 Capitulum VIII |
Capitulum X  |
VErùm ad alteram partem accedentes, cum princeps, qui ciuis cum sit, non scelere aliquo, nec quapiam non ferenda violentia, sed suorum ciuium fauore in patriae principatum abit, qui ciuilis appellari potest, nec item vt eò perueniat necessarium est, vt ipsa omnino virtus, vel fortuna deducat, sed potius fortunata quaedam atutia, in eum, inquam, principatum, vel populi, vel optimatum fauore ascenditur. In omni enim ciuitate haec duo inter se dissidentia studia insunt, suboriunturque, quòd populus scilicet cupit sibi non imperatum, neque à potentioribus opprimi: potentiores verò id cum primis obnixè student, quo imperitent, populumque deprimant: atque ex his inter se pugnantibus cupiditatibus, id horum trium in ciuitatibus surgit, aut principatus, aut libertas, aut licentia. Principatum, vel populus, vel optimates, ex oblata alteri harum partium occasione, inducunt. Cum enim optimates vident se populo resistere non posse, omnem existimationem in aliquem sui ordinis deriuant, atque eum in principem attollunt, quo eius obtentu, suos animi impetus efflare possint. Populus item nusquam perspecta, qua possit potentioribus ratione occurri, deuoluta ad vnum quempiam ex suis authoritate, ad principatum illum euehunt, cuius potentia se defensum iri sperant.
Qui optimatum subsidio principatum subit, difficilius, quàm qui populi suffragijs eò euehitur, sese sustinebit: quoniam cum multis, qui se circumstant principem agit, qui se ei pares esse existimant. Quapropter in eos, nec plenam, vt esset in votis, administrandi potestatem, nec imperandi habet. At qui populari fauore ad principatum accedit, rerum summam in se vnum verti cernit, nec vllum habet, vel pauciores, quibus se circumsessum videt, qui non prompto animo eius imperata sint facturi.
Ad haec, potentioribus, nec dignè satisfieri potest, nec sine aliorum iniuria: at multitudini potest quidem maximé. Honestior enim finis est populi, quàm quem sibi statuunt optimates : cum ij opprimere, illi ne opprimantur obnixè contendant.
Accedit etiam, quòd aduersante populo nihil securitatis polliceri sibi potest princeps, cum nimium multi sint: de optimatibus verò, cum pauciores habeantur, sane potest. Quod omnium incommodorum grauissimum à populo sibi insenso expectare potest princeps, est, ne se desertum negligant: at a potentioribus, qui hostes sint, non solùm ne se destitutum patiantur, sed etiã ne illi ipsi in se impetum faciant. Cum enim perspicacia maior sit in illis, et astutia, semper anteuertunt tempus, quò se tutos fore sperent: ac eos gradus apud illum quaerunt, quem spes subindicat superiorem fore. Cum eodem praeterea populo cogitur princeps perpetua vitę consuetudine vita traducere, cum optimatibus non item: cum in eo genere multos subrogare, et abrogare, eisque dignitatem deferre, eamque auferre quandocunque velit, possit.
Verùm vt pars haec melius explicetur, duobus modis potentiores in considerationem cadere posse videntur: an scilicet in eorum rerum administrandi ratione penitus principis fortunae se committunt, an non. Qui ita principis fortunae sunt addicti, nec rapinis inhiant, ij digni sunt, qui honorentur ac diligantur. Qui verò sese haud obstringere volunt, ij in duplicem considerationem veniunt: aut enim animi quadam deiectione, et naturae vitio ducuntur, vt hoc faciant, et tunc eorum opera in rem suam tutò princeps vti potest, tum praesertim si consilio polleant. In rebus enim quae ad voluntatem fluunt, sunt sibi honori: in aduersis verò, non est quod ab illis sit timendum: aut astu, et ambitioso consilio sese obligari nolunt: quod quidem planum facit praemeditatos animos gestare, quibus sui magis, quàm principis rationem habendam iudicarunt: Ab istis princeps sibi cauendum putet, ac inter eos, qui iam aperti sunt hostes, ducat ac censendos. Semper enim cum quid aduersi accidat, opem ferent, quò illum praecipitem agant.
Qui igitur populi ad principatum erigitur, aequum est, vt illum in amicitia retineat: quod quidem (cum nihil is quàm ne opprimatur in votis habeat) sine vllo negotio fiet. Verum optimatum studio (populo aduersante) cui defertur principatus in id curę omnium maxime est incumbendum, vt populum sibi ad iunctum habeat: id quod etiam factu evt perquàm facile, si illum defendendum suscipias. Et quoniam homines cum de se cos benemeritos videant, à quibus damnum, aut malum se accepturos putabant, propensior in eum fit qui subiectus est populus, quàm si suis maximè studijs ad principatum fuisset euectus. Multis porrò modis eum sibi princeps conciliare potest: qui cum pro subiectę rei natura maximè varient, non potest de eis certa tradi regula. Omittentur itaque: duntaxat illud comprehensum velim, principi nimirum maximè fore omnium necessarium, vt populum retineat in amicitia sibi deuinctum, alioquin in perturbatis rebus nullum habet perfugium.
Nabides inter Spartiatas princeps, totius Graeciae, et inuictissimi Romani exercitus in se obsidionem sustinuit, ab illisque, et patriam, et rerum suarum tum defensum tenuit: atque ingruente periculo, illud vnum ei satis fuit, paucorum insidias cauere: quòd si populum habuisset inimicum, id sanè non fuisset satis.
Nec verò meae huic opinioni quis contrarius eat illo iam trito sermone prouerbio, qvi popvlari innititur aura, domum in luto extruit. Illud enim locum habet vbi ciuis, qui priuatae sit conditionis, populo nititur: atque sibi persuasum habet, cum ab hostibus, aut magistratu ipse foret opprimendus, populum se habiturum liberatorem. Hoc modo saepenumero se deceptum sentiet: quemadmodum Romae Gracchis, Florentiae Georgio Scalae factum accidit. Atsi principatum iam possidet, qui eo innititur, atque penes illum sit imperandi facultas, quique vir sit ingentis animi, ac nullis rebus aduersis exanimetur, nulloque aliarum rerum careat apparatu, et animi magnitudine, nec non suis institutis multitudinem vniuersam retineat animatam, haud se deceptum intelliget, sentietque quae iecerit fundamenta stabili in loco locasse. Periclitari quidem solent eius generis principatus, cum è ciuili ad absolutum imperandi gradum altius euolare contendunt. Quoniam hi principes, aut per se imperium exercent, aut magistratu administro. Hoc posterius imbecilliorem, et magis periculis obnoxium reddit eorum principatum. In eo enim gradu consistunt voluntate omnino eorum ciuium, qui cum potestate sunt: quique tum maximè cum difficilia tempora incidunt, illos ab imperio nullo negotio summouere possunt, vel eis aduersando, vel eorum iussa detrectando.
Princeps verò, cum res iam in discrimen venit, in tempore adesse non potest, vt absolutum occupet imperium. Ciues enim, quique magistratuum iussa capessere solent, haud sunt in ea rerum perturbatione, et turba parituri. Summa etiã laborabit perplexis illis tẽporibus eorum penuria, quibus tutò fidere possit. Nam quod pacatiore tempore princeps videt, haud eo inniti potest: cum ciues indigeant, qui Remp. regat.Tunc enim omnes adcurrunt, omnes promittunt, omnes pro eo, cum mors longius abest, volunt oppetere. Caeterùm tempestatibus contra saeuientibus, cum Respub. ciuium opera indiget, tunc eorum mira est paucitas: eoque magis harum rerum experientia est periculosior, quo semel duntaxat experiri licet. Eam igitur princeps, qui sit vir prudens, ineundam rationem cogitet, qua ciues semper, quouis modo, quauis temporum conditione, sua administrandi opera indigeant. Tunc sanè eos in se animo fideli futuros intelliget.
| Capitulum VIII |
Capitulum X |