 Capitulum V |
Capitulum VII  |
Ne quem capiat admiratio, si ea quam sum de principatu prorsus nouo instituturus orationem, illustria cum principum tum principatuum proferam exempla. Cum enim homines aliorum peruagatas vias incedant, et imitatione in suis actionibus procedant, nec prorsus tamen aliorum vias tenere, aut quorum imitaris virtutem consequi possis, viri prudentis est, semper praestantium virorum iter ingredi, et qui excelluerunt eos maximè imitari: ne si virtus propria eò non accedit, aliquid saltem odoris affletur, prudentium sagittariorum exemplo. Qui quò ad feriendum intendunt, longius esse coniectantes, suique arcus vi quo usque feriat cognita, altius sibi scopum proponunt, quam vt sit meta ad hoc destinata: non quoad tantam altitudinem suo robore, aut sagitta eò impellant, sed vt ductu altioris scopi quò collimarunt peruenire possint.
Principatum propterea, omnino, qui in ditionem noui principis, cui iam procuratio eius est delata, concessit, plus minúsve difficultatibus ad eius conseruationem perinde conflictari dico, provt qui illum est adeptus, plus minúsve vírtute est cumulatus. Et quoniam talis rei euentus, quo quis ex priuata status sui conditione ad imperium erigitur, praesefert virtutem quandam, aut fortunam, vtraque harum duarum non nihil ex difficultatibus, quibus afficitur mitigari videtur: tamen qui minus fortunae insedit fauori, is diutius sese in principatu conseruatum tenuit.
Parit etiam expeditiorem facultatem quòd princeps cum alibi ditionem vllam non habeat, adigitur, vt eò demigret praesens adfuturus ad habitandum. Verùm vt ad eos, qui non fortuna, sed singulari virtute in principes sunt euecti, veniamus: excellentiores dico fuisse Mosen, Cyrum, Romulum, Theseum, et id generis alios. Etsi de Mose non est quod loquamur (vt qui duntaxat, quae sibi diuinitus fuerunt à Deo praescripta, purè fuerat exequutus) nihilominus ob eam gratiam, qua Dei colloquio dignabatur, meritò quis eum admiretur. Atqui Cyrum et reliquos, qui regna sibi pepererunt, et constituerunt si quis consideret, omnes admiratione dignos inueniet: sicque eorum cum Mosis, cui tantus contigit praeceptor actionibus, et peculiaribus institutis conferantur, haud dissimilia videbuntur. Atque eorum rerum gestarum, et vitae ratione perpensa, nihil quàm occasionem à fortuna eis fuisse oblatam sentiemus, quae occasio facultatem praebuerit, quo eam formam inducerent, quam sibi fore aptam iudicarunt. Qua occasione semota eorum animi virtus extincta iacuisset, et sine virtute occasio, frustra sese obtulisset.
Necessarium itaque fuerat, Israeliticum populum Mosi captiuum in Aegypto teneri, ab ipsisque Aegyptijs opprimi, vt duro seruitio si leuari voluissent, ad illum sequendum essent animo iam affecti. Peropportunum fuerat Romulum vna Alba non capi, et recens à partu proijci et exponi, quo Romano imperio potiretur, et tantae ciuitatis haberetur conditor.
Cyrum, necesse fuit Persas Medorum imperio infensos, Medosque ipsos diutina pace et ocio, tum molles, tum effoeminatos offendisse.
Exerere animi sui virtutem Theseo non dabatur, nisi vagos dispersosque Atheni enses inuenisset. Felices igitur hae occasiones, hos viros effecerunt: ipsa autem occasio eorum animi uirtute praestanti, fuit perspecta et cognita, ex quo eorum patria, tum nominis amplitudinem, tum summam felicitatem est consequuta.
Qui horum exemplo virtutis ductu ad imperij procurationem euehuntur labore rerum potiuntur quidem, at partum summa facilitate possident. Ex nouarum etiam legum sanctione, et constitutionum modis aliqua ex parte suboriuntur, quae habentur in acquirendo principatu difficultates, quòd scilicet ipsis principibus necessitas illarum inducendarum affertur, quo eorum ditio et securitas confirmata nitatur.
Considerandum quidem est, nihil difficilius ad tractandum, nihil incertius, vt obtingat, nihil denique periculosius vt versetur, quàm inducendarum legum nouarum sese authorem constituere. Qui enim primus eas sancit, infensos omnes illos habet, qui ex antiquis institutis commoda capiunt. Quibus verò noui rerum ordines vtilitati forent, frigidi defensores apparent. Qui tepor, tum aduersariorum metu, quibus leges fructuosae, ac beneficae habebantur, tum ex hominum incredulitate, qui nunquam nouae rei fidem habent, nisi firmam experientiam inde profectam videant. Hinc ortum habet, vt quoties aduersarijs inuadendi occasio sese offert, id factiosè agunt: illi verò frigidè defensionem suscipiunt, sic, vt simul omnes periclitentur.
Expendendum est iccirco, si probe hanc partem discussam volumus, an isti noui legum conditores, seipsis tantùm nitantur, an ex alijs pendeant: id est, an vt possint quod instituunt, effectum reddere: alios rogare sit opus, an possint cogere. Si primum, nunquam non pessum abeunt, necquicquam ad effectum deducere possunt. Verùm vbi à se ipsis pendent, atque cogere possunt, iam tum est, quum rarò periclitantur. Hinc factum est, quos praediximus armis instructos, eos omnes victoriam reportasse. Porrò inermes, domitos perijsse. Nam secundum ea, quae dicta sunt, populorum etiam ingenium est varium, et inconstans, et vt aliquid persuadeatur, nihil est negotij: at in recepta persuasione vt perstent difficile est. Propterea ita instructum esse oportet, vt vbi eorum fides conciderit, hanc ipsam necessitas illis exprimat, visque extundat. Moses, Cyrus, Theseus, Romulus nunquam inermes sua constituta tandiu seruanda curare potuissent, vti nostra tempestate Hieronymo Sauonarola accidit, qui statim à multitudine fidem deserente, cum non haberet quo illam in accepta fide retineret, nec nondum persuasos adigere posset, in ipsis legibus innouandis perijt.
Quapropter huiusmodi homines conando, agendóque maximis conflictantur difficultatibus. Porrò eorum pericula (quae tamen animi virtute sunt superanda) in administratione consistunt verùm illis exantlatis, ac veneratione digni haberi coepti, extinctis tandem ijs, qui sua natura inuidia flagrabant, potentes permanent, omni periculo vacui honorati, et felices.
His tam sublimibus exemplis vnum humilius adijciam, sed quod cum illis sit proportionem habiturum. Id erit Hieron Syracusanus. Is ex priuato in Syracusarum principatum fuerat euectus, nec quicquam tamen habuit, quod fortunae acceptum ferret, praeter occasionem. Syracusani enim oppressi, ducem illum crearunt, id causam attulit, vt mereretur eorum decerni princeps. Qui etiam in priuata ita virtute excelluit, vt qui de eo scripserunt, nihil ad regnandum illi defuisse praeter regnum, afferunt. Hic ueterem militarem disciplinam aboleuit, nouam instituit, antiquas amicitias deseruit, nouas complexus. Atque vbi et amicitiam, et militum manum se habere in potestate cognouit, potuit his iactis fundamentis quicquid uellet extruere. Sic, ut adeptio, magno, possessio, nullo ei steterit labore.
| Capitulum V |
Capitulum VII |