 Capitulum III |
Capitulum V  |
ADmiratione quis duci posset (perspectis difficultatibus quae haberi videntur, quo nuper partum imperium retineatur) vnde ortum habuit, Alexandrum Asiae paucis annis potitum esse, vixque illo occupato diem obijsse: vnde meritò videri poterat, totum illud imperium ad defectionem fuisse prolapsurum, quum tamen eius successores sibi illud conseruarint. Nec vlla alia difficultate ad illud tuendum laborarunt, q̈ quae inter ipsosmet praecipua eorum ambitione orta fuit. Respondeo, principatus, quorum memoria adhuc extat, duplici, eaque diuersa ratione administratos inueniri: aut vnius principis arbitratu, cuius gratia et permissu, reliqui omnes qui conditione sunt serui, ad regni procurationem veluti administri opem ferunt: aut principis et procerum consilio, qui non gratia, sed sanguinis vetustate, illum gradum obtinent. Huiusmodi proceres ditiones habent, et qui sibi subijciuntur populos, qui eos in dominos agnoscunt, et quodam naturali erga eos afficiuntur amore. Qui vnius principis ductu seruorumque ministerio reguntur principatus, illis princeps praeest maiori cum authoritate. Nemo enim in tota prouincia est, qui praeter illum superiorem alium agnoscat, et sicui alij morem gerit, id tanquam administro, adscriptitioque facit, nec sunt illi vllo peculiari amore affecti. Horum duorum regni procurandi generum exempla in hac nostra tempora incidunt, Turca et Galliarum rex. Turcae tota imperij summa potestas, vnius principis nutu regitur, caeteri conditione serui. Atque in praefecturis distributo regno, diuersos allegat administratores, et pro animi sui voluntate abrogat,subrogatque.
Verùm Galliarum rex positus est in medio antiquae multitudinis dominorum, quos agnoscunt populi eis subiecti, et beneuolentia complectuntur, retinent suam authoritatem, quam ab eis rex sine periculo auferre non potest. Quocirca vtrunque eius generis statum, qui animo reputat, is Turcae imperium occupaturus, difficultates offendet, sed eo deuicto, nulla est difficultas, quominus retineatur.
Difficultatum causae, quominus Turcae imperium occupari possit, in eo vertuntur, quòd qui illud occupare molitur, haud potest à principibus illius regni eò vocari, nec in spem adduci eorum qui illum circumstant defectione, inceptum facilius reddere: quod ex his, quas attigi superius rationes proficisci videtur. Nam quum omnes sint eius mancipia, eique deuincti multò difficilius corrumpi possunt: et si quidem corrumperentur, parum inde tamen vtilitatis sperari posset, cum ipsi ex allatis superius rationibus, populos secum trahere non possint.
Quapropter Turcam impetituro, illum sese collectum, cogitandum est se esse inuenturum, et magis proprijs viribus quàm aliorum studijs, et seditionibus sperandum: eo autem debellato, acieque fuso, sic vt exercitum reficere nequeat, nihil est, quod praeter principis stirpem, sit praeterea timendum: qua extincta nemo est (caeteris apud populos fide, et authoritate carentibus) de quo, quis quem timeat reliquum. Et quemadmodum ante partam victoriam nullam in eis sibi asciscendis poterat victor spem collocare, ita secundum illam, non est quod amplius de illis reformidet. His contrarium accidit in regnorum (vti Galliarum est) procuratione. Facilis enim tibi asciscenti aliquem ex primarijs regijs patebit in illa accessus: in eis enim nunquam non inueniuntur, qui animo offensi res nouas moliri studeant. Hi ob eas, quas supra diximus rationes ad illud regnum viam tibi aperire, atque victoriam expeditiorem reddere possunt, ad quam postea tuendam difficultates iam adsunt penè infinitae, non modò cum eis, qui tibi fuerunt auxilio, verùm et cum illis, quos oppressisti. Non satis habet principis sanguinem extinxisse, supersunt etiam primarij illi, qui nouarum status conuersionum authores sese constituunt, quibus quum sufficere non possis, nec extinguere, illud quandocunque sese occasio obtulerit, amittis.
Nunc si spectes quo in genere administrationum fuerit illud Darij regnum Turcae admodum simile inuenies. Hac de causa Alexandrum oportuit in illud totum impetum facere, eumque castris exuere. A qua victoria mortuo iam Dario, securum illud imperium, ex his, quas supra collegimus causas, ad eum concessit. Successores verò eius, si concordes fuissent, planè otiosi eo frui planè poterant: nam nihil tumultus in eo subortum est, q̈ quod ipsimet inter se excitarunt.
Verùm qui instar Gallici regni sic constituti sunt dominatus, fieri non potest, vt tam pacatè possideantur. Hinc crebrae Hispaniarum, Galliarum, et Graeciae à Romanis defectiones, quòd frequentiores essent in illis principum ditiones, quarum memoria quandiu viguit, de earum possessione Romani semper incerti fuerunt. At potentia et diuturnitate imperij deleta earum recordatione, securum ius possidendi, securi habuerunt. Atque deinde secundum quam quisque illorum sibi in partis prouincijs peperisset authoritatem (etiam inter se bellum gerentes) illarum quoque partem secum trahere potuerunt: idque propterea, quòd veteris principis sublata stirpe, quam Romanos agnoscebant neminem.
His itaque perspectís, nemo Alexandri explicati commodi in retinendo Asiae imperio admiratione capietur, neque difficultatum, quas complures principes habuerunt (vt Pyrrhus et alij multi) in retinendo quod esset illis partum. Id enim non victoris aliqua exigua vel summa euenit, sed pro rei subiectae dissimilitudine et varietate.
| Capitulum III |
Capitulum V |