35Huc veni; et quoniam tam large aeterna potestas
Mi favet, ut libeat propriam me admittere ad aulam
Extra omnem penitus legem, quam noverit usus,
Ne cela, quisnam fueris, mors atra priusquam
Te mersum abstulerit; sed profer, num bene pergam,
 40Quo transire datur. Quae respondebis, habebo
Pro ducibus.» — Tunc is: «Genere et cognomine dicor
MARCUS LOMBARDUS. Me juvit discere mundum,
Atque ea praecipuo me virtus vinxit amore,
Ad quam quisque sui jam fert lentescere robur
 45Arcus. Directe, quo dat via scandere, pergis.»
Sic ille atque addit: «Superum si quando licebit
Intrare ad sedes, pro me quoque numen adores.»
Atque ego: «In his tibi nostra fides obstricta manebit,
Et quod poscis, erit; verum in contraria cura
 50Rumpor, quae male habet dubium, ni pectore solvam.
Haec fuerat simplex, tua nunc sententia duplam
Fecit, quae offirmat mentem, jam credere certam
Hic audita mihi atque alibi, tunc quum utraque mecum
Compono. Anne igitur sic virtus exulat omnis
 55A mundo, ut narras? Sic feta obductaque terra est
Nequitia? Ast, oro, sic da mihi noscere causam,
Ut pateat cernenda oculis monstrandaque vulgo;
Namque alter caelo, terris hanc asserit alter.»
Ille autem duxit gemitum, quem vertit in unum
 60Triste «eheu!« dolor astringens, dein talibus infit:
«Mundus caecūtit, tuaque inde emanat origo,
Frater. Vos vivi, vos derivatis in astra
Et caelum causam quamvis, ut si omnia caelum
Secum ageret motu fatali et fœdere certo.
 65At si id forte putas, periit vis libera vestri
Arbitrii, haud usquam aspiceres, quae facta rependat,
Justitiam, at lugere bonos, gaudere scelestos.
A caelo primi veniunt in pectora motus:
Non omnes, inquam; quamvis, si hoc asserere ausim,
 70Pro vobis recti ac pravi justissima judex
Stat ratio et nulla expugnabilis arte voluntas
Libera; et haec, primo durata in turbine pugnae
Contra vim caeli, pugna discedet ab omni,
Si bene pectus alat, parto laudanda triumpho.
 75Virtus vos major, melior natura subactos
Temperat, incolumi arbitrio; atque haec ipsa creavit
In vobis mentem, quae caeli haud tradita curae est.
Quare, si praesens mundus vos tramite recto
Abducit, primum vos intus quaerite causam;
 80Atque meis verbis haec omnia vera probabo.
Illius haec anima e manibus, qui suspicit ipsam,
Ante frui quam det vita, devinctus amore,
Infanti similem lacrimas lususque cientem
More puellari, simplex ignaraque rerum
 85Prosilit; excipito, auctoris quod mota sui vi
Laetificante libens, quo se oblectare solebat,
Regreditur. Parvusque boni sapor allicit illum
Principio; istic decipitur, tamen incita in istum
Fertur, ni frenum vel dux deflectat amantem.
 90Quare est ad legem ventum, quae utatur habenis;
Majestas quaerenda simul summi arbitra regis,
Qui saltem turrim verae dignosceret urbis.
Non desunt leges; sed cui stat, legibus uti?
Nulli! Nam pastor praecedens ruminat ore,
 95Quanquam fissa deest huic ungula, turbaque cernens
Ductorem bona venantem, quae pectore hiante
Quisque petit, pascit se his, ulterioraque mittit.
Hic patet, ut ratio vitae mala causa malorum est,
Quae mundum infecere tuum; non insita vestrae
 100Naturae labes. Quae castos Roma vocavit
Ad mores mundum, gemino pollere solebat
Sole, utramque viam mundi monstrante Deique;
Alter at alterius restinxit lumen, et ensis
Juncta pĕdo est acies; quapropter oportet utrumque
 105Jam pariter ruat in pejus. Nam ubi juncta simul vis
Conjurat gemina alternis, unam altera spernit.
Si dubitas, spicam reputa; nam a semine nosci
Omne potest gramen. Quae crescit terra, rigante
Eridano atque Athesi, pinguis, virtute solebat
 110Et more urbano increbrescere laeta, priusquam
Causa laboraret FRIDERICI: sed modo tutus
Ire redire viam poterit, quicunque pudore
Nomine compellare bonos vel adire vetatur.
At vero longaeva virum tria pectora restant
 115Nunc etiam, per quos antiqua hanc arguit aetas,
Queis cessare Deus nimium nimiumque videtur,
Quin sese vitae fata in meliora reponat:
CURRADUS, claro quo Brixia gaudet alumno;
GHERARDUSque bonus; Reggensisque incola GUIDUS,
 120Simplice Lombardi notus sub nomine Gallis.
Dic jam Pontificum sedem, quae ecclesia Romae est,
Dum studet imperii duplicis confundere vires,
In caenum labi et se dedecorare suumque
Pondus.» Ego: «Mi Marco,» inquam, «bene colligis, et mi
 125Sat bene causa patet, quare Levitica proles
Parte exempta fuit. Sed quem tu nomine dicis
GHERARDUM exstinctae exemplum superesse prioris
Gentis, ut objiciat male culto dedecus aevo,
Fac doceas.» — «Aut me ludunt tua verba, vel ipse
 130Me tentas,» inquit, «qui, sermone usus Etrusco,
Justum GHERARDUM penitus nescire videris. —
Hunc non ex alio novi cognomine, quam si
Ex Caja sumam, quo patre haec edita fertur.
Salvete, haud ultra est mihi fas contendere gressu;
 135Prospecta, ut circum radiantur nubila fumi
Luce nova immissa, et jam me discedere oportet;
Angelus est illic, ne me occupet.» Ista locutus
Non ultra ad nostros sermones aure vacavit.

XVII

 1Mente tibi memora, si quando, lector, in Alpe
Te nebula offendit, per quam sic ipse videres,
Sicut per pellem talpae; ut, simulac vapor umens
Ac densus cœpit rarescere, spicula solis
 5Debiliter penetrant; levis haec tibi surget imago,
Ex qua conjicias, quo sensu lumina primum
Vidi iterum solis, qui praecipitabat in aequor.
Sic duce progressus quum fido passibus aequis,
Exivi tenebris ad jam intermortua in imis
 10Lumina agris. O mens, quae nos ita imagine rerum
Saepius abductos a sensibus imprudentes
Aufers, mille licet dent circum cornua bombos:
Quae te causa movet, non suppeditante ministro
Sensu? Te lux alma movet, quae manat ab alto
 15Sponte sua aut ducente Deo, qui donat habere
Terrigenis. Non ampla magis, quam forma volucrem
Mutatae in parvam, quam plus juvat edere ab ore
Cantus, nescio quae, species animo obvia venit;
Quae mihi sic intus mentem perstrinxit, ut extra,
 20Quae res apparent hujus penetralia inire,
Prorsus desierint. Menti deinde impluit altae
De cruce vir pendens, fixus fronte, ore superbus
Ac ferus, et talis claudebat lumina morte.
Hunc circa magni majestas ASSUERI,
 25Atque ESTHER conjux, et servantissimus aequi
MARDOCHAEUS erat, tam verbis integer, ut re.
Atque haec se postquam per sese rupit imago,
Bullae instar, si, quo fit turgida, deficit umor,
Cernere visus eram simulacrum triste puellae
 30Altos edentis gemitus, ac talia fantis:
«Cur, suadente ira, voluisti rumpere vitam,
O regina, tuam? Te exstinxti, perdere natam
Dum fugis. En modo sum, mater, tibi perdita, et ipsa
Alterius prae morte tuam LAVINIA ploro.»
 35Ut solet abrumpi somnus, si clausa repente
Lumina percellat nova lux, atque ante renatat
Fractus, quam occĭderit totus: sic decidit audax
Fingere vis mentis, simulac lux perculit ora,
Candida plus nostro quam more. Ego volvere visus,
 40Quas devenissem, cupidus cognoscere sedes,
Quum vox audita est: «Hic est ascendere», fata,
Quae genus omne aliud curarum a corde removit:
Tamque alacrem me cepit amor, verba ista locutum
Respicere ac scire, at nunquam consistere discat,
 46Donec eum offendat. Sed sicut, sole gravante
Nostram aciem nimis effuso qui lumine celat
Os sibi: non secus hic virtus me tota reliquit.
«Hic est de Superis, qui sponte, precante neque ullo,
Monstrat iter rectum, si quis vult scandere,» dixit,
 50»Lumine seque suo abscondit. More utitur illo
Nobiscum, quo quisque sibi servire laborat.
Nam si quis manet orantem, qui novit egentem
Hunc opis esse suae, stat corde negare maligno
Certus. Nunc tanto aptemus suadente ministro
 55Plantas, et nos ardor agat superare, priusquam
Incumbant tenebrae; nam posthac nulla daretur
Copia scandendi, donec redeunte diei
Luce nova.» Sic doctor. — Ego vestigia servans
Scalas corripui, atque gradus me primus habebat.
 60Hic alae sensi quasi quodam praepete motu
Percussus propius vultum, audivique: «Beati
Pacifici, mala queis pectus non incitat ira.»
Jam jubar extremum tenebrae, quae pone sequuntur,
Supra assurgebant sic, ut stellae undique adessent.
 65»O mea vis, mihi cur tu ita surripis?» Haec ego mecum,
Robur ubi crurum sensi cessare coactum.
Ventum erat ad summas scalas. Nos sistere ad instar
Navis, quae tandem tutis allabitur oris;
Intendique aures paulum, si forte novellum
 70Per stratum audirem quicquam; dein voce magistrum
Sic rogo: «Dic, dulcis pater, ecqua injuria in isto
Eluitur circlo? Non stet, pede stante, loquela
Hic tua.» At ille: «Boni haud integra cupido politur
Hic; hic nimirum male tardis vapulat usus
 75Vir remis. Ast ut tibi detur apertius ista
Percipere, adverte, atque aliquid tibi forte parabit
Nostra boni fructus mora. Nec sine amore creator,
Nec res ipsa creata fuit, sic incipit ille,
Aut natura, aut sponte sua, quod tu quoque nosti.
 80»Ingeneratus amor nullo unquam tempore falsus
Est animi; ast alter se posse errare frequenter
Sensit, seu mala quum species, seu dira libido,
Segnities seu lenta adamet. Bona prima petenti
Recte servantique modum, si forte secunda
 85Appetat, haud amor iste potest mala gaudia ferre.
Ac simulac ruit in vetitum, majorve minorve
Cura ultro bona sectari persuadet, in ipsum
Artificem convertit opus. Jam hinc discere quibis,
Cuilibet ut det amor virtuti semen et omni
 90Vestro auso, quod pœna manet. Sed sensus amoris
Privi quum nequeat non prospectare salutem,
Res odii proprii semper secura manebit.
Sed quia nec scissus, nec per se stare sine illo
Primo ullus posset, sic et praescinditur omnis
 95Causa odii in primum. Superest, si recta mihi mens
Haec discernenti est, ut, quae mala quispiam amaret,
In similem ista sui caderent; atque aestus amoris
Iste fimo in vestro natura triplice constat.
Est qui, vicino afflicto, se excellere posse
 100Sperat; et idcirco tantum de culmine in imum
Hunc cupit ejectum. Est qui rem famamque veretur,
Et decus, atque auram vulgi ne amittat, ubi alter
Emineat; quare tantus dolor occupat istum,
Ut contraria amet. Sunt quos injuria suevit
 105Exagitare ira, cupidosque ulciscier hostem
Efficere; et genus hoc hominum sibi figat oportet
Mente malum alterius. Venit infra amor iste triformis
Orbe sub hoc flendus. Volo nunc, sat lumine claro
Concipias alium bona captantem ordine pravo.
 110Quisquis confuse apprendit, quod posse juvare
Se putat, unde quies animo illabatur, et optat:
Nam quisquis mētam cupide contendit ad istam.
Si vos, cessantes cognoscere sive potiri
Talia, lentus amor trahit, haec, ubi rite dolendo
 115Paenituisse prius vos constet, sumere pœnas
Jussa corona fuit. Quae non sinit esse beatos,
Altera imago boni est, felicem ducere vitam
Non donat; non ista quidem natura benigna
Cujuscunque boni fructus radixve putanda est.
 120Qui sibi amor nimis indulsit, seque et sua amavit,
Per tres nos supra circos est flebilis; ast hic
Quare tergeminus dicatur, mitto docere,
Tecum animo ut reputes, studeasque inquirere causam.»

XVIII

 1Summus desierat sapiens oculosque tenebat
In me defixos, an praeferrem ore quietem
Expletus; sed ego, nova quem sitis exstimulabat,
Praeterea, tacui lingua, mecum ista locutus:
 5»Quae sine more illum rogito, fortasse gravabunt.»
Verum instar patris veracis, ubi ille timentem
Dicere me cupidum sensit, quae corde premebam,
Fando animum mihi restituit, sic farier auso:
«Tale meis oculis tua lux dat lumen habere,
 10Ut nitide cernam, quicquid tua proferat et mi
Describat ratio. Quare, pater optime, amorem,
Quaeso, demonstra, factorum quem esse bonorum
Cunctorum semen dicebas atque malorum.»
«In me fige oculos mentis», respondit, «acutos,
 15Caecorumque error, ductorum qui vice fungi
Audent, sat tibi apertus erit. Qui promptus amare
Est natura animus, versatur mobilis omnem
Ad rem, quae placeat, simulatque hunc blanda voluptas
Excitat atque agere hortatur; neque imagine inani
 20Se falli sensus testatur, et efficit, ut mens
Huic sese intendat, vobisque hanc explicat intus
Sic, ut ad hanc animum attrahat. Hic si inclinat ad ipsam
Conversus, fit amor, potius natura vocandus,
Quae vos jucunda rursus dulcedine vinctos
 25Occupat insinuans. Exin ut tendit in altum
Flamma suam ob formam, quae illuc ascendere nata est,
Plus ubi materies, sub qua est durare, putatur;
Sic desiderii, quod vis movet intima, captus
Intrat claustra animus, nec tempore desinit ullo,
 30Nec requiem patitur, donec potiatur amato.
Nunc tu, quam vera longe a ratione ferantur,
Qui genus omne aestus in se laudabile dicunt,
Nosse potes; nam forsan amor bonus esse videtur
In se; at cera licet bona sit, non omnia signa
 35Esse tamen bona jurabis.» — «Tua verba meumque
Ingenium non unquam abiens docuere rogantem,
Quid sit amor», dixi. «Verum tua dicta relinquunt
Me magis incertum; quoniam si extraria amorem
Objiciunt nobis animusque alio pede nescit
 40Pergere, seu dextra incedat sive ille sinistra,
Et culpa vacat et merito.» — Tunc insuper ille:
«Quae videt hic ratio, possum tibi dicere, et exin
Quaere BEATRICEM, fidei quae dogmata callet.
Quaevis forma, sua quae stat re praedita, quaeque
 45Secta a materia est, atque huic se jungit et haeret,
Virtutem amplexa est propriam, quae contigit uni
Ingenerata sibi, quae si non exit in actum,
Non quit sentiri et, nisi per quae facta patescunt,
Non demonstratur, veluti se vivere planta
 50Non nisi per virides frondes ostendere posset.
Quare mortalis nescit, qua ab origine menti
Primae notitiae occursent, nec qua illa cupido
Blanda petens, quae prima animo exoptanda recursant,
Quaeque insunt nobis, sicut flaventia mella
 55Stipandi studium est apibus; verum illa libido
Prima caret merito, nec nobis dedecus infert.
Nunc vis innata est homini, cui quilibet alter
Sese amor adveniens accommodat, et datur ipsi
Consulere atque tenere assensūs limina prima.
 60Ex hoc principio procedit causa merendi,
Prout bene, vel male progenitos admittit amores
Et cernit. Virtus haec libera, et insita nobis
Natura, patuit doctis, qui inquirere amarunt,
Quae sit norma boni moris, quid poscat honestas.
 65Quare demus, amore homines non posse carere,
Intus qui exsurgit, veluti sit amare necesse,
Semper inest vobis illum retinere potestas.
Ista BEATRICI virtus praeclara videtur
Vis esse arbitrii sibi libera, nescia vinci
 70Fac mente id teneas, ubi sit memorare libido.»
Ferme concubiam sub noctem luna morata
Suadebat nobis stellas minus esse frequentes,
ingenti similis situlae, quae tota flagraret:
Et contra caelum visa est extendere cursum
 75Illuc per colles, quos sol flammantibus urit
Telis, Romanus quum prospicit accola flammas
Sardoos inter Corsosque illabier undis.
Comis at, Andaeo quae dat clarescere pago
Umbra adeo, ut cunctis hoc Mantua praeferat unum,
 80Ponderibus positis, quibus illum saepe gravaram,
Ibat. Ego, cui jam rerum manifesta patebat
Scitanti ratio, collecta messe, quietus,
Ut qui desipiunt summo torpore premente,
Ibam, ast ista mihi est nubes ablata veterni
 85Ilico, ubi advenit populus post nostra volutus
Terga occursurus. Qualemque Ismenus et amnis
Asopus noctu vidit matrumque virumque
Effusam cursu turbam numeroque frequentem
Dummodo Thebani Lenaei patris egerent;
 90Talia falcato lustrabant agmina circlum
Hunc passu, quae, prout vidi venientium in ore,
Mens bona, justus amor cursum celerare jubebant.
Advenere cito, namque ingens illa caterva
Ibat praecipitante gradu, binaeque praeibant
 95Effusae in lacrimas clamantes altius umbrae:
«Et Maria ad montem studio properante cucurrit,
Et Caesar cupiens urbem sibi subdere Ilerdam,
Massiliam pupugit, dein cursu irrupit in oram
Hispanam.» «Actutum, actutum, nec abire sinamus
 100Punctum horae incassum culpa frigentis amoris»,
Retro clamabant alii, «ut revirescere posse
Gratia det studio bene, per benefacta, merendi.»
«O gens, quam forsan nunc urget fervor acutus,
Corrigere hortatus torporis damna moraeque,
 105Quae vos detinuit minus ad pia facta calentes:
Hic, qui vivit adhuc (et certe fallere lingua
Non ego vos ausim), vult ultra scandere, dum sol
Lucescat nobis. Quapropter dicite, quorsum
Est aditus propior.» Sic dux est ore locutus.
 110Atque una ex illis umbris: «Vestigia», dixit,
«Nostra lĕge inveniesque cavum. Nos tanta voluntas
Incitat ad cursum, ut non sit cessare facultas.
Quare da veniam, si injurius esse videbor,
Munere dum fungor justo. Mihi vita peracta est
 115Veronae, et divi ZENONIS in aedibus abbas
Degi, BARBAROSSA bonus quum regna tenebat,
Quem Mediolanum memorat multo haud sine fletu.
Atque oram fossae quidam pede jam subit uno,
Illud cœnobium cito defleturus, et ipsum
 120Paenituisse sui regni mors sera docebit.
Namque suam is prolem integram male corpore, mente
Pejus, quae mala nata fuit, pastore repulso
Vero, supposuit.» Non ausim dicere, an ultra
Sit fatus, vocemne hic presserit; inde volarat
 125Tam citus a nobis. Sed ego haec eadem auribus hausi,
Et placuit retinere mihi. At dux: «Respice et illic
Contemplare duos, qui incessant morsibus illos,
Quos norunt tepidos.» Cunctos post terga secuti
Dicebant: «Rubri patuit queis aequoris unda,
 130Cunctos exstinxit mors praecipitata, priusquam
Heredes proprios Jordanis ripa videret.
Et longo AEneae defungi turba labore
Indocilis, vitam in tenebris sine nomine traxit.»
Ast ubi tam procul a nobis tulit impetus illa
 135Agmina, ut haud oculi possent servare sequentes,
Cura meae menti occurrit nova, deinde recurrit
Altera, deinde aliae varia sub imagine rerum;
Tamque diu nunc sum huc, nunc illuc mente vagatus,
Lumina ut in somnum mihi declinare voluntas
 140Suaserit et tales mutare in somnia curas.

XIX

 1Tempus erat, quum frigus adhuc lunare diurna
Aura fovere nequit, terra vel sidere saepe
Saturni victa, et Geomantes surgere ab oris
Majorem Eois fortunam, aurora priusquam
 5Exierit thalamo, prospectant calle potitam
Indocili nigrare diu; quum femina balba
Affuit in somnis, oculos transversa tuentes
Visa movere, supraque pedes distorta manusque
Trunca ambas, atque os cerae suffusa colore.
 10Hanc ego spectabam, ac veluti sol frigida membra
Nocte gravata solet recreare: ita solvere linguae
Nodos hinc dederam obtutu, et mox corpore toto
Tollere se arrectam atque expertia sanguinis ora
Fœda colorabam, ut dominae voluisset amator.
 15Atque ubi sic lingua potuit garrire soluta,
Tales illa sonos modulari cœpit, ut aegre
Inde aures mentemque intentam flectere quissem.
«En ego sum,» cantabat, «ego, dulcissima Siren,
Quae pelago in medio possum deducere cursu
 20Nautas; tanta meo manans ex ore voluptas
Sensibus insinuat. Traxi modulamine Ulyxem
Errore e longo, et, mecum qui convenit usu,
Raro abit, usque adeo plenus manet.» Ore profari
Nondum desierat, cum femina sancta citato
 25Me propter venit gressu, ut demitteret illam
Confusam. «Andaee, o Andaee, ecqua ista?» feroci
Clamabat vultu, isque aderat, qui fixa tenebat
Lumina in alterīus vultum, quae incedere honesta
Visa erat. Haec illam comprendere, scindere apertae
 30Anterius pannos monstrique ostendere ventrem.
Atque hic fœtenti, quem circum halabat, odore
Mi somnum excussit. Quum lumina circumferrem,
En bonus Andaeus: «Te», dixit, «voce vocavi
Ter saltem, surge atque veni; invenienda petiti
 35Est porta ingressus.» Tunc nītens membra levavi.
Alta dies cunctos complerat lumine sacri
Montis circuitus, et erat sub sole recenti
Ad renes iter amborum. Hunc ego pone secutus
Fronte incedebam, qualis qui pondere pressam
 40Curarum hanc gestat, pontis falcatus in arcum
Dimidium, mihi quum vox exaudita: «Venite,
Transitus est istic», — ita dulce et come locuta,
Qualem hac mortali nemo unquam audivit in ora.
Expansis cigni candorem imitantibus alis,
 45Ad se nos vertit, qui sic est ore profatus,
Stans supra summum defensae pariete utrimque
Marmoreae scalae, dein plumas movit, et aura
Ambos afflavit, «Qui lugent esse beatos«,
Testatus; nam animos jam libertate fruentes
 50Copia solandi his dabitur. — Dux talibus infit:
«Quid tibi, adhuc immota solo qui lumina figis,
Quum procul haud absit, qui nos super imminet ales?»
Huic ego: «Tanta animum suspendit cura novello
Percussum ostento, quod me flectitque trahitque
 55Ad se, ut non usquam hunc possim deflectere ab isto.»
«Illius antiquae lamiae an tibi contigit ora
Cernere,» ait, «quae sola dolet jam nos super astans?
Vidistin’, ut vir sese dissolvat ab ista?
Sit satis, acceleraque gradus et suspice signum,
 60Quod rex aeternus magno circum rotat orbe.»
Qualis qui falco prius insistebat, utrisque
Innixus pedibus, qua clamor venit ad aures,
Vertit se arrectum et protendit corpore toto,
Tantus amor dapis est, trahit istum tanta cupido:
 65Talis factus eram et talis, quoad finditur alta,
Quae dat iter rupes scandentibus, ire studebam,
Usque ad quam potui manibus prensare coronam.
In quintum ut data porta fuit venientibus orbem,
Hinc illinc vidi fusam lacrimasque cientem,
 70Impressam ora solo plebem. Haec vox omnibus una:
«Haesi anima in terra«, singultibus interrupta
Sic, ut vix possem flentum captare querelas.
«O animae electae, queis dant lenire dolores
Justitia et spes juncta simul, sublimia montis
 75Unde sit ascensu nobis superare, docete!»
«Huc si venistis, securus uterque jacendi,
Et vos fert animus breviorem carpere callem,
Dextra legat vobis extremas marginis oras.»
Prex fuerat vatis, paulo nos ante fuere
 80Reddita responsa haec. Quare verba ista locutum,
Quid reliqui lateat, plane ignorare putavi:
Atque hic luminibus quaesivi lumina nostri
Et ducis et domini. Laetus tunc annuit ille,
Ut desiderium explerem, quod in ore ferebam.
 85Libertas mihi quum patuit, fuit ardor adire
Illum, quem voces prius effecere notandum.
«O cujus lacrimae id dant maturare,» rogavi,
«Quo sine supremum patrem reperire potestas
Non est, majorem me propter siste parumper
 90Curam. Quis fueris, narra, et cur dorsa feratis
Conversa ad caelum, et si me impetrare rogando
Illius inde loci quicquam tibi forte praeoptas,
Unde huc vivus adhuc vero cum corpore veni.»
Isque mihi: «Disces, cur ad se vertat Olympus,
 95Quod post nos gerimus, sed primum id scito, fuisse
Me successorem Petri. Se immittit in agros
Sestrim Claveriumque inter pulchrum agmen aquarum,
Atque sibi titulam mea gens a nomine ducit
Hujus, quod titulis nostris est culminis instar.
 100Unus iter mensis confecerat, et nova luna
Vix bene prodierat, quum sensi, quam gravet illum
Pontificale decus, qui limi immune tueri
Hoc studet, et prae isto quantumvis pondus habendum
Pro pluma. Doleo, me paenituisse meorum
 105Serius — heu! — morum. At simulac mihi contigit uti
Munere Romani Pastoris, cœpit inanis
Vita patere mihi: didici non posse quiete
Illic corda frui, non ultra tendere cursum
Esse datum vestrae conclusis limite vitae;
 110Quare hujus me cepit amor. Hic terminus haesit,
Huc usque infelix superis semota Deoque
Haec anima erravit misere, rerum omnium avara;
Nunc, ut et ipse vides, hic cogor pendĕre pœnam.
Hic quid avarities faciat, pœna indicat illas
 115Expurgans animas, quas paenituisse dolendo
Constat, nec totus tormentum atrocius isto
Mons habet; et sicut non sese arrexit in altum
Nostra acies, defixa solo, sic numinis ira
Justa hanc in terra mersit. Quo more bonorum
 120Auri dira fames cunctorum exstinxit amorem,
Unde labor fusus frustra perit, hoc tenet aequus
Judex captivos plantasque manusque revinctos
Nos hic; quamque diu fert regem justa libido,
Tam nos immoti ac protensi stare jubemur.»
 125Poplite constiteram flexo farique paratus;
At simulac cœpi, atque is tantum senserat aure
A me hoc obsequium: «Quae», inquit, «te causa volutum
Affixit terrae?» — «Majestas vestra gradusque
Supremus mentem, quae recti est conscia, morsu
 130Impulerant», dixi. — «Crura erige, surgito, frater!»
Respondit. «Ne erra, tecum conservus et ipse
Sum mistusque aliis, quibus imperat una potestas,
Matthaei si unquam sententia venit ad aures
Sancta tuas: ‹Quae nec nubent›,» ait, «ipse videbis
 135Sat nitide, cur ista loquar. Modo perge, morantem
Non ego te ulterius patiar, me namque morando
Turbas fundentem lacrimas, quibus illa laboro
Ut mihi mutarem, quae ego te dixisse recordor.
Inde nepos est nata mihi. Huic ALAIA nomen,
 140Quae bona natura est, dum ipsam corrumpere vitent
Turpibus exemplis prognati sanguine nostro.
Haec mihi apud vestros post mortem est sola superstes.»

XX

 1Optanti melius curae male cura repugnat;
Nostra ideo ingratis huic gratificata voluptas
Spongiam aqua haud saturam extraxit. Sic inde recessi,
Incessuque meus ductor loca libera legit,
 5Usque oram stringens, angusta ut mœnia obire est
Radendo pinnas; nam guttas turba refundens
Ora per atque oculos labis, quae distinet orbem
Totum, parte alia stratis nimis artubus exstat.
O antiqua, tibi male sit, lupa, quae acrius instas
 10Praedae, quam quaevis aliarum turba ferarum,
Indomiti ob rabiem ventris sine fine profundam!
O caelum, cujus mutari turbine sortes
Hic dicunt, quando adveniet, quem propter abire
Haec properet? — Nos interea procedere lentis
 15Passibus ac parcis, et ego circumspicere umbras,
Quas lugere pie audieram atque effundere questus;
Et forte audivi clamari: «O alma Maria!»
Prae me cum gemitu multo, quo femina prolem
Enixura novam solet, atque haec insuper addi:
 20»Tantum pauper eras, quantum esset discere in illo
Hospitio, divina tui posita est ubi sarcina ventris.»
«FABRICII o mens casta boni,» vox altera dixit,
«Tu paupertatem voluisti fœdere junctam
Virtuti, potius quam turpi crimine habere
 25Divitias multas.» — Sic mi placuere loquelae
Istae, ut progrederer passu, ne nescius essem
Illius, unde sonum vocis venisse putabam.
Ast ea praeterea celebrabat, fundere largam
NICOLEI dextram teneris servasse pudorem
 30Virginibus, vitam suadentis vivere honestam.
«O quae tam pulchris sermonibus uteris,» inquam,
«Dic mihi, quae fueris, dic, cur tu sola retexas
Tam dignas laudes; neque enim fraudata manebis
Mercede, haec fando, reduci si explere licebit
 35Hujus mi breve iter vitae, quae ad funeris horam
Praecipitans volat extremam.» — Haec mihi talia contra:
«Non quod ego quicquam maneam solaminis inde,
Dicam, at quod tanta donat te gratia luce,
Ante extrema tibi quam vitam abscinderet aetas.
 40Radices male nata meo de stipite planta
Traxit, Christiadum quae cunctis officit umbra
Terris, ut raro laetum sit carpere fructum.
At si quid Liloa Brugaeque ac cetera possent
Oppida capta manu hostili, mox afforet ultor;
 45Quod regem posco, qui cunctos judicat aequus.
Nomen apud vestros HUGO CAPETUS habebam;
Ex me sunt orti, qui regnavere, PHILIPPI,
Et qui nuper ALOYSII sub nomine regnant.
Ipse Parisiaco lanio prognatus in auras
 50Luminis exivi, antiqui quo tempore reges
Defluxere omnes, excepto qui induit artus
Obscurum cineris panno referente colorem,
Inque mea bene firma manu me frena tenentem
Imperii vidi, ac tanta me mole potitum
 55Partarum nuper rerum, et, quod praestat, amicis,
Ut capiti nati viduatum principe sertum
Impositum fuerit nostri, atque ex ossibus hujus
Principium traxere suum istorum ossa sacrata.
Sanguinis opprobrium donec non abstulit ingens
 60Dos Narbonensis nostri, minus ille valebat;
Sed nec erat tamen ille nocens. Vi fraudeque praedam
Inde est ille suam aggressus; dein, tristia facta
Emendaturus, Pontes Normanaque cepit
Oppida, quosque colunt peregrini Vascones agros.
 65CAROLUS Italiam irrupit nece CONRADINI
Emendaturus, dein THOMAM ad astra retrusit,
Emendaturus. Non multum tempus abesse
Post istud video, quum emerget CAROLUS alter
Ex Gallis, melius testatus seque suosque.
 70Absque armis exit solus, tela illa reportans,
Queis depugnavit Judas, mucrone potitus,
Quo Florentinae ventrem disrumperet urbi.
Hic sibi non terram lucrabitur, at male factum,
Et probrum: istud eo gravius, quo infamia damnis
 75Illi pensatur levior. Mihi cernere frontem
Alterīus videor, qui captus navibus exit,
Deinde suam vendit natam pretiumque pacisci
Non fugit, abductas quo praedo more puellas
Mancipat. — O auri dira, exsecranda cupido,
 80Quid tibi jam restat conandum, ubi sanguine nostro
Ad te traxisti genitos sic acriter actos,
Ut jam nulla suae carnis sit cura tuendae?
Utque minus male facta futuraque pensitet aetas,
Lilium Anagninas video pervadere ad Arces
 85Inque illo, hic Christi qui munere fungitur, ipsum
Comprendi Christum, derisum rursus, acetum
Et fel huic video renovatum, interque latrones
Viventes hunc occisum. — Novus ecce Pilatus
Tam ferus, ut nondum abscedat satiatus, et absque
 90Decreto desiderii jam carbasa in aedes
Infert sacratas. O caeli aeterna potestas,
Quando erit, ut detur laeto mihi cernere vultu
Ultam justitiam, quae, quo est magis abdita, tanto
Dulcius ulcisci reputat, quod pectore condit.
 95Quod mihi suadebat modo fari illa unica sponsa
Flaminis aeterni, et quod tu quaesisse rogantem
Sensi, nunc pandam, detracta nube, videndum.
Tam dudum nostris precibus conceditur uti
Cunctis, quam dudum lucet; sed nocte cadente,
 100Tum vice mutata vox huic contraria voci
Usurpanda venit. Tunc PYGMALIONA citamus,
Qui fuit, argenti stimulante cupidine et auri,
Proditor et praedo et cognati caede cruentus.
Et MIDAE avaritiem miseram, sua damna secutam
 105Ingluviem ob diram, quae risus usque futura
Materia est multis. Tum quisquis nomen ACHANI
Insani memorat, furtim spolia ampla potiti,
Ut quoque nunc contra videatur percitus ira
JOSUE bacchari. Dein cum consorte SAPHIRA
 110Arguitur. Canimus sub calcibus HELIODORUM
Semianimum. Hunc totum circa POLYNESTORIS implet
Opprobrium montem, per quem POLYDORUS ad umbras
Descendit. Tandem compellant nomine CRASSUM:
‹Dic nobis, quoniam meministi, quid sapit aurum?›
 115Elata interdum, pressa modo voce solemus
Haec fari, ut stimulis hortatur quemque libido,
Nunc celerare magis, nunc lentis passibus uti.
Quare per lucem, mihi quae bene dicere fas est,
Non usurpabam solus; verum haec loca propter
 120Nemo alius fuerat, qui mallet tollere vocem.»
Nos hinc digressos ardor superare jubebat,
Ut vires animusque dabant, iter. Hic mihi visus
Intremere est totus, quadam ceu mole ruente,
Mons, et diriguere gelu mihi pallida membra,
 125Ut quem mors subeunda manet tortore trahente.
Haud certe est tanto concussa tremore, priusquam
Latonae nidum praeberet candida Delos,
Ederet illa uno ut partu duo lumina caeli.
Dein exaudiri sonus undique circumfusus
 130Tantus, ut accedens lateri sit talia fatus
Doctor: «Me ductore tui, timor omnis abesto.»
«Gloria in excelsis«, cuncti una voce canentes
Concrepuere, «Deo!« quoad stans prope verba notavi.
At nos immoti suspensique ora tenere,
 135Sicut pastores quum primum perculit aures
Hic cantus, donec cantu tremor ille peracto
Destitit. Hic pariter nostrum nos rursus inimus
Sanctum iter atque solo fusas aspeximus umbras,
In fletus iterum versas. Inscitia nulla
 140Me tanto afflixit cupidum rem discere bello,
Ni memorans erro, quanto tunc sum mihi visus
Frangi volventi; duce quod properante rogare
Nequaquam ausus eram, nec per me noscere quibam.
Sic ibam timidus, mentisque exercitus aestu.

XXI

 1Ingenerata sĭtis, nunquam satiata recedens,
Si fraudetur aqua, qualem Samaritis avebat
Hoc orans donum, me istinc cruciabat, et illinc
Me festinandi studium stimulabat euntem,
 5lmplicitum per iter ductorem pone secutum,
Et juste ultarum miserebat corde dolentem.
Atque ecce, ut Lucas redivivum fauce sepulcri
Egressum scribit sese ostendisse videndum,
Inque via sese comitem junxisse duobus
 10Discipulis Christum, post terga advenerat umbra,
Sub pedibus turbam stans contemplata jacentem;
Sed neuter sensit, quae sic prior ora resolvit:
«Sic vos, dante Deo, faciat pax alma beatos,
O fratres!» — Oculis subito respeximus ambo,
 15Inque vicem, ut decuit, vates hoc annuit illi.
Dein sic: «Te ad pacem verax trahat aula supernam,
Quae procul exilio me tempus in omne relēgat.»
Quae dixit: «Cur ardor agit vos praepete passu,
Umbrae quum sitis, quas dedignatus Olympus
 20Urbe sua prohibet? Quis dux conscendere scalas
Huc usque in caelum docuit?» Cui talia doctor:
«Si tu, quas gerit iste, notas, quasque eximit ales
De Superis, spectes, hunc arcessura videbis
Regna parata bonis. Sed quum haud deduxerit illi
 25Omne colo pensum, quae net noctesque diesque,
Quod Clotho imponit cuique et disponere curat,
Hujus vita animae, mihi quam scis esse sororem
Atque tibi, minus ascensu huc accedere quibat
Sola, haud apta oculis umbrarum more tueri.
 30Idcirco magnis excitus faucibus Orci
Huc veni, jussus monstrare, quod ipse paratus
Illi monstrabo, prout dat schola ducere nostra.
At dic, si nosti, quianam paulo ante tremore
Mons est concussus tanto, ut, quas alluit aequor,
 35Usque ad radices hic voce immugiat una?»
Dux desiderii rimam, simul ista rogavit,
Vestigasse mei sic est mihi visus, ut unda
Facta minus defecta sĭtis contenta maneret
Spe tantum. Is cœpit: «Nil, quod non postulet ordo,
 40Sentit religio montis, vel non ferat usus.
Cuncta hic perpetuo novitatis nescia motu,
Libera volvuntur, nec quicquam accedere causae
Hic aliud possit, praeter quam magnus Olympus
In se a se recipit. Quare non imber aquosus,
 45Non grando, non nix, non ros, non cana pruina
Plus fertur sursum, quam surgere scala det illa,
Triplice quae est finita gradu: nec nubila densa
Rarave, nec fulgur, nec picta coloribus Iris,
Quae solita est vestro sedem mutare sub axe,
 50Non siccus vapor ulterius, quam linea surgit
De gradibus suprema tribus, quos ante loquebar,
Cui vicibus fungens Petri super insidet ales.
Inferius modicum aut valde fortasse tremiscit;
At propter ventum, quem tellus ima recondit,
 55Nescio quo pacto, hic nunquam tremefacta remugit
Tellus. Hic tremor est, si quando aliqua eluit omnem
Labem anima, atque sibi quando evasisse videtur
Sic pura, ut surgat vel motu tendat in altum,
Mugitumque istum clamoremque ipsa secundat.
 60Munditiae testis monet istud sole voluntas,
Libertate fruens quae plena, quaerere certa
Diversas sedes, animam occupat et juvat ipsam,
Ut velit. Ante quidem haec vult; sed non exuit illam
Mentem, quam justus judex huic induit aeque,
 65Ut delinquere, ita et fugienti haud pendĕre pœnas.
Sic mihi, qui jacui tanto maerore gravatus
Plus quam quingentos annos, modo nata voluntas
Libera persuasit melius conquirere limen.
Hinc exauditus tremor est, animaeque piorum
 70Undique per montem justas expendere laudes
Rerum illi domino, qui mox det scandere ad astra.»
Sic ait; et quoniam quanto plus unda sititur,
Potanti tanto jucundius allevat aestum,
Dicere nescirem, quantum hoc me juverit in re.
 75At doctor sophus: «Hic rursus jam retia disco,
Quae vos hic capiunt, quaque hinc elabier arte
Mos est, unde tremor, quid congaudere soletis.
Nunc tu ne pigeat, qui sis, mihi dicere, quaque
Causa istic fueris jussus jacuisse tot annos,
 80Me tua verba tuum faciant.» — «Quo tempore mitis»,
Incipit ille, «Titus, supremo rege juvante,
Est ultus sacro manantes sanguine plāgas,
Quem pretio est pactus Judas, ego nomine clarus,
Quod mage perdurat, majore et ditat honore,
 85Vixi illic, fidei sed nondum lumine claro.
Sic mihi respondit vocalis spiritus aurae
Dulce TOLOSANO, ut me Roma arcesserit, et mi
Tempora promerito haud dubitarit cingere myrto.
Gens illinc STATIUM quoque nunc me nomine dicit:
 90Cantavi Thebas et magni pectus Achillis;
Verum iter ingressus, me mole premente secunda,
Succubui. Fuerunt ardori semina nostro
Scintillae urentes sacra mea pectora flamma,
Quae mille et plures luce illustrasse ferenda est;
 95Dico opus AEneidos, tenerae mihi matris ad instar
Quod fuit, et nutrix valde officiosa pœtae;
Quo sine nil cœpi, cui quicquam ponderis esset.
Et dum inter vestros potuissem vescier aura,
VIRGILIO quum vita fuit, non ipse recusem
 100Unum, ultra quam est par, solem producere pœnam.»
Verba sub ista meus convertit lumina vates
In me cum risu tacite dicente: «Sileto!»
At virtus, quae vult, non omnia posse putanda est.
Risus enim et fletus pulsantem corda secuti
 105Motum, ex quo quisque erumpit, minus ac minus illis
Sunt dociles, magis ingenue qui vera loquuntur.
Namque ego surrisi pariter, nictantis ad instar;
Quapropter subito vocem compescuit umbra,
Et mea respiciens quaesivit lumina, ubi alta
 110Cordis sensa magis lucent manifesta tuenti;
Atque inquit: «Sic te tanto feliciter auso
Defunctum referas, tua cur sic ora notavit,
Qui nuper micuit, risus?» — Nunc luctor utrimque:
Hic reticere jubet pars una, inde altera fari
 115Hortatur precibus. Tacite quem pectore duxi,
Sat dedit indicii gemitus. «Jam fare», magister,
«Et ne formides,» ait; «at loquere, illaque dices,
Quae tam sollicita adjurans hic voce rogavit.»
Quare ego: «Tu fortasse vetus miraberis umbra,
 120Quem non continui, risum; at majora stupentem
Te reddam. Iste, meos oculos qui ducit in altum,
Iste est VIRGILIUS, quo tu ductore sonorus
Carmine grandiloquo cecinisti hommesque Deosque.
Et si forte putas, me aliam praetexere causam
 125Risus, hanc mitte ut falsam, sed crede fuisse
Quae tu fatus eras de nostro magna poëta.»
Jam se flectebat, plantam amplexurus utramque,
Ductorem ante meum; verum: «Istud ne effice, frater!
Nam tu umbra es mecum,» dixit, «neuterque tenendus.»
 130Ille inquit surgens: «Nunc parcam dicere, quanto
Urar amore tui, qui nostrum oblitus inane,
Umbras tractabam, solido ut quae corpora constant.»

XXII

 1Jam post nos steterat caelestis nuntius ales
Angelus, ad sextum qui nos adverterat orbem,
Unius abradens ictūs vestigia fronte;
Et qui justitiam esuriunt, dixere: «Beati«,
 5Ad nos voce sua et: «sitio«, non plura locuti.
Ast ego, plus quam alias per fauces, summa petebam
Jam levis usque adeo, ut dispendia nulla laboris
Passus, veloces sequerer sine corpore vates.
Tum sic VIRGILIUS: «Virtutis tutus honesta
 10Flamma amor, alterius tangit praecordia semper,
Dummodo is hanc prodat. Sic, ex quo tempore sedes
Infernas subiit nostrum JUVENALIS in orbem,
Testatus crebro, qui te mihi junxit, amorem;
In te tale fuit studium mihi, tantaque cura,
 15Ut nulli ignoto quisquam devinctior esset,
Quam tibi deinde fui. Quare brevius mini scalae
Hujus erit spatium. Sed dic, et qualis amicus
Parce mihi, fidenti animo si frena remitto,
Jamque ut amicitia junctus mihi fare vicissim:
 20Quomodo avaritiae sedem tua corda dedere?
Inter doctrinae vim tantam, quanta redundat
Cura parta tua?» STATIUM verba ista parumper
Risu excusserunt; deinde illi talia contra
Is responsa dedit: «Quae singula dicis, amoris
 25Dulcia signa mihi reputo. Persaepe videntur
Plurima, quae soleant dubitandi inducere falsas
Causas, quum verae lateant. Quae prima rogasti,
Sat mihi declarant te errorem mentis in istum
Venisse, ut credas me arsisse cupidine habendi,
 30Dum mihi vita fuit; circlum fortassis ob illum,
Pronus ubi jacui. At discas volo, corde fuisse
Disjunctum nimis a nostro, qui congerere aurum
Hortatur furor. At ratio huic praepostera mille
Punita est menses, et ni mea cura putasset,
 35Quae tu in naturas hominum, quasi percitus ira,
Clamasti: ‹Quid non mortalia pectora cogis,
Auri sacra fames?› misero in certamine et ipse
Versarer. Didici nimium me effundere posse
Luxuriante manu. Tunc hujus et ante malorum
 40Factorum me paenituit. Quot crine resurgent
Tonso, quos hujus lugenda inscitia morbi
Viventes, et ad usque extremae tempora vitae
Emittet, cura expertes studioque dolendi?
Et scito culpam, opposita quae fronte repellit
 45Directe culpam, simul hic siccare virendi
Virtutem huic. Quare si turbae immistus acervo
Flentis avaritiem jacui, dum crimina vitae
Abluerim, evenit, quia res contraria pœnis
His me damnavit.» — «Verum quum tu arma canebas
 50Impia, nequitia gemina bacchante Jocastae,»
Dixit, bucolico qui quondam carmine lusit,
«Ex his, quae tecum tangit tua Musa, videris
Hic caruisse fide, sine qua benefacta sine ullo
Pondere spreta cadunt. Si res haec vera patescit,
 55Qui sol, quaeve faces tibi disjecere tenebras,
Tempore ut ex illo dederis tua vela secunda
Post piscatorem?» Statius cui talia reddit:
«Tu mihi Parnassi suasisti primus adire
Speluncam, et fontis puros haurire liquores,
 60Tuque Deum primus docuisti mente tueri,
Illius officio functus, qui nocte vagatur,
Qui fert pone facem, et se non juvat, attamen ipse
Lumine sat doctos ducit sua terga sequentes.
‹Magnus ab integro›, quum dixti, ‹nascitur ordo
 65Saeclorum, redeunt virgo et Saturnia regna,
Jam nova progenies caelo demittitur alto.›
Te propter cecini, vates, te propter eundem
Sum Christum amplexus. Verum ut manifestius ista
Cernas, quae informo, aggrediar conferre colores.
 70Vera fides, totum penitus quae impleverat orbem,
Sparsa ministrorum studio, quos summa potestas
Miserat, aeterni regni, et quae plurima fando
Tu prior attigeras, jam consonuisse novellae
Praeconum turbae vidi. Quare ilicet uti
 75Illis cura fuit, quorum sic integra visa est
Vita, ut, Christicolas calvo insectante Nerone,
Illorum fletus pariter mihi flebilis esset.
Hos ope, qua potui, dum mansit vita superstes,
Juvi. Horum mores recti justique tenaces
 80Suaserunt omnes alias mihi spernere sectas.
At Thebana priusquam agerem prope flumina Grajos
Cantando, ablutus sacrato a fonte redivi
Clam populo celans cultum formidine victus.
Meque diu exterius simulavi de grege caeco
 85Mendaces venerante Deos; atque ista tepentis
Mollities animi me quartum cingere adegit
Usque orbem cursu, plus quam per saecla quaterna.
Ergo qui tegmen, sub quo bona tanta latebant,
Quae dico, primus dempsisti, dum via longa
 90Scansuris nimium superest, dic: umbra TERENTI,
CAECILII, PLAUTI, VARRI qua in parte moratur?
Dic mihi, an aeternus, si scis, hos carcer in Orco
Damnet, quive orbis teneat.» — Tum doctor ad ista:
«Isti et ego pariter, nec non et PERSIUS una,
 95Et plures alii cum GRAJO incedimus illo,
Aonides quem prae reliquis lactasse feruntur.
Nos saepe in primo tenebrosi carceris orbe
Commemorare juvat montem, qui tempus in omne
Nutrices nostras propria secum allicit umbra.
 100Nobiscum EURIPIDES, nobiscum it lusor amorum
TEÏUS antiquus, CEUSque AGATHOque poëtae,
Atque alii, lauro queis vinxit Achaja frontem.
Hic de gente tua ANTIGONEN est, cernere, et una
DEIPHILEN, atque ARGIAM, ŒDIPODUMque, sororem
 105ISMENEN tristem ut quondam. Spectabilis astat,
LANGIAE puras quae demonstraverat undas,
Nataque TIRESIA, nec non NEREIS aquosa,
Nec non DEIDAMIA choro stipata sororum.»
Jamque duo vates dederant finem ore loquendi,
 110Intentis oculis simul omnia collustrantes,
Scandendi immunes ac nullo pariete clausi.
Quattuor at famulae, quae solis jussa capessunt,
Restiterant, quum jam temonem quinta teneret,
Altius assurgens ardentis lumine cornu,
 115Quum ductor: «Vertenda reor jam dextera terga
Ad spondam extremam et circum orbem montis eundum,
Ut mos est nobis.» — Sic mos fuit indicis instar;
Suspectumque minus nos juvit carpere callem,
Assensum illā animā digni praebente poëtae.
 120Illi incedebant primi, quos pone sequebar
Solus; at illorum sermones aure bibebam,
Qui mihi Apollineā ditabant pectora messe.
At cito colloquium jucundum abruperat arbor
In media comperta via, fragrantia odore
 125Poma gerens suavi, bene nata. Atque abietis instar,
Quae, quo plus tollit se, plus decrescere ramos
Fert sibi, non secus haec quo plus pertingit ad ima;
Ne quis conscendat, credo. Qua in parte negabat
Mons iter, ex alto vis multa cadebat aquarum
 130Lucentum scopulo, summas aspergine frondes
Allambens. Plantae vates accessit uterque,
Et subito frondes inter sic insonuit vox
Clamans: «Haec vobis venibit carius esca!»
Deinde inquit: «Major stimulavit cura Mariam,
 135Ut magis atque magis splenderet cena marita
Integra, quam ut proprio serviret largius ori,
Quo jam pro vobis orat: Quasque edidit aevum
Priscum Romanae, sitis aestum flumine puro
Contentae explebant. DANIEL dum despicit escam,
 140Huic mentem largis ditat sapientia donis.
Non secus atque aurum prima aetas pulchra fuisse
Fertur, quum jejuna fames ex glande saporem
Ducebat gratum, et sitienti quilibet amnis
Nectar erat. Dederant BAPTISTAE alimenta locustae
 145Mellaque. Propterea hunc ornavit gloria tanta,
Ut nemo hoc major nostra sit origine natus,
Quod patet ex libris, qui Christi oracula tradunt.»

XXIII

 1
Per viridem frondem dum lumina fixa tenebam,
Qualis qui volucrem vestigans corpore parvam
Insumit vitam, qui aderat, plus quam pater, inquit:
Fili, jam molire viam, nam tempora jussa
 5AEquum est partiri melius. Non segnior ora,
Atque pedem verti stringens utrumque poëtam,
Sic fantem, ut properans dispendia nulla laboris
Sentirem. Ecce autem singultibus interruptum
Carmen: Labra mea, o Domine! atque hoc voce sonoque,
 10Qui gratum simul et simul instillabat acerbum
Sensum. «Care pater,» cœpi, «quod venit ad aures,
Quidnam est?» Isque mihi: «Simulacra errantia circum,
Forsitan ut solvant, quae se debere fatentur.»
Ut, qui haud expertes curarum per loca vadunt
 15Extera, sunt soliti, haud nota adventante caterva,
Qui, dum praetereunt, transversis quemque tuentur
Luminibus, nec stant; sic ad nos ocius illa
Adveniens abiensque animarum turba stupebat
Haud hiscens habituque pia. His cava lumina taetra,
 20Pallida erat facies, macie attenuataque tanta,
Ut cutis a rigidis desumeret arida formam
Ossibus. Haud credo tam extrema pelle minutum,
Quum magis urgeret victus penuria egentem,
Tabe ustum tanta traxisse ERYSICHTHONA corpus.
 25Tum mecum haec reputans: «En, quae devicta recessit
Gens, Solyma amissa, postquam sua viscera natum
Dente Maria avido, esurie superante, petivit.»
Namque ubi erant oculis sedes, utrimque patebat
Forma annellorum, quos gemma reliquit inanes.
 30Utque hominum in vultu mutilata parte legendus
Esset ‹omo›, media apparebat litterae imago
Duodecimae. — Quisnam hoc credat, spirantis odorem
Aspectum pomi, rabie dum torquet edendi,
Labentemque undam (ignarus, quanam accidat arte)
 35Hos dare ita affectus? Stabam defixus in isto
Portento, quidnam in venis jejunia spargat
Talia. Namque hujus tabis, tristisque latebat
Squamae causa mihi. En capitis quaedam umbra profunda
Ex cavea in me oculos vertit, totumque pererrat.
 40Dein voce inclamat: «Quae te mihi gratia reddit?»
Nunquam istum exterius potuissem nosse tuendo;
At voce id patuit, quod deletum ille ferebat.
Hac face cognitio penitus mihi tota revixit
Mutati aspectus, agnovique ora FORESIS.
 45»Parce, ah parce tuam dubitando obtundere mentem,
Quod scabies pellis mihi turpat adusta colorem,
Et mihi deficiunt artus; at vera fatere
De te», dicebat. «Da, quaeso, discere, quae sint
Illae animae geminae, comitesque ducesque viarum:
 50Ne taceas.» «Tua mi facies expresserat olim,
Pallida morte tua, lacrimas, modo fundere fletus
Non minus hortatur; sic te dat torta videndum.
Quare per Superos oro, quid dissecet artus
Sic tibi, tu narra; ulterius neque coge profari
 55Attonitum, nam me male respondere paratum
Efficiunt aliae curae, quae corde redundant.»
Isque mihi: «AEterna virtus ex mente cadenti
Se insinuat lymphae et plantae post terga relictae,
Per quam sic tenuor. Quam cernis, tota caterva,
 60Quae canit illacrimans, quoniam sine more voraci
Indulgere gulae studuit venata sapores,
Usta fame atque siti hic iterum fit tempore sancta.
Dulcis odor pomi, simul et labentis aquai
Splendor, qui rorat virides aspergine frondes,
 65Potandi ardorem rabiemque incendit edendi.
Nec tantum semel emenso renovatur in orbe,
Pœna; ego dicebam pœnam, at foret ista vocanda
Solamen nobis; nam nos trahit ista cupido
Ad lignum, quo ductus erat, qui diceret ‹Eli›
 70Vultu alacri, Christus, quum prodiga vena cruoris
Persolvit pretium atque hominum genus omne redemit.»
Huic ego tum dixi: «Quo ex tempore vita, FORESIS,
In melius conversa tua est, mundumque reliquit,
Tempus ad usque istud nondum sol quinque reduxit
 75Annos. At tibi si peccandi copia finem
Ante habuit, fausti quam accesserit hora doloris,
Quis dat posse Deum complecti rursus amicum?
Quomodo tam subito potuisti ascendere ad istum
Orbem? Nam rebar multo inferiora tenentem
 80Me te offensurum, atque ubi tempore tempora pensant.»
Isque mihi: «Tam mox absinthia dulcia pœnae
Potatum adduxit lacrimis mea NELLA profusis
Absque modo, precibusque suis suspiria miscens
Carcere me abstraxit, qui absumit tarda manentes
 85Tempora, nec reliquos passa est me tangere flexus.
Haec peramata mihi, nunc me viduata puella
Tanto plus est cara Deo dilectaque, quanto
Plus sola est, sanctos quae praeferat integra mores.
Nam quae Sardois Barbajae in montibus exstant,
 90Plus in femineo sexu sese esse pudicas
Ostendunt, quam nunc Barbajae, ubi nostra relicta est.
Quid dicam, o dulcis frater? Procul hora futura
Non est, quum ex cathedris templi interdicta tonabunt,
Queis Florentinae perfricta fronte puellae
 95Pectora cum mammis nuda ostentare vetentur.
Quaenam Barbarico aut Pangaeo in litore nata,
Ut corpus tegeret, monitis cogenda minisque
Censurae fuerit? Si oblitae frena pudoris
Certe compererint, quid velox cogitet ipsis
 100Funesti caelum, jam ululatibus ora paterent.
Quod si mens praesaga mihi haud hic falsa volutat,
Tristities aegras absumet dira, priusquam
Induat ora pilis, somnum a solamine cantus
Qui capit in cunis. Sed nunc, oro, effice, frater,
 105Ne me suspensum teneas; da discere, qui sis;
Aspice, non modo ego, sed gens haec omnis in uno
Defixa obtutu est, ubi solis lumina velas
Unus.» — Ego contra: «Memori si mente putabis,
Quis fueris mecum, quo tecum cognitus usu
 110Ipse tibi fuerim, in praesens meminisse pigebit
Nunc quoque. Me nuper victu deduxit ab illo,
Qui me praecedit, quum vobis visa rotunda est
Illius soror», atque altum digito indice solem
Monstravi. «Hic noctis per lurida regent profundae,
 115perque animas vera defunctas morte reduxit
Corpore me hoc vero constantem, istumque secutum.
Hic me consiliis scandentem hujusque meantem
Circum orbes montis, qui passu incedere recto
Vos docet insani male tortos turbine mundi,
 120Traxit, et is comitem spondet mihi se esse futurum,
Donec deveniam loca, ubi invenienda BEATRIX
Est mihi: et hic isto comite et doctore carendum est.
Atque is, qui mecum promissis utitur istis
Hic, est VIRGILIUS», libuitque ostendere turbae
 125VIRGILIUM; sed quae nos propter obambulat umbra,
Illa eadem est, per quam tremefacta remugiit omnis
Regni hujus rupes, quae illam sua jussit habere.

XXIV

 1Nec pes sermonem, nec lentius ire jubebat
Sermo pedem; sed nos fantes properare vicissim,
Ut vento ratis acta bono. Et quae functa secunda
Morte videbantur simulacra carentia succo,
 5Per caveas cujusque oculi traxere stuporem,
Ut sensere, auras me ducere corpore vivo.
Atque ego sermonem insistens: «Haec serius, inquam,
Forsitan alterius causa conscendit Olympum.
At dic, si notum est, ubinam PICCARDA moratur?
 10Dic, num quem videam, quem dignum rere notatu?»
Isque: «Soror mea, quae sita erat pulchram inter et inter
Sanctum, ut nescirem, qua primum hanc laude notarem,
Laeta inter Superos serto jam cincta triumphat.»
Talia voce prius reddit; dein: «Nemo vetatur
 15Nomine quemque suo, quoniam jejunia vultus
Emuncti macie jam delevere figuram,
Signare. Hic» (digitum et tendit) «BONAJUNCTA vocatur
LUCCENSIS. Sed quae reliquis magis arida pallet,
Illius est facies, cui sancta ecclesia quondam
 20Sponsa fuit, quique est retro: Fuit ille TURONIS,
Anguillas qui Volsinienses purgat in albo
Exstinctas vino; ventrem modo luget inanem.»
Et multos alios ostendit, nomine quemque
Appellans proprio, non dedignantibus illis,
 25Sic ut me obscuro nemo signaverit actu.
Vidi UBALDINUM PILENSEM dentibus aspris
Incassum utentem, superante cupidine edendi;
Et te, BONIFACI, quem multae examina gentis
Narrabant pavisse pedo; et te, MARCHIO, vidi,
 30Cui quondam urbs Livii spatium indulsisse bibendi
Fauce minus sicca fertur, licet aridus esses
Usque adeo, ut nunquam vino satiatus abires.
Utque aliis qui alium praefert, sic nostra morata est
Mens in LUCCENSI solo, quem nosse putabam
 35Me melius; sed nescio, quid secum ille fremebat
Audieramque illic «GENTUCAM», ubi vulnus inhaesit
Ultoris, quod sic miseros depascitur artus.
«O anima», huic dixi, «quae tam studiosa videris
Colloquii nostri, fac, quaeso, ut plenius aure
 40Dicta tua accipiam, teque exple meque loquendo.»
«Femina jam nata est, atque haec velamine nondum
Utitur,» ille infit, «per quam tibi dulce manere
Urbe erit in nostra, hanc plures utcunque reprendant.
Perges id monitus: si, quem misi ore, susurrus
 45Attulit errorem, id pariter te vera docebunt.
Sed dic, num videam hic illum, qui carmina primum
Intulerit nova, et altisono sic incipit ore:
‹O, quae, quid sit amor, sentitis mente, puellae›.»
«Ille ego sum», dixi, «qui, quod vis spirat amoris,
 50Signo, et quo ille modo sensus in pectore dictat,
Saepius hoc scribo.» «O frater, nunc cernere nodum
Fas est, qui scribam, GUITTONEM, meque repressit.
Nunc didici, cur vos dictantem pone secuti,
Stringitis hunc vestris pennis, nec contigit unquam
 55Ausis id nostris. Et qui mage finibus illis
Prosilit, ut placeat, quam longe differat unus
Atque alius stilus, ille minus vidisse putatur.»
Haec quasi contentus factoque hic fine quievit.
Ut genus alituum propter Nili ora sonantis
 60Hibernans, sese interdum simul agmine stipat,
Deinde magis propere nubes longo ordine tranat:
Sic, quae gens aderat, verso properantius ibat
In me ore, ob maciem studiumque levissima cursu.
Utque vir a multo succussu lassus, abire
 65Fert patiens comites, jam lentis passibus usus.
Donec se effundat pectus quatientis anhelum
Vis follis: sic est passus transire FORESES
Sanctum agmen; verum ille retro post terga secutus:
«Quando erit, ut rursus mecum tua sensa loquentem
 70Te videam?», ajebat. — Scitanti ego talia contra:
«Quid mihi adhuc superet vitae, haud est scire potestas;
Sed mihi tam cito non fuerit loca in ista reverti,
Quin prius ad ripas me adducat justa cupido.
Nam magis inque dies, quam sum sortitus habendam
 75Pro patria, tellus se quavis dote bonorum
Nudat, et excidium sibi triste parare videtur.»
«Nunc i,» respondit; «namque ausum plura nefanda,
Et magis infamem mihi cauda est cernere equina
Raptatum ad valles, ubi non est copia culpae
 80Unquam delendae; nam quo plus belua passus
ingeminat, tanto velocius incita fertur,
Donec eum caedit corpusque exsangue relinquit
Disruptum fœde. Non multis orbibus illa
Volventur» (vultumque oculosque ad sidera vertit),
 85»Quum manifesta tibi venient, quae plurima fari
Nunc vetor. At maneas; nam magno hic tempora constant,
Quaec nimis insumo, dum sic simul ire cupido est.»
Qualis eques socios equitantes praepete cursu
Praevertit, primumque petit, stimulo actus honoris,
 90Certamen: talis multo majoribus ille
Saltibus excessit. Sic inter utrumque poëtam,
Quos tota eximios suspexit terra magistros,
Jam super unus eram. Ast ubi nostra evaserat ante
Ora ita, ut hunc oculi possent captare sequaces,
 95Ut mens verba prius, gravidos quum cernere visus
Alterius pomi ramos, plenosque vigoris
Quae non longe aberat, nam tunc modo temporis illuc
Lumina transtuleram. Prospexi utrasque sub ipsa
Tollentem palmas populum, cupido ore frementem
 100Nescio quid frondes adversus, more modoque
Infantum desiderio luctantium inani,
Qui rogitant, et queis non dat responsa rogatus,
Quoque magis stimulis inhiantes pungat acutis,
Alte suspensum certat retinere, quod optant,
 105Nec tamen abscondit. Dein tota caterva recessit,
Ut quae falsa animi est; et nos devenimus illam
Sub plantam, quae tot lacrimasque precesque refutat.
«Ferte gradum ulterius, neve isti accedite plantae;
Lignum est hinc supra, quod dentibus Eva momordit,
 110Haec illa sata planta fuit.» Sic nescio, quiddam
Insonuit frondes inter. Quare agmine juncto
VIRGILIUS STATIUSque et ego discessimus inde,
Radentes latus ad caelum se vertice tollens.
«Volvite quisque animo devotae robora pubis
 115Prognatae nebula, quae vino expleta epulisque
Pectoribus geminis», dicebat, «THESEA duro
Bello oppugnarunt; et Judae sanguine cretos
Tam molle ad potum fassos se pectus habere,
Quare istis. GEDEON non est comitantibus usus,
 120Collibus ex Midian quum se conjecit in hostes.»
Sic praetergressi ex geminis nos legimus unam
Oram, et multa gulae venerunt crimina ad aures,
Queis miserum accessit lucrum. Dein calle potiti
Et lato et solo nos plus quam mille vagati
 125Passus defixis animis contendimus ultra
Muti omnes. — «Quid vos curarum, o pectora trina,
Sic versat?» subito necopinus venit ad aures
Hic sonitus. Quare, ceu belua territa et excors,
Excutior tolloque caput, quum cernere averem
 130Haec fantem; et nunquam vidi igne rubescere tanto
Seu liquidum vitrum, sive in fornacibus aera,
Ut quendam aspexi dicentem: «Scandite in altum,
Si vos fert animus, nam opus est huc flectere gressum;
Hac iter est illis, qui exoptant pace potiri.»
 135Illius aspectus mihi ademit lumina visus;
Quare doctores respexi, ut qui pede vocem
Demonstrantis iter sequitur; qualisque, propinqui
Nuntia Luciferi, sub Maji tempora spirans
Tota halat praegnans herbis et floribus aura;
 140Tali percussam venti mihi flamine frontem
In medio sensi, et jactatae verbere plumae,
Quae simul ambrosiae jucundum afflavit odorem;
Atque hausi has voces: «O terque quaterque beati,
Gratia queis tantum dat luminis, ut malus ardor
 145Suavia captandi, haud nimia hos fuligine laedat,
Esuriem justo semper moderamine passos.»

XXV

 1Hora minus patiens depugem tendere in altum
Ascensu, instabat; medii namque orbe diei
Confecto, hunc Tauro atque Nepae sol cesserat umbras.
Quare ceu vir, qui indocilis consistere cursum
 5Insistit, quaecunque sibi res obvia fiat,
Si quid eum stimulo pungat; sic ostium inimus,
Prendimus et scalam praeeuntis terga premendo;
Nam nimis arcta vetat pariter conscendere binos.
Qualis, ubi pastum est egressa ciconia, pullus
 10Alas attollit, studio stimulante volandi,
Linquere sed nidum haud ausus, dimittit utrasque:
Talis ego accensam simul exstinctamque rogandi
Gestabam curam, quae nutum erumpit in illum,
Quem primum prodit, qui nititur ore profari.
 15At quanquam celeri peteret scalae ardua passu,
Haud pater ille meus dulcis cessavit et infit:
«Solve arcum fandi, adductum curvamine ad usque
Ferreum utrimque caput.» Tunc tuto labra resolvens
Cœpi: «Qui possit quisquam macrescere, ubi esca
 20Membra alere haud opus est?» — «Memori si mente volutas,
Ut quondam AEnides, consumpto stipite, et ipse
Consumptus fuerit, non te sic acriter», inquit,
«Haec res afficeret. Tum si tecum ipse putabis,
Ut motum ad vestrum motu respondet eodem
 25Vestra quoque in speculo effigies, tibi molle videbis,
Quod visum est durum. Sed si fert ista cupido
Hac magis inspecta penitus requiescere causa,
Ecce tibi STATIUS, quem posco voce precorque,
Sanabit plagas.» — «Si te praesente resolvo
 30Huic nodum, aeterni quem nectit judicis ira,»
Respondit STATIUS, «fassus me posse negare
Nil tibi, deposcam veniam.» Dein talibus infit:
«Si quae verba loquor, fili, tu mente volutas
Ac recipis, causam quaerenti lumina praebent.
 35Sanguis perfectus, bibulae quem haurire recusant
Venae, quique manet, patinis velut esca remotis,
Imo in corde sibi vim sumit, quae omnia membra
Humana informat, ceu qui se effundit inanes
Sanguis per venas, ut sese vertat in illa.
 40Dein digestus abit, quo non est dicere honeste,
Atque hic deinde gemit, se alieno sanguine miscens,
In vas injectus, natura quod indidit ante.
Atque ibi sanguis uterque coit, facere iste paratus,
Iste pati, loca sortitus perfecta receptus,
 45Unde simul premitur. Sic junctus viribus uti
Incipit, in primis se cogens, idque vigore
Firmat, cui propria dederat coalescere primum
Materia, atque anima evadit, quae proditur actu
Virtus, qualis inest plantae, nisi planta teneret
 50Jam ripam, illa novos properaret tangere portus.
Dein sic intus agit, motus ut jam explicet, et jam
Expediat sensum, ceu spongia in aequore vivax,
Atque hic aggreditur componere disposituras,
Quas poscunt tali prognatae semine vires.
 55Se modo dilatat, modo flectit vivida virtus,
O fili, ipsius manans ex corde genentis,
Ars ubi naturae cunctos se intendit in artus.
At qua qui est animans, mox fiat farier aptus,
Nondum cognoscis. Tantis est saepta tenebris
 60Haec via, ut a vero jam longe abduxerit illum,
Qui tibi doctrina mente et praestabat acuta;
Namque anima docuit sejunctam assistere mentem,
In qua consilium est, quia nullam in corpore sedem
Huic uni propriam vidit. Nunc pectore aperto
 65Fac verum accipias, quod prodo in luminis oras.
Nam simulac fetus cœpit gaudere cerebro
Perfecto, hunc Primus laetanti suspicit ore,
Artis opus tantae Motor miratus, et aurae
Ipse novum flamen spirat virtute repletum,
 70Quod, quicquid vires valet exercere per artus,
Attrahit in sese, ac totum sibi jungit in unum.
Hinc simplex anima exsurgit, quae praedita vita,
Et sensu pollens, in se sese ipsa reflectit.
Quoque minus tecum me sic mirere locutum,
 75Aspice, ut in vinum mutetur, sole colorem
Praebente, huic junctus, qui manat vitibus, umor.
Et simulac Lachesis devolvit vellera fuso,
Carnis se solvit vinclis, et quicquid habebat
Immortalis et humani, virtute sua stans
 80Fert secum: ex reliquis quaecunque est muta facultas
Insita, qua meminisse valet, qua judicat et vult,
Acrior evadit, quam si esset corpore vincta.
Nec mora; praecipitans, mirum! per se incidit orae
Alterutri. Hic primum cognoscit trita viarum,
 85Quas tenuit quondam, simulatque in sedibus illis
Circumscripta fuit, talisque et quanta per artus
Serpebat vivos virtus formare parata,
Praeradiat circum. Ac veluti praenubilus aër
Alterius radiis, quos ipse repercutit, ictus,
 90Ostendit varios adverso sole colores:
Sic prope qui aër adest, formam sibi sumit eandem,
Quam sedes sortita suas anima imprimit illi
Vi propria, ut stetit. Ac veluti ignis consequa flamma
Forma novella animum sequitur, quocunque vagatur.
 95Et quoniam ex illa trahit informata figuram,
Umbra solet dici. Atque hinc, queis erat ante potita,
Disponit sensus omnes ad lumina visus.
Hinc vox elicitur, lacrimae, suspiria, risus,
Quaeque audire fuit montis tibi saepta petenti.
 100Ut desiderio tabescit quisque, vel illa
Aut alia cura, vultum sic induit umbra;
Atque haec est, tantum quae affert tibi causa stuporis.»
Jamque ubi torquendos postremus distinet orbis,
Ventum erat. Ad dextram nos versi intendere mentem
 105In curas alias. Hic ejaculata favillas
It ripa in flammas, flatumque extrema corona
Altius exspirans, procul a se tela repellit
Ignis et amandat. Quare singlariter uni
Cuique legenda fuit reclusi marginis ora.
 110At mihi utrimque metus: A flamma hinc, inde propinquo
A lapsu. — «Hic opus est oculos compescere duro
Freno», dux inquit; «nam te res tantula posset
Trudere in errorem.» Medio vastissimi in aestu
Incendii audivi carmen, quo summa Parentis
 115Poscitur aeterni clementia, ut impetus ingens
Me minus efficeret metuentem vertere visum.
Aspexique animas illic flammam inter euntes,
Quare illas passusque meos speculatus, utramque
Alternis aciem nunc huc, nunc dividere illuc
I heard “Summae Deus clementiae”
sung — and was not less keen to turn my eyes;
and I saw spirits walking in the flames,
so that I looked at them and at my steps,
sharing the time I had to look at each.
 120Curabam. — Ast hymni jam tota lege peracta,
Vox effata «Virum non cognosco« impulit aures;
Deinde hymni numeros iterum absolvere remisse,
Cujus sub finem clamavit tota caterva:
«Phœbe iniit cursu silvas, Helicenque removit,
 125Quae virus passa est Veneris.» Dein corpore castos
Clamavere viros matresque, ut jura marita
Poscunt. Idque sat esse illis puto tempus in omne,
Quo flamma uruntur: curam hanc, haec pabula poscit
Vulnus, ut huic tandem claudantur hiantia labra.

XXVI

 1Alter post unum dum sic per marginis oram
Ibamus, «caveas,» mihi dulcis saepe magister
Dicebat; «studiosa juvet te cura monentis.»
Sol mihi dextrum umerum feriebat lumine et omnem
 5Occasum clarans mutabat caerula caeli
Candidus; et mage candentes ego corporis umbra
Fingebam flammas; atque hic quoque milia vidi
Umbrarum, indicium tantum quae mente notabant.—:
Atque haec causa fuit, cur cœpit quisque rogare,
 10Quis sim, atque alternis: «Non iste est, dicere, corpus—
Fictum.» Dein propius, prout est data copia, versi,
Usque magis certam sunt rem cognoscere adorti,
Deseruisse locum veriti, quem possidet ignis.
«O tu, qui extremus, non quod pigra membra retardant,
 15Incedis, sed quod te fors reverentia vincit,
Da mihi responsum flammisque sitique perusto,
Nec mihi duntaxat; namque id sitit ista caterva,
Plus quam Indi, AEthiopesque algentis munera rivi.
Dic nobis, quae causa subest, cur parietis instar
 20Solem defendis, veluti si in retia mortis
Nondum etiam intrasses?» — Quaedam sic umbra locuta est;
Et dicturus eram, quis sim, nisi visa repente
Res alia ac necopina sua novitate stupentem
Me defixisset. Medio nam in calle vomente
 25Flammas, huic genti gens obvia fronte ruebat,
Quae me suspensum tenuit. Video undique quamque
Umbram ibi festine venienti occurrere et unam—
Quamque sibi alternis partirier oscula raptim,
Nec remanere, brevi contentam pignore amoris.
 30Non aliter nigrum in campis formica per agmen
Os ori alterius jungit, quum forte cupido
Fert iter et casus comitum novisse suarum.
Et simulac visum est congressum solvere amicum,
Ante prior passus quam illac transmittat euntes,
 35Singula quaeque novam per se superare laborat
Gentem, clamando elate «Sodomam atque Gomorram»;
Et nova gens contra clamabat pectore toto:
«Pasiphae vaccam ingressa est, ut taurus in iram
Lascivae irrueret.» Dein pennis alta secantum
 40More gruum, dum pars montes petit una Riphaeos,
Altera arenosas terras, ea frigus, et ista
Effugiens solem; pergit gens altera, adestque
Altera; deinde iterum in lacrimas cantusque priores
Ibat clamoresque, prout plus quamque decebat.
 45Deinde mihi accessere iterum, velut ante, rogantes
Quae prius astiterant, intentaeque ora tenebant.
Tum qui bis vidi studium, quod gratius esset,
Sic cœpi: «O animae secura pace potiri,
Adveniente die, certae; nec acerba, nec aevo
 50Plena remanserunt illic mea membra, sed ipse
Mecum haec portavi cum sanguine et ossibus istuc.
Hinc ego conscendo, ne caecus me implicet error
Praeterea. Mulier superis in sedibus astat,
Hanc mihi quae exorat veniam, et mortale per orbem
 55Ipse fero vestrum. Sed major vestra cupido
Sic fiat saturata cito, ut domus hospita caelum
Sit vobis, ubi abundat amor, multoque patescit
Amplius huic spatium, qui sitis, dicite, ut ultra
Progrediar scriptis; et quaenam est illa caterva,
 60Quae sic post vestrum fertur pede praepete tergum?»
Non aliter montanus homo stupet inscius ore
Turbato mutusque haeret spectaculo, ubi urbem
Et rudis et ferus ingreditur, quam quaelibet umbra
Portento excussa est. Sed postquam exempta stuporis
 65Sarcina, qui subito generoso in corde virorum
Intepet: «O te», inquit, «felicem, quae umbra rogarat
Me prior, ex nostro quae exportas litore vitae
Notitiam, ut vivas melius. Vestigia nostra
Quae gens non sequitur, malefacto offendit in illo,
 70Per quod se audivit ‹reginam› a plebe vocari
Caesar, in opprobrium, curru victore triumphans.
Quare clamantes ‹Sodomam› dant terga citato
Cursu, quodque audire fuit, sibi quisque fatendo
Exprobrat, atque rubore suo flammam adjuvat ignis.
 75Semina sunt labis nostrae ex capite Hermaphroditi
Orta; ast humanae quod nos praepostera legi
Praetulimus, nostrum sectantes more ferino
Ingenium, legitur nobis abeuntibus in nos
Illius nomen, quo infamia nostra notatur,
 80Belua quae inventa est referentibus ora juvencae
In textis. — Nunc scis, quae nobis acta fuerunt,
Et quae noxa egit sontes. Si forte requiras,
Qui simus, nomenque simul cujusque reposcis,
Non vacat id fari, nec scirem. Ast ista cupido
 85Per me manca tibi fiet. Nam nomine Guinus
GUINICELLUS ego dicor, jamque abluo sordes,
Quod prius indolui, potius quam extrema manerem.»
Quales, tristitia orbatum exagitante Lycurgum,
Prosiluere duo visa genetrice gemelli:
 90Talis ego, at tantum non ausim, nomine nostri
Audito patris et reliquorum, quos tulit aetas
Eximios vates, qui dulci carmine amores
Tam culti cecinere suos. Ego mutus, et absque
Auditus sensu steteram defixus in isto
 95Uno haesique diu pendens, nec, cautus ab igne,
Accessi propius. Postquam saturata videndo
Nostra acies fuerat, quae vellet, cuncta spopondi
Haec me facturum, confirmans plurima verbis,
Cuique animo factura fidem.» — At sic incipit ille:
 100»Ut didici auditu, post te vestigia linquis
Talia et usque adeo clara, ut nec flumina Lethes
Haec abolere queant, aut offuscare nigrore.
At tua si verum juravit fida loquela,
Dic mihi, cur tua dicta oculique et gestus amorem
 105In me praeportant tantum?— Huic ego talia contra:
«Dulcia, quae quondam cecinisti, carmine, quaeque
Tam sunt duratura diu, quam lege recenti
Musa diu utetur, pretiosa et cara futuris
Scripta tua efficient.» «O frater, quem tibi monstro,»
 110(Et digito prae se stantem mi ostenderat umbram)
«Maternae fuit hic linguae faber optimus», inquit.
«Praestitit hic cunctis, teneros seu lusit amores,
Tradidit aut scriptis romantica lege solutis;
Et sine sponte loqui stultos, qui anteire putarunt
 115LEMOVICANUM. Mos est his tollere vultum
Plus ad rumorem, quam mente expendere verum;
Sic prius offirmant animum, quam audire laborent,
Quid ratio quidve ars poscant. Sic multa vetusto
Ex aevo stupuit GUITTONEM turba, secuta
 120Vulgata, inque diem crescentia murmura famae,
Illum laudando; verum certamine in isto
Plures de nostris illum ostendere minorem.
Quod si tanta patet privo tibi gratia, ut intres
Claustrum, ubi Christus adest collegi maximus abbas,
 125Dic Pater, huic, noster pro me, quoad indiget usus
Pro nobis mundo hoc in nostro, qui abstulit omne
Peccandi arbitrium nobis.» Dein, forte daturus
Ipse locum astanti, per flammae incendia fugit,
Assimilis pisci per aquas fundi ima petenti.
 130Paulum ego monstrato accessi, me discere aventem
Illius nomen testatus corde parasse
Huic gratam in nostro sedem. — Tunc liber ita infit:
«Tam mihi dulce venit, quod comi voce rogasti,
Ut neque ego possim, nec sit celare voluntas,
 135Quod petis. ARNALDUS dicor, qui ploro modisque
Cantito flebilibus, simulatque ego mente recordor,
Quo me praeteritae duxit dementia vitae.
Jamque dies mihi tam sperata videtur adesse.
Nunc per Virtutem te oro, quae scandere scalas
 140Dat tibi supremas, ut fausto tempore nostri
Sis memor angoris.» Dein purum se abdit in ignem.

XXVII

 1Ut quum prima vibrat radiorum spicula in urbem,
Auctor ubi suus effudit cum sanguine vitam,
Altius invectum sub Librae sidus Ibero
Labente, atque horam sub sextam rursus adustis
 5Undis in Gangem: haud aliter sol stabat eratque
Ultima pars lucis, laeto quum se obtulit ore
Angelus. Extra ignis flammas ripam ipse tenebat,
Et majore sono, quam hominis vox viva tulisset,
Cantabat: «Mundo qui incedunt corde, beatos!«
 10Exinde: «O animae sanctae, nisi mordeat aestu
Flamma prius, non est ultra contendere gressu;
Intrate hanc, nec sint aures ad carmina surdae
Inde emissa loci.» — Sic quum prope venimus, inquit;
Quare, his auditis, tali sub imagine factus
 15Restiteram, quale est post funera corpus humandum.
Et stratus digitis intra se pectine junctis,
Inspexi ardores, revocans, quae corpora quondam
Viva hominum vidi flamma crepitante cremari.
Ductores versi me respexere benigne,
 20VIRGILIUSque inquit: «Dolor hic fortasse subesse,
O fili, queat, at non qui det corpora leto.
Id memora, id memora. Et si te salvum ipse reduxi
GERYONI impositum, queis pro te viribus utar,
Jam propiore Deo? Maneat tibi mente reposta
 25Haec non vana fides, medio si tu ignis in alvo
Mille annos jaceas, hunc non tibi posse capillum
Depraedari ullum. Quod si tu forte putabis
Me dare verba tibi, mox te objice, et ipsa periclum
Dextera veste tua faciat. Jam pone timorem,
 30Atque metus omnes; ades huc, accedito tutus.»
Ast ego et offirmare animum atque insistere contra
Mentis consilium auctori parere jubentis.
Ut me proposito haerentem atque obsistere certum
Vidit, turbatus paulum: «Nunc aspice, fili;
 35Teque BEATRICEMque inter jam ponitur», inquit,
«Hic paries.» Veluti clausurus lumina morte,
Ad nomen Thisbes ea sustulit oraque amantis
Pyramus extremum aspexit, quum mora cruentas
Induerant maculas: sic, quae mihi pectora primum
 40Duruerant, mihi tum subito mitescere sensi;
Nomine et audito, quod mi usque renascitur intus,
Quaesivi cupide sapientem corde magistrum.
Ille caput quassans: «Quid nobis? Ergone standum
Hic erit?» Et post haec risit, quod saepe puello
 45Fit balbo, pomi qui victus imagine cedit.
Inque ignes medios prae me se immisit et ipsum
Oravit STATIUM, legeret vestigia retro,
Qui primum longo se abduxerat intervallo.
Ut flammam intravi, me saltu in stagna dedissem
 50Ferventis vitri, ut mihi membra perusta levarem;
Usque adeo sine more atrox ea flamma furebat.
At pater ille mihi dulcis lenire dolorem
Solando cupiens, vario sermone serebat
Multa BEATRICEM memorans. sic ore locutus:
 55»Hujus jam videor faciem mihi cernere.» — Nobis
Pro duce vox aderat, quae ultra nos missa canebat.
Nos huic intenti partem devenimus illam,
Unde erat ascensus. «Patris o dilecta, venite,
Pectora fida mei«, vox ex ardente micantis
 60Luminis insonuit centro, quod luce replebat
Tanta illas oras, acies ut nostra requirat
Illum victa pati, nec erat spectare potestas.
«Sol abit,» ajebat, «veniuntque crepuscula noctis;
Ne state, at passus cursu celerate citato,
 65Donec vesper adhuc minus atras induit umbras.»
Recte ascendebat per saxi concava callis,
Tramite sic vergens, ut jam mihi lumina solis
Prae me interciperem, quae languida facta cadebant;
Atque gradus paucos fuerat superare facultas,
 70Quum solis cubitum ex illa, quae evanuit, umbra
Sensimus a tergo. Atque prius quam, qui patet ingens
Orbis finitor, per cunctas undique partes
Unam vestiret formam, et sua cuncta teneret
Nox sibi, quisque gradum pro lecto presserat unum.
 75Sic dantes ultra nobis contendere vires,
Plus quam solamen, montis natura refregit.
Ut grex caprarum, qui praeceps atque protervus
Per saxa impastus, per culmina summa ruebat,
Fit mansus folia, atque esas dum ruminat herbas,
 80Quem prope pastoris custodia fida bacillo
Stat nixa, inque illis tota est; et more modoque
Opilionis oves juxta dare membra quieti
Sub dio soliti, qui longas ducere noctes
Sustinet evigilans, fera ne disperdat ovile:
 85Tales tunc pariter fuimus nos copia triplex,
Instar ego caprae, similes pastoribus illi,
Praecincti hinc atque inde specu. Hic extraria caeli
Se dare lustranti poterat pars parva videndam:
At parva ex illa spectabam sidera parte
 90Clara magis solito, majore ac praedita forma.
Haec ego dum miror mecumque haec mente voluto,
Me cepit somnus, somnus res saepe novellas
Ante diem discens. — Quo primum tempore, credo,
Ortum praecurrens montem radiaverit illum
 95Clara Venus, flammas praeportans semper amoris,
Mi praestans mulier forma integraque juventa
Visa est sopito per campos ire patentes,
Decerpens fibres haec ore locuta canoro:
«Nomine quo dicar, si quis fortasse requirat,
 100Me sciat esse LEAM et manibus non parcere pulchris
Errantem circum, ut serto mea tempora cingam.
Dum speculo referente meam mirata figuram
Ipsa isti placeam, hic me ornatus cura moratur;
At germana mihi nullo unquam tempore RACHEL
 105Fixa suo speculo declinat lumina, et haeret
Sede dies totos. Cupit haec sua lumina pulchra
Aspicere, ut me sollicitam fert cura parandi
Ornamenta manu. Huic speculandi, mi ardor agendi.»
Et jam per lumen suffuscum, signa diei
 110Praeportans, tanto peregrinis gratius omen,
Quanto illos brevior patrias via ducet ad oras,
Undique depulsa fugiebant nocte tenebrae,
Atque simul somnus. Quare tunc membra levavi,
Et magnos vidi consurrexisse magistros.
 115»Dulce illud pomum, per tot quod quaerere ramos
Ingenti certant mortalia pectora cura,
Omnem hodie esuriem plena tibi pace domabit.»
Talia Minciades; et nunquam tanta fuere
Munera strenarum, quae sic mihi grata venirent.
 120Visque voluntati tanta est super addita summum
Scandere suadenti montem, ut, quocunque moverem
Passus, sentirem pedibus succrescere pennas.
Postquam suppositae percurrimus ardua scalae,
Supremumque gradum attigimus, sua lumina fixit
 125In me VIRGILIUS fuditque has pectore voces:
Arsura aeternum atque habitura incendia finem
«Vidisti, o fili, atque aditum loca in illa tulisti,
In quibus haud licet ulterius mihi cernere quicquam.
Huc usque ingenio te traxi fretus et arte;
 130Nunc tibi pro duce sit, sit pro ductore voluptas;
Ardua vicisti, vicisti obscura viarum.
Cerne illic solem in media tibi fronte micantem,
Graminaque et flores, frondosasque aspice plantas,
Quas fert sponte sua nullo terra ista colente.
 135Dum pulchro advenient oculi fulgore nitentes
Laetifici, ob lacrimas quorum te jussus adivi,
Jam cessare potes, perque illa vireta vagari;
Nec mea tu dicta ulterius nutusque manebis.
Incolumi arbitrio, recta sanaque potitus
 140Libertate, vales, gravis et te falleret error,
Si te ex arbitrio prohiberet ducere vitam;
Nam tete supra cingo sertoque mitraque.»

XXVIII

 1Jam cupidus lustrare intus circaque recessus
Divini nemoris densos vivosque, novelli
Frangentes oculis fulgentia tela diei;
Haud mora, deserui ripam, campumque patentem
 5Exiguo ingressus passu, per lene ferebar
Lente iter ambrosios exspirans undique odores.
Dulce strepens, ulla mutari nescia causa,
Aura mihi frontem majore haud flaminis ictu
Tangebat, quam si afflaret vis blanda Favoni;
 10Quam propter tremulae ac dociles levitate secunda,
Quotquot erant, parili nutabant ordine frondes,
In partem versae, quam contra projicit umbram
Mons sanctus primam; haud tamen hae vertigine sparsae
Sic, ut desinerent fastigia summa tenentes
 15Arte sua volucres uti, solitosque ciere
Cantus; quae pleno fundentes gaudia corde,
Excipere omnigenis certabant cantibus horas
Primas sub foliis, quae edebant consona murmur,
Quale audire melos facile est prope litora Classis
 20Conflatum hinc inde in ramis pineta per alta,
Auster ubi AEolio lenis se carcere solvit.
Jamque per antiquae intuleram me devia silvae,
Tarde progrediens adeo, ut jam scire nequirem,
Qua veni, quum me vetuit procedere rivus,
 25Ad laevam modicis inflectens gramina lymphis
In ripas egressa suas. Pellucida quaevis
Fontibus ex nostris aliquid concludere mixti
Unda videretur prae illa, quae illimis in imo
Nil celat fundo; quamvis suffusca sub umbra
 30Perpetua excurrat, quae Solis lumina nunquam
Nec Lunae patitur nemoris per opaca vagari.
Adductis pedibusque oculisque ego fluminis alveum
Transsilui parvum, visurus laeta vireta
Florida, tam vario discrimine picta colorum:
 35Atque huc mi occurrit, fieri ut quandoque videmus
Quiddam improviso, quod cunctas pectore curas
Attonito avertit. Nullis comitantibus ibat
Ore canens mulier floresque a floribus ipsa
Secernens, pede tacta hujus queis tota nitebat
 40Semita. Cui dixi: «O mulier pulcherrima, amoris
Quae facibus calefis, fronti si credere dignum est
Cordis testanti sensus, ne huc abnue, quaeso,
Ferre aditum propius ripam, ut, quae carmina cantas,
Figere mente queam. Per te subit insula, per te,
 45Qualis erat spectanda, subit Proserpina in ipso
Tempore, quum genitrix illam, ver illa serenum
Amisit.» — Veluti adductis vestigia plantis
Collecta in choream vertit matrona retrorsum,
Vixque pede ante pedem posito accessisse videtur:
 50Sic inter flores ostroque auroque micantes
Ad me conversa est, ut, quae defigit honeste
Lumina humi, virgo, voluitque explere rogantem;
Nam sic accessit, dulce ut modulamen iniret
Aures, atque omnes dederit cognoscere voces.
 55At simulac venit, jucundi ubi fluminis undae
Irrorant herbas, dignata est tollere vultum.
Haud oculos credo Veneri micuisse nitore
Tanto, quum praeter solitum haec se vulnere nati
Districtam sensit. Dextra ridebat in ora
 60Opposita, manibus decerpens multa colorum
Milia, quos alma emittit sine semine tellus.
Tres circa passus sejunxerat omnes utrosque;
Nec mare, quod mersa titulos deduxit ab Helle,
Trajectum Xerxi, frenum cuicunque superbo
 65Nunc quoque, tantum odii est passum, ulterioris amore
Ripae, a Leandro Seston spectante et Abydon,
Quantum hic a me amnis, quod non patefacta dedisset
Tunc iter unda mihi. — «Vos hic nova pectora adestis,»
Illa ait, «et forsan, quod me hac vidistis in ora,
 70Quae prius humanae naturae electa patebat
Sedes, ridentem, mirantibus insidet anceps
Cura aliqua; at veniunt a carmine ‹Delectasti›
Lumina, quae nebulas possunt depellere mente.
O tu, qui cunctis anteis, scitarier orsus,
 75Fare age, si quid vis aliud; nam solvere praesens
Veni, quoad satis esse reor, quaecunque rogabis.»
«Lympha», inquam, «nemorisque sonus mihi pectora pugna
Exagitant minuuntque fidem, quae increverat ante;
Nam secus audieram fieri, ac quod vera monet res.»
 80Illa mihi: «Dicam, quo pacto haud evenit istud
Absque sua causa, quod tanto corda stupore
Nunc tibi sollicitat, et quae tibi plurima nubes
Officit, hanc tergam. Superorum hominumque voluptas
Summa, illa ipsa placens per se sibi sola, creavit
 85Primum hominem dederatque bonis excellere factis,
Atque istas sedes, aeternae ut pignora pacis.
Ipsius ob vitium haud illi mora longa receptum
Hic dedit; ob vitium in luctum maestumque laborem
Et dulcem ludum et risum mutavit honestum.
 90Ne, quos progenerant isto sub monte, vapores
Terrae et aquae, soliti solis sectarier aestum,
Quoad licet, humanae conflictu bella cierent
Naturae, idcirco mons hic conscendit in altum
Huc usque: at parte ex illa, quam janua claudit,
 95Liber ubique manet. Sed nunc, quia totus in orbem
Cum prima caeli sphaera convolvitur aër,
(Ni latere ex aliquo huic proprium interruperit obiex
Circuitum) hoc alto in spatio, quod in aëre vivo
Immune et vacuum est, icitque et personat omnem
 100Hic motus silvam, quia plantis densa superbit:
Et tantum planta icta potest, ut repleat auram
Virtute ipsa sua; et gyros deinde ipsa retexens,
Hanc quatit. Altera humus, prout per se est digna, suive
Naturam ob caeli, fit praegnans saeclaque gignit
 105Plantarum varia et varias prodentia vires.
Nec vero posset vestris res mira videri,
Si quando audierint aliquam hic sine semine noto
Mittere radices plantam. Et tibi scire licebit,
Ut sacer hic campus, quem calcas, semine abundat
 110Omnigeno, talemque solet concludere fructum,
Qualem illic manibus non est convellere vestris.
Nec quas cernis aquas, manant ex paupere vena,
Quam vapor instauret glacie solvente rigorem,
Ut fluvium, qui acquirit opes viresque remittit;
 115Sed fonte ex solido certoque erumpere pergunt,
Et tantum accipiunt a Summi numine Regis,
Quantum profundunt ex duplice parte reclusae.
Ex una erumpit fluvius virtute repletus,
Qui male factorum cunctorum oblivia spargit;
 120Ex alia, qui dat revocare et cernere mente
Omnia facta pie et caste. Qui hinc, nomine Lethes
Dicitur; Eunœs, qui illinc: neuterque suam vim
Exercet, nisi si ante aliquis degustet utrumque.
Et sapor istius superat genus omne saporum;
 125Et quamvis saturata satis tua cedere possit
Jam sitis, haud ultra me nil retegente recentis,
Id tibi praestabo gratis, quod consequa rerum
Mi suadet ratio; tibi nec fore dicta putabis
Jam mea cara minus, si haec exspatientur aperte
 130Ultra promissum. Veteres, qui saecula vates
Aurea cantarunt, victumque statumque beatum
Forte in Parnasso, sunt somnia vana secuti.
Humana hic radix semper fuit integra, semper
Hic ver, hic quivis fructus, quaeque ire fluenta
 135Nectaris et vestri dicunt.» Tunc ipse poëtas
Respexi comites, et laeto non sine risu
Accepisse illos cognovi haec ultima dicta.
Deinde oculis redii ad praestantem corpore Divam.

XXIX

 1At canere insistens, ceu percita amore puella,
Hymni sub finem numeros modulata: «Beati«,
Addebat, «quorum sunt vitae crimina tecta.«
Ac veluti nymphae, quae solae umbrosa vagantur
 5Per nemora, hae cupidae solem vitare, tueri
Illae; tunc amnem contra vestigia movit
Per ripam. Brevibus gradientem ego passibus aeque
Passibus hanc brevibus propius sectabar; et inter
Ipsius atque meos centeni vix hanc passus
 10Intererant, quum sic sese ripa utraque torsit,
Rursus ut Eoae mihi sit plaga reddita lucis.
Nec multum progressus eram, quum haec arbitra nostri
Ad me oculos vertit: «Frater, nunc aspice et audi,»
Inquit, et ecce cito percurrens omnia splendor
 15In silva ingenti illuxit, ut mente manerem
Ambigua, an fulgur caelo vibraret ab alto.
Sed quoniam fulgur subito pervadit abitque,
Isque diu durans magis et magis igne micabat:
«Quidnam hoc?» dicebam versans sub pectore multa.
 20Perque coruscantem gratum melos aëra fundi
Audieram. Quare sanctae tulit impetus irae
Audax me facinus primae incusare parentis.
Namque ubi parebant tellus caelumque profundum,
Femina sola, modo vitales edita in auras,
 25Haud remanere diu velamine passa sub ullo est,
Sub quo stare pia atque aequa si mente tulisset,
Illa ego, quae fando nulla aequat gaudia lingua,
Multo ante hausissem optatisque diutius essem
Functus. — At aeternae dum tot dulcedinis ibam
 30Inter primitias animo suspensus et haerens,
Proptereaque magis perfundi pectus avebam
Laetitia, ante oculos aër, velut excita flamma,
Sub viridi micuit ramorum tegmine, et aure
Teste sonum dulcem ceu cantum audire videbar.
 35Aonides castae, si insomnes ducere noctes
Unquam sustinui per vos et frigora et aspram
Esuriem, me vera monet vos causa vocandi.
Hic opus, ut totis Helicon in me influat undis,
Atque choro Uranie det opem stipata sororum,
 40Includam ut numeris meditanti maxima rerum.
Ulterius paulo fallebat, imagine fingens
Quattuor arboreas ex auri divite massa
Plantas, quod multum spatii nos inter et ipsas
AEquor erat medium. Sed quum fuit ire cupido
 45Sic illas contra, ut, quod inest commune, fideles
Eludens sensus, ob longius intervallum
Vi non deficeret propria, haec vis intima causas
Inquirens veras me candelabra tuentem
Falsum animi admonuit, vocesque «Hosanna!« canentum
 50Personuisse nemus. Pulchrum decus undique flammis
Desuper ardebat melius, quam luna sereno
Caelo sub noctem mediam pleno orbe coruscans.
At mente attonitus tota cari ora petivi
VIRGILII et vidi mihi respondere stuporis
 55Non minus hunc oculis fassum fulgore gravatis.
Deinde iterum quaesivi acie miracula rerum,
Nos circa usque adeo tardo pede visa moveri,
Ut minus incessu nova nupta videnda veniret
Tardo. Ast increpitans mulier sic ore locuta est:
 60»Cur ardes inhians in vivas pascere luces
Victus amore oculos uno, et quae pone sequuntur,
Negligis?» — Huc multam tum vidi accedere turbam,
Non secus atque duces, indutam vestibus albis;
Talis et hinc candor nunquam fuit. Unda micabat
 65Laeva ex parte repercutiens, laevam mihi costam
Defigenti oculos, si consultare tulisset
Mens speculum. Utque meam potui sic stringere ripam,
Ut me interjectus tantum disjungeret amnis,
Substiti, ut inspicerem melius, praeterque meantes
 70Ire faces vidi, linquentes aëra pictum.
Post se, peniculis similes deducere tractus
Edoctis varios. Per quas in parte superna
Hunc distinguebat septemplice sparsa colore
Fascia septemplex, veluti sol candidus arcum,
 75Et Phœbe zonam. Haec retro vexilla micabant
Ultra oculi vires, et, quantum cernere quivi,
Distabant bis quinque gradus extraria signa.
Sub tanta caeli specie, quam carmine dico,
Deinde quater seni seniores pergere bini
 80Sunt visi. His rutilos cingebant lilia crines;
Et simul ore omnes: »O tu bene nata,« canebant,
«Adam inter natas! Bene nataque tempus in omne,
Ornamenta animae, queis tu, pulcherrima, praestas.»
Ast ubi me contra flores et gramina liquit
 85Libera, seque aliam immisit gens tota per oram,
Ut lux in caelo lucem comitata secundat,
Bis duo post turbam venere animalia, fronde
Cincta caput viridi. Bis trinas singula tergo
Gestabant alas, et erant per corpora plumae
 90Plenae oculis, quales, si viveret, Argus haberet.
Non vacat istorum formam describere versu,
Lector; cura premit major, nec largius isti
Indulgere queo; hasque feras depingere doctus
Ezechiel adeundus erit, qui vidit ab Arcto
 95Nubibus has ventisque atque igne irrumpere adactas,
Quales invenies illic, hic cernere tales
Fas erit, excipias, quas se vidisse Joannes
Alas testatur mecum, non consonus illi.
Quattuor has inter quod restitit intervalli,
 100Hoc geminis instructa rotis quadriga tenebat
More triumphali; hanc gryphus cervice trahebat;
Sublatasque alas gryphus tendebat utrimque
Inter lemniscum medium bisque ordine trinos,
Laederet ut neutros, dum finderet aëra pennis.
 105Tantum ascendebant, oculi ut servare nequirent
Sublati. Quoad ales erat, membra aurea habebat,
Cetera lucebant albentia murice mixta.
Non quem Scipiades, non quem Induperator agebat
Augustus, tanto currus te, Roma, decore
 110Dimisit laetam; sed currus Solis ad istum
Esset opum pauper; toto qui tramite aberrans,
Supplicibus votis terra implorante salutem,
Arsit ab igne Jovis, quem altae vis egerat irae
Justa satis. Dextramque rotam tres, agmine facto,
 115Cingebant Divae atque in gyrum membra movebant,
Nectentes choreas: quarum una colore rubebat
Tanto, ut vix possis ipsam internoscere ab igne;
Altera par viridi carnes atque ossa smaragdo
Fulgebat; nivibus non tactis tertia habebat
 120Par decus: atque modo nivea ducente choream,
Et modo punicea, sum visus cernere adactum
Istius ad numeros citius vel tardius agmen.
Bis geminae a laeva vestitae murice ovantes
Plaudebant, monstrante illa, cui lumina trina
 125Munivere caput. — Prope totum nexibus orbem
Tractatum, vidi binos sub dispare veste,
Spectandos pariter gestu et gravitate decora,
Longaevos; unusque horum sese ore ferebat
Hippocratis socium, cui, quae carissima ducit,
 130Tradiderat quondam curanda animalia mater
Natura; ast alium contraria cura notabat.
Hic ensem rutilum crispabat cuspide acuta,
Ut mihi cis rivum quateret formidine membra.
Exin bis geminos humili sub imagine vidi.
 135Solus post omnes ibat vir maximus aevo
Dormitans facie arguta. Haec capita incluta septem
Gestabant vestes ut primae turba cohortis;
Non tamen his sacram cingebant lilia frontem,
Verum et purpurei flores et mixta rosarum
 140Gratia: quique oculus modice distasset ab ipsis,
Igne supercilium cunctis ardere putasset
Juratus. Sed ubi me contra advenerat axis,
Auditum est tonitru; dignusque exercitus ille,
Qualis qui ulterius prohibetur tendere gressu,
 145Cum primis pariter signis pede substitit illic.

XXX

 1Septem- ubi primoris caeli -trio nescius ortus,
Atque obitus, minimae et nebulae, velum excipe culpae,
Omnes qui monuit fungi sua munera nautas
Ad portum jussos clavo convertere navem,
 5Ut facit hic imus, stetit atque immobilis haesit;
Tunc populus verax, qui primus venerat inter
Gryphum interque ipsum, circumspectare quadrigam,
Non secus atque suam pacem. Et, ceu missus ab alto,
Unus: «Sponsa, veni ex Libano!« ter tinnulus ore
 10Concinuit, totusque chorus clamore secundo.
Quales supremo exciti clangore beati
Carcere quisque suo surgent properanter, et artus
Atque iterum indutam relevabunt pondere carnem;
Tales divino in curru arrexere ministri
 15Centeni aeternae cum turba interprete vitae
Aures ad vocem tanti senioris; et omnes
Spargentes flores: «Benedictus«, voce fremebant,
«Qui venis!«  unanimi, et: «Manibus date lilia plenis!«
Saepe oriente die partem, quae prospicit Indos,
 20Undique purpuream vidi, pulchreque serenum,
Quicquid restabat caeli, atque os solis oriri
Umbris praecinctum sic, ut, mihi dante vaporum
Temperie, hunc perferre diu mea lumina possent.
Sic intra nubem salientum ad sidera florum,
 25Angelica spargente manu, atque iterum intus et extra
Labentum, praecincta olea velum super album
Astitit ante oculos viridem referente colorem
In tunica mulier. Sed quae consistere sueta
Mens mihi, tamque diu praesens, dum hanc cernere coram
 30Contigit, haud ullo trepidabat fracta stupore;
Virtutem propter, quae occulta exibat ab ista,
Ilicet antiqui vim magnam sensit amoris.
Alta simul virtus percussit lumina visus,
Vulnere quae pectus mihi jam confixerat, ante-
 35Quam primo me flore excedere jusserit aetas;
Quo puer ad matrem vultu contendit anhelans,
Si quis forte timor subitusve accesserit aegror,
Anxius ad laevam me verti, haec verba paratus
Dicere VIRGILIO: «Non restat sanguinis ulla
 40Pars mihi vel minima integra, quam non occupet horror;
Agnosco, agnosco veteris vestigia flammae.»
At se VIRGILIUS nobis subduxerat, ille
Vates, cui me credideram propriamque salutem:
Nec quicquid genitrix amisit prima, juvarat
 45Sic puras a rore genas, ut fletibus istae
Atrae non fierent. «O Dante, abeunte poëta,
Ne lacrima, nondum lacrima. Tibi flere necesse est,
Quum tibi cor alius trajecerit acrior ensis.»
Qualis navarchus prorae puppique recurvae
 50Turbam insistentem invisit passimque ministros
Per naves alias, animo et jubet esse parato;
In sponda currus laeva, quum lumina verti
Nominis ad sonitum proprii, quod tradere scriptis
Nunc me res cogit, visa est, quae apparuit ante,
 55Femina adesse mihi angelico velata sub imbre,
Atque acies in me trans rivum figere utrasque.
Hanc quamvis velum praecinctum fronde Minervae,
Semper vivaci capitis de vertice labens,
Non sineret plane manifesta in luce patere;
 60Tunc quoque regali vultu gestuque proterva
Infit, more viri sub finem asperrima fando
Verba reservantis: «Converte huc lumina visus;
Inspice me; namque illa ego sum, sum eadem ipsa BEATRIX:
Quomodo es ascensu montem dignatus? An ipse
 65Forte ignorabas homines hic esse beatos?»
At mihi tunc oculi in nitidos cecidere liquores
Fontis; et, ut vidi, aspectu divertere ad herbam
Profuit; is pudor ora mihi frontemque gravarat.
Talis, ut haec, nato mater quandoque superbam
 70Se fingit; namque ille sapor pietatis acerbae
Sentit amaroris quiddam. Sic fata quievit.
Tum vero angelicae subito cecinere cohortes:
«In te speravi, Domine!«  et sub carmine finem
Fecerunt decimo. Ut viva inter tigna trabesque
 75Per dorsum Italiae glacie nix aspera durat,
Flamina quum perflant stringuntque ex asse Boreo;
Dein liquefacta fluit seque in sese ipsa resolvit,
Dum spiret tellus, quae aliquam desiderat umbram,
Et similis flammae est candelam fundere adortae;
 80Sic gena sicca fuit, pectus singultibus expers
Ante harum cantus, quibus est mos tempus in omne
AEternae ad numeros sphaerae componere voces.
At postquam in dulci plus has modulamine sensi
Indulsisse mihi, quam si essent farier orsae:
 85»Ah, cur tot dictis, mulier, sic conficis istum?»
Qui mihi cor circum gelidus duraverat umor,
In ventos et aquas abiit valideque premendo
Perque os perque oculos erupit pectore ab imo.
Illa haerens plaustri in dicta mihi parte, coronam
 90Sic affata piam est: «Vobis vigilare diei
Contigit in jubare aeterni, nocturna nec umbra,
Nec somnus passum vobis intercipit ullum,
Tramite quem proprio labentia saecula signant.
Quare cura mihi est major responsa referre,
 95Quae pulchre iste animo accipiat, qui fletibus ora
Inde loci rigat, ut parili sit culpa dolorque
Pondere. Magnarum haud solum virtute rotarum,
Quae cuncta ad certos convertunt semina fines
Pro vi stellarum comitantum; at munere largo
 100Numinis aeterni sic altos flante vapores,
Imber ut istorum mortalia lumina fallat,
Hunc sua vita dedit talem nova, ut ipse suae vi
Naturae dextros longa assuetudine mores
Induere et miras virtutes edere quisset.
 105At tanto male fida magis silvosaque tellus
Cum tristi evadit non culto semine, quanto
Est mage dives opis terrestris et aucta vigore.
Hic quondam stetit ore meo, ridentia honeste
Lumina miratus juvenilia, et hunc ego mecum
 110Rectum ducebam per iter. Simul ipsa secundae
AEtatis tetigi limen, mutataque vita est,
Se mihi is eripere atque alio traducere amores.
Quum positis novus exuviis mortalibus astra
Spiritus hic petiit; postquam mihi forma decusque
 115Creverat et virtus, minus et minus huic ego cara
Atque accepta fui. Per flexus ire viarum
Non veros statuit, simulacra dolosa bonorum
Venatus, nunquam promissis sueta manere.
Nec mihi vitales divini flaminis auras
 120Profuit impetrare isti, ut per somnia perque
Mille artes alias revocarem. Huic tantula nostri
Cura fuit, ceciditque adeo mage praepete casu,
Ut, quicquid remanebat opis, servare studenti
Jam mancum fuerit, praeter monstranda maligna
 125Regna, atque aeterna damnatas morte catervas.
Ergo harum invisi portam precibusque rogavi
Admiscens lacrimas, qui dudum huc duxerat istum.
Rupta forent fata alta Dei, secura vadari
Si posset Lethe, et daps haec gustanda veniret,
 130Symbola ubi deesset lacrimarum, quas dolor imus
Effundat, fassus se paenituisse malorum.»

XXXI

 1»O tu, qui in sacri ripa ulteriore moraris
Fluminis!» — obverso punctim, caesim ante rotato
Alloquio, quod erat visum tamen auribus acre,
Nil cunctata iterum cœpit: — «num vera locuta
 5Sim modo, dic, age dic; tanto cum crimine oportet
Verba fatentis eant pariter.» — Confusa facultas
Sic me torpuerat, ut quae vox hiscerat, ante
Quam lingua emitti posset, restincta maneret.
Non tulit illa diu, sed ait: «Quid pectore volvis?
 10Jam mihi responde, quoniam tibi gurgitis unda
Lethaei nondum memorantem tristia mentem
Ausa tibi laesit.» — Mihi tum pudor ac timor istam
Vocem ore excussit: «Verum!» quod lumina visus
Pro auditu poscebat opem, ne verba perirent.
 15Ut ballista manus nimio conamine tensa
Chordam arcumque simul frangit, telumque minore
Impete contingit signum: sub pondere tanto
Sic ego disruptus lacrimas gemitusque profudi
Largos, praeclusaque via vox faucibus haesit.
 20Illa iterum: «Mea cura boni quum incendere amore
Te studuit summi, quod tendere non datur ultra,
In quibus offensum est fossis tibi, quave catena,
Prorsus ut exuta, quae dat transcendere posse,
Spe sic deficeres? Quaenam compendia, quosve
 25Vidisti quaestus aliorum in fronte paratos,
Ut circumcursans illos venatus obires?»
Denique post gemitum, quem duxi ex pectore, amarum
Vix fuit apta mihi vox respondere, sonumque
AEgre effinxerunt mea labra, rigantibus ora
 30Fletibus, et dixi: «Praesens mihi copia rerum
Avertit ludens falsa dulcedine passus,
Me simulatque tui latuit praesentia vultus.»
Illa mihi: «Quamvis tacuisses, sive negasses
Quae nunc es fassus, non essent crimina vitae
 35Nota futura minus; sub tali haec judice fiunt.
Sed simulac proprio erumpit vox ore genaque
Sese incusantis, tum se rota vertit acutam
Contra aciem regno in nostro. Tamen, ut pudor urat
Te melius, validaque magis virtute repugnes
 40Sirenum voci, lacrimarum semina pone;
Audi, et sic disces, quo te in contraria pacto
Ducere debuerat cum carne haec forma sepulta.
Haud unquam oblata est naturae munere et artis
Tanta voluptatis tibi copia, quanta refulsit
 45Pulchris ex membris, quae me inclusere, jacentque
Condita sub terra. Quod si te summa fefellit
Tanta voluptatis pariter cum funere nostro,
Quae res mortalis tibi jam exoptanda fuisset?
Jam tibi par fuerat, postquam bona falsa priore
 50Conciderant telo, consurrexisse sequique
Me pone haud talem posthac. Neque forma puellae,
Aut aliquid vani minimo durabilis aevo
Debuerant pennas tantorum mole laborum
Depressisse tibi, plures ut sponte maneres
 55Ictus. Hos avis exspectat nova terve quaterve;
At queis silvescunt plumae, qui retia ponit,
Aut arcum intendit coram, discedet inanis.»
Quales, quos puduit, pueros haud hiscere quicquam,
Defixisque oculis terrae auscultare videmus,
 60Conscia ubi facti mens paenituisse coëgit:
Me quoque vidisses talem. Atque ea talibus infit:
«Quando ex auditis maeres, attollito barbam,
Atque, ubi respicias, major te pœna peruret.»
Vento evellenti cerrus robusta resistit
 65AEgrius, hic nostris seu debacchetur ab oris,
Sive a Gaetulis agris, quam ego jussus in altum
Sustuleram mentum; sed ubi me poscere vultum
Per «barbam» voluit, sat novi, quale lateret
Virus in hoc dicto. Postquam sublata figuram
 70Expandit facies, pulcherrima turba volantum
Jam mihi quaerenti sese praebere videndam
Destitit, et parum adhuc tuto est inspecta BEATRIX
A me oculo. — Illa feram, natura duplice, et unam
Versa tuebatur. Nivei sub tegmine veli,
 75Transque oram viridem, plus se ipsam vincere priscam
Ipsa videbatur, quam alias, quum erat incola terrae.
Hic mihi subjecit stimulos vis tanta doloris,
Ut, quae cunctarum rerum me maxime amore
Torsit, cunctarum foret invisissima rerum
 80Conscia tam dirus mihi pressit pectora morsus,
Ut victus caderem; et, qualem me fecerit, ipsa,
Quae dederat causam, novit. — Quum in pectora virtus
Mi rediit, super astantem, quae prima reperta est
Sola mihi mulier, vidi, quae ajebat: «Inhaere,
 85Meque tene»; tenus atque gulae me in fluminis undam
Traxerat, et raptans post se, levis et levis ibat
Innans ut radius. Sed ubi prope ripa beata
Affuit: «Asperges me!« ita dulce audita sonare
Est vox, ut memorare mihi vel scribere non sit.
 90Expandit geminos mulier formosa lacertos
Atque meum est complexa caput, mersitque quod undam
Sorbendam fuerat jussum demittere plenis
Faucibus: atque inde ereptum totumque madentem
Duxit, ubi choreas agitabant quattuor ore
 95Pulchro matronae, quae me texere lacertis.
«Nos sumus hic nymphae,» dicebant, «sidera in alto.
Jam prius in terras quam esset delapsa BEATRIX,
Nos illi famulas dederat regnator Olympi.
Illius ante oculos nos te ducemus acutos;
 100Sed tibi jam reddent visus, ut, quod latet intus,
Jucundum aspicias lumen, tres, quae inde propinquae
Altius interiora vident.» Sic voce canentes
Cœperunt. Exin me secum ad pectora gryphi
Duxerunt, ubi constiterat conversa BEATRIX
 105Ad me, sic fatae: «Ne oculos intendere parce;
Nos te lucentes juvat ante locasse smaragdos,
Unde tibi est jaculatus Amor sua cognita tela.»
Milia me ardorum quavis magis incita flamma
Compulerant oculis oculos spectare micantes,
 110Qui tamen in gryphum defixo lumine stabant.
Ut sol in speculum, pariter radiabat in illam
Natura duplex animans, ratione modoque
Multiplici. — Ut me res haec admiranda stupentem
Fecerit, o lector, reputa, tunc quum ipse videbam
 115Hunc stare, inque oculis varium apparere tuentis.
Dum mens gustabat mihi laeta et plena stuporis
Illam, quae, quo plus saturat, plus esca sititur,
Tunc mihi, de solio testatae se esse supremo,
Occurrere aliae coram tres ordine Divae,
 120Carminibusque suis simul adjuvere choreas
Angelicis. «Converte tuos, converte, BEATRIX»,
Cantabant, «oculos sanctos fidumque tuere,
Qui te visurus tot passibus ardua vicit.
Da nobis veniam hanc, tuaque huic fac ora reveles,
 125Quae celas. O aeternae vis vivida lucis!»
Ecquisnam usque adeo sub Pindi expalluit umbra,
Aut Aganippei potavit fluminis undam,
Qui non mente hebeti, ingenio videatur inepto,
Si te, qualis eras, studeat, describere, in illa
 130Ora, ubi te resonans concentibus aether obumbrat,
Quum tua se facies dissolvit in aëra apertum?

XXXII

 1Usque adeo haerebant intenti avidique, decennem
Exsaturare sitim visus, ut sensibus omnis
Mortua vis esset reliquis; et clauserat illos
Hinc atque hinc paries mittentis cetera curae:
 5Sic ad se attonitos lux risus alma trahebat
Retibus antiquis; quum me divertere vultum
Compulerant nymphae ad laevam; nam has obstrepere auri:
«Haesisti nimis!» audieram. Et qua lege solemus
Cernere, percussi modo visum a lumine solis,
 10Ipse diu carui lace. Ast ubi pauca tuendo
(Pauca quidem ad multum, quod sensus icerat, unde
Abscessi ingratis) acies recreate redivit,
Tum latus in dextrum vidi procedere turbam
Insignem decore atque pedem cum sole referre,
 15Et septemgeminis adversa petentibus ora
Flammis. Ac veluti tutando pectora scutis
Vertit sese acies in gyrum signa secuta,
Tota priusquam in se mutarier ordine possit;
Non secus illa cohors regnum caeleste colentum,
 20Quae procedebat, pertransiit agmine longo,
Ante suum anterior quam temo flecteret axem.
Inde iterum nymphae ad radios rediere rotarum,
Et sanctum gryphus currum sic movit, ut una
Alarum pluma haud fuerit tamen icta tremore.
 25At quae ad Lethaeum mulier me traxerat amnem,
Et STATIUS mecum ipse rotam, quae perficit orbem
Arcum intra minimum, sumus una pone secuti.
Sic altum unusquisque nemus vacuumque pererrans,
Illius culpa, quae falso credidit angui,
 30Angelicum ad numerum gaudebat fingere passus.
Et quantum trino resoluta sagitta volatu
Conficiat spatii, forsan, tantum ipse videbar
Progressus, donec curru est delapsa BEATRIX.
Nescio, quid cunctos mussantes innuere «Adam!«
 35Sensi, qui quandam sunt plantam cingere adorti
Floribus, atque omni spoliatam frondis honore.
Huic coma plus tanto spatiosa patere videtur,
Quanto haec plus tollit sese; et mirabilis Indis
Alto esset capite, huic similem si ea silva tulisset.
 40»Vita beata tibi est, qui rostro scindere lignum
Dulce hoc gustanti fugis, o gryps; nam male tortus
Hinc abiit venter!» Sic circa robora plantae
Clamabant alii. Tum animans vice duplice natus;
«Sic fas est semen justi cujusque tueri.»
 45Atque ad temonem versus, quem traxerat alis,
Arboris ante pedes viduae raptavit, et illum
Istius trunco religatum liquit in ista.
Utque solent istic plantae, quum decidit alto
Lux ingens, magno lucis permixta nitore,
 50Quem post caelestem piscem radiare videmus,
Turgere, ac dein quaeque novo vestita colore
Laetari, ante suos quam alio sub sidere Titan
Quadrupedes jungat: violis haec rubrius arbor,
Languidiusque rosis late decus expandebat
 55Vitam ingressa novam, quum ramos ante soleret
Tendere sic nudos. Mente haud comprendere quivi,
Nec numeros omnes licuit, nec verba notare.
Fingere si possem, ut somno fera lumina victus
Paulatim ad calami sonitum demiserit Argus,
 60Lumina, queis tanti steterat vigilasse diurnas
Nocturnasque horas; ceu qui exemplaria spectat
Pictor, et ipse modum scribendo imitarier ausim,
Quo me devinxit somnus. Sed quilibet istud
Artifices curent docti. Quare haec ego mitto,
 65Dicturus velum somni ut mihi lux scidit, et vox
Clamantis: «Surge, o quid agis?» Quo corde JOANNES,
PETRUS, JACOBUS spectatum milia florum
Ducti, queis malus fulgebat laeta, suoque
Angelicas turbas pomo alliciebat hiantes,
 70Perpetuisque epulis sponsalia in aethere agebat,
Atque ad se victi verbum rediere sub illud,
Per quod majores sunt pulsi pectore somni,
Videruntque scholae jam defecisse sodales,
MOSEN ELIAMque, immutatamque magistri
 75Esse stolam; hoc redii, et super astantem ilicet ipsam
Vidi, quae fuerat pia dux ad fluminis undam,
Cui dixi totus trepidans: «Quo est versa BEATRIX?»
Ast illa: «Ecce hanc cerne nova sub fronde sedentem
Plantae ad radicem. Comitantum cerne catervam:
 80Cetera post gryphum conscendit turba canendo
Dulcius ac gravius carmen.» Nec dicere scirem,
Fusior an fando fuerit; mihi nam illa tenebat
intentos oculos, mihi quae praecluserat omnes
Jam sensus: nudoque solo sola illa sedebat,
 85Qualis quae posita est illic custodia plaustri,
Quod prius ad truncum gemina fera praedita forma
Vinxerat. Hanc septemgeminae cinxere corona
Nymphae, prae manibus portantes lampadas illas,
Quae Boreae atque Austri securae flamina spernunt.
 90»Incola eris silvae hic modicum, sine fine futurus
Mecum urbis Romae civis, qua Christus ab urbe
Romanus dici voluit. Quare aspice currum,
Ut prosis mundo, cujus sunt pessima facta,
Atque redux illuc fac scribas omnia visa.»
 95Dixit; ego totus dominae mandata paratus
Fungier, et mentem atque oculos, quo jusserat illa,
Contendi. Nunquam motu tam praepete venit
Ignis condensae nebulae, quum decidit illa
Ex regione imber, quae plus distare putatur;
 100Ut vidi in plantam volucrem Jovis aethere lapsum,
Flores rumpentem atque novas cum cortice frondes,
Qui pariter toto percussit robore currum.
Quare hic nutavit, ceu tempestatibus acta
A dextra laevaque ratis superantibus undis.
 105Deinde triumphalis vidi se immittere cunis
Quadrigae vulpem, membris testantibus ipsam
Pastu omni caruisse bono. Sed turpia centum
Huic ausa objiciens mulier facta arbitra nostri,
Egit praecipitem, fugientemque impete tanto,
 110Quantum ferre unquam sine carnibus ossa valebant.
Dein qua ex parte prius volucris devenerat, ipsum
Vidi secretam currus descendere in arcam,
Corporis atque sui vestitam linquere pennis.
Et qualis corde erumpens lugubre dolenti,
 115Haec vox exivit caelo: «Mea cumbula, quanam
Merce onerata male es!» — Mihi deinde dehiscere visa est
Terra rotas ambas inter, vidique draconem
Exire et fixam per currum attollere caudam,
Qui, retrahentis acum vespae de more, malignam
 120Caudam ad se traxit, currus partemque revulsam
Corripuit secum, hac illac sine lege vagatus.
Quodque fuit reliquum, ceu vivax gramine tellus,
Se texit plumis, casta fors mente bonaque
Oblatis. Et utraeque rotae se tegmine eodem,
 125Et temo induerant, citius, quam ut poscat apertum
Os gemitus. — Versa sic moles sancta figura
Partibus ipsa suis capita est emittere visa.
Trina superstabant temonem et singula currus
Unumquodque latus. Surgebant cornua primis,
 130Ut tauris; unum sed cornu in fronte gerebant
Quattuor. Haud unquam in terris par cernere monstrum
Contigit. Hoc supra, velut arx in vertice montis,
Sublimi meretrix habitu secura sedebat
Liberius, praesensque oculos agitare protervos.
 135At similem verito, ne quis potiatur adempta,
Juxta illam vidi arrectum pede stare gigantem,
Inque vicem interdum conjungere basia labris.
Et quoniam cupidos in me semperque vagantes
Verterat illa oculos, stricto ferus ille flagello
 140A capite ad plantas totam decidit amator,
Et gelidis plenus furiis, et pessimus ira
Dissolvit monstrum, traxitque per avia silvae
Usque adeo, ut contra meretricis cœpta novamque
Ista mihi una feram fuerit pro tegmine scuti.

XXXIII

 1»Advenere, Deus, gentes«, sunt dulciter orsae,
Nunc alternantes ternae, nunc voce quaternae
Carmen lugentes nymphae. Et pia corde BEATRIX
Verba sub ista gemens talem sese ore ferebat,
 5Ut paulo fuerit plus immutata Maria
Ante crucem. At postquam fandi est data copia, stante
Virgineo cantu, surgens suffusa colore
Flammae respondit: «Modicum, et me cernere vobis
Non erit; atque iterum modicum, vobisque videndam
 10Me dabo, dilectae!« Dein prae se incedere jussit
Septemplex agmen totum. Tantummodo nutu
Meque ducemque egit post se, STATIUMque manentem.
Sic ibat; sed humum decimo haud pressisse putarem
Hanc passu, quum oculos oculis mihi perculit, osque
 15Tranquillo solvens vultu: «Huc», ait, «ocior esto,
Ut bene composito accipias mea pectore dicta!»
At simul accessi, ut decuit, sic ore locuta est:
«Cur mecum veniens nihil audes dicere, frater?»
Quales, quos nimium procerum praesentia tangit,
 20Ante illos fari mussant et dentibus edunt
Vocem non vivam; talis responsa remisi
Imperfecta sono: «Fas est tibi noscere, Diva,
Quid mea res poscat, quidve huic magis utile cedat.»
Illa mihi: «Jam corda metu vultumque pudore
 25Solvere te jubeo, ne, somnia vana videntis
More viri, posthac mittas e pectore vocem.
Disce, fuisse neque esse usquam, quod reptile rupit
Vas; at qui laesit, non deterrerier offa
Intrita vino supremi vindicis iram
 30Credat. Nec longum viduata herede manebit
Quae volucris pennas ad currum liquerat; unde
Evasit monstrum, labente ac tempore praeda.
Nam video certe, idque adeo narrasse juvabit,
Non adeo longe ducentia tempus abesse
 35Sidera, ab offensu quovis atque objice tuta;
Quo, quae quingentos numerant et quinque decemque,
Signa, Deo mittente, dabunt, qui caede necabit
Impuram audentemque simul non fanda gigantem.
At meus hic sermo, ut Themidis Sphingisque loquela,
 40Abditus, id tibi forte minus suadere valebit,
Qui more illarum mentes ambagibus umbrat.
At pro Najadibus mox facta aenigma resolvent
Hoc durum, nulla pecudum frugumque ruina.
Tu signa, et quales nunc mitto ex pectore voces,
 45Tales fac doceas qui gaudent munere vitae,
Quae cursu ruit in funus. Tibi mente repostum
Id maneat, simul incipies haec tradere scriptis,
Nec taceas, qualem vidisti surgere plantam,
Quae nunc est illic duplici expilata rapina.
 50Quicunque hanc ausit spoliare, aut scindere plantam,
Iste Deum laedit, ceu re maledixerit illi;
Namque ille hanc sanctam sibi soli rite creavit.
Hanc quia polluerat morsu, maerore peresa
Ac desiderio, per milia pluraque lustra,
 55Quae prior humanos anima est infusa per artus,
Optavit proprio qui est ultus sanguine morsum.
Mens tua dormitat, si non putat esse fatendum,
Praecipua fieri causa, ut se tollat in altum,
Et tam diverso se effundat vertice planta.
 60Et tibi, quae vanae cingebant pectora curae,
Si minus umores Elsa de fonte fuissent,
Et quae spectabas hinc gaudia Pyramus album
Ad morum, res ob tantas, tot tempora rerum
Saltem quid valeat Deus ultor, ab arbore quisses
 65Discere mente tua; et propriis succurrere rebus.
Sed quoniam video te saxea corda gerentem,
Et culpis contincta, mei ut tibi lumina dicti
Perstringant oculos, te, si minus edita scriptis,
Pectore ferre tamen jubeo haec tibi inusta profundo,
 70More viri palma praecinctum hastile gerentis.»
Tunc ego: «Ut impressam formam cera apta sigillo
Haud unquam immutat, mihi stant infixa cerebro,
Quae modo signasti. At quianam sublime volatu
Usque adeo tua verba petunt optata, sequacis
 75Ut lumen visus tanto minus utile reddant?»
Illa mihi: «Ut discas, queis sis auctoribus usus
Atque schola, ac videas, qui possit talia fantem
Illius doctrina sequi; ac tibi noscere detur
Vestrum divino distare a tramite tantum,
 80Quantum discordat terrae pars infima sphaerae
Caeli, quae fertur properanti altissima cursu.»
Hic ego respondi: «Haud memini me longius unquam
A te unum abscessisse pedem, nec conscia morsu
Cor mihi mens tangit.» — «Si te id meminisse potestas
 85Deficit,» illa inquit ridens, «nunc ipse memento,
Ut tu Lethaeos hodie gustaveris haustus.
Si ex fumo arguitur flamma, haec oblivia culpam
Includunt animi longe diversa secuti.
Jam vero mea verba, rudes quoad convenit ista
 90Contendenti oculos recludere, nuda resolvam.»
Et magis effulgens et cursu lentior orbem
Sol usurpabat medium caeli atque diei,
Qui, pro prospectu vario, mutatur et ipse;
Quum subito, veluti mos est ducentibus agmen
 95Praemissis, si qua est novitas comperta, stetere
Septenae nymphae, languens ubi decidit umbra,
Qualem sub foliis viridantibus, atque nigrante
Ramorum spatio rivis algentibus Alpes
Distribuunt. Ante has vena delabier una
 100Euphratem et Tigrim fueram mihi cernere visus,
Et, quasi amicitia junctos, discedere pigros.
«O lux, o ingens humanae gloria gentis!
Quod genus istud aquae est, una quae ab origine sese
Explicat huc veniens, seseque petitque fugitque?»
 105Dixi. — «Hoc», respondit, «tibi erit rogitanda MATELLA,
Ut dicat causam.» Huic mulier pulcherrima contra,
Ut facit a culpae qui sese crimine solvit:
«Has res, atque alias monitum mea cura remisit;
Nec timeo, a Lethe ne dicta absconderit amnis.»
 110Olli sedato respondit corde BEATRIX:
«Cura illi major, per quam rerum immemor ipse
Redditur, offudit mentem fortasse tenebris.
Atque ecce Eunoës, qui praeterlabitur oram.
Nec mora; tu prensum propera deducere ad amnem
 115More tuo, ut virtus ipsi collapsa revivat.»
Qualis corde anima humano, quae innectere nescit
Causam excusandi, et cui, quae est manifesta voluntas,
Nutibus alterius sua fit; sic ilicet ista
Mi dextram arripiens STATIO muliebriter inquit:
 120»Fac comes huic venias.» — Spatium si longius esset
Scribendi, aggrederer cantare ex parte beantes
Haustus, o lector, qui nunquam me ire sinebant
Expletum: at quoniam, quas poscunt ista secunda
Carmina, complevi cunctas ex ordine chartas,
 125Artis me frenum prohibet jam longius ire.
Deinde gradum a sancta revocavi fluminis unda
Sic instauratus, qualis nova planta novata
Fronde nova, purus, conscendere ad astra paratus.

Inferna	Paradisus