 Capitulum VI |
Capitulum VIII  |
Q Vi duntaxat fortunae afflatu poſita priuata conditione, in principes eriguntur, nullo, vt eò perueniant, at plurimo negotio fit ſeſe vt in principatu ſuſtineant, ac in ipſo progreſſu nullam incurrunt difficultatem, quandoquidem eò aduolant: at vbi aſſederint, tunc et laboris, et negotij multum adnaſcitur. Hi ſanè funt, quibus aut pecunia, aut donantis cuiuſpiam liberalitate, aliqua obuenit iuriſdictio, vti compluribus in Graeciae, in Ioniae, et Helleſponti ciuitatibus accidit: vbi Darius ad ſuam ipſius ſalutem et gloriam, multos donaſſe principatu conſtat. Quo etiam modo imperatores olim per ſordes militibus corruptis, ad imperij procurationem erigebantur. Hi ſanè arbitrio, et eorum fortuna ſimpliciter pendent, qui eos in eum honoris gradum adduxerunt. Vtrunque planè res eſt perquam volubilis et inconſtans, nec praeterea illum gradum tenere, aut ſciunt, aut poſſunt: quandoquidem, niſi quis ſummo ingenio, ſummaque virtute ſit praeditus (priuata fortuna ſemper cum vixerit) è ratione non eſt, vt imperare ſciat. Nec inquam poteſt: nam viribus, quae amicae ſint, et fide penitus caret.
Ad haec, rerum ſtatus, qui ſic repente, et ſubito erumpunt, vti naturae caetera omnia, quae ortu, et repentino quodam incremento fiunt, nec radices agere, nec quae eò reſpondeant habere poſſunt, quominus primo quoque aduerſo tempore extinguantur: niſi iam, vt dictum eſt, qui ſic in principatum ſunt elati, tanta virtute excellant, vt ſtatim norint ſeſe ita comparandos, vt quod fortuna eis in ſinum demiſit complectendum, tueri, ac ſuſtinere poſſint, atque, quae alij ante delatum principatum fundamenta poſuerunt, ea ipſi tandem poſtea curent iacienda.
In hunc duplicem modum, quo quis fortuna, aut virtute in principem erumpit, duplex exemplum memoriae noſtrae temporibus exceptum proferam: Franciſcum Sfortiam ſcilicet, et Caeſarem Borgiam. Franciſcus omnes modos perſequutus ad eam rem idoneos ſumma etiam virtute, è priuata conditione ad Mediolanenſis imperij faſtigium peruenit, quodque tot curis fuerat adeptus, minimo negotio tueri, ac ſuſtinere potuit. Caeſar verò Borgia (cui vulgo cognomem Valentino fuit) etſi omnem operam adhibuit, et ea omnia curaſſet facienda, quae à prudenti fortique viro expectari poterant, vt in ijs ditionibus, quas arma, et aliena fortuna conceſſerant, radices affigeret, nihilominus cum paterna fortuna, qua ad principatum fuerat euectus, vnà et ipſe concidit. Qui enim initio (vt dictum eſt) fundamenta non ponit, poſſet quidem (licet non ſine architecti incommodo et diſcrimine) ſingulari quadam virtute in poſterum iacere. Si itaque principis Valentini progreſſus conſiderentur, facilè perſpicietur, quàm optima ad futuram potentiam ipſe fundamenta ſubſtruxerit: quae nequaquam ſuperuacaneum examinare. Quae enim meliora nouo principi praecepta tradi poſſent, quàm eius actionum exempla equidem non video. Atqui ſi eius diſpoſitio rerum ei nihil adiumenti attulit, id non eius culpa accidit, ſed extraordinaria quadam, et extrema fortunae malignitate.
Alijs ex alijs tum praefentibus, tum futuris difficultatibus Alexandri Sexti animus diſtinebatur, cum ſibi potentia auctum filium percuperet. Primum non videbat, qua ratione ille aliquo principatu, qui pontificiae iuriſdictioni non ſubeſſet, ornari augerique poſſet: ſi verò, quae pontificij iuris eſſent, ad ea ſurripienda ſe conuerteret, ſciebat, nec Mediolanenſem principem, nec Venetos id eſſe paſſuros: iamque Fauentia, atque Ariminum in Venetorum ditionem conceſſerant.
Perſpiciebat praeterea Italica arma, et quae priuatim ſuis commodis ſubſeruire poterant, in eorum manu eſſe, quibus Sacerdotum potentia, quominus illis fidere poſſet, formidabilis erat: in Vrſinorum nempe, et Columniorum familia, nec non eorum ſectatorum poſita. Turbandi propterea fuerant ordines illi, atque Italicae res confundendae, quo aliquarum partium in ea prouincia dominus fieret: quod quidem nullius fuit negotij. Repperit enim Venetos, qui alijs de caufis impulſi, animum eò verterant, vt Galli in Italiam iterum tranſmitterent: quod tantum abfuit vt Alexander ſit auerſatus, vt Ludouici regis conſtitutione matrimonij, facilius reddiderit.
Auxilio itaque Venetorum, atque Alexandri conſenſu, rex Italiam repetijt: nec primùm Mediolanum appulit, quòd ad Flaminiam expugnandam ei authoritate regia adiudicatam, copias ab Rege obtinuit. Parta demum Flaminia Columnijsque attritis, cupiens Valentinus illam tueri, atque ad maiora ſi qua poſſet progredi, duo illum interturbabant: tum propria arma, quae infida iudicabat, tum Galliarum regis ſibi dubia voluntas. Timebat nimirum Vrſinorum arma, quibus hactenus vſus erat, ne ſubtraherentur: nec ſolùm impedirent quod ſibi adiungi moliebatur, ſed et quod eſſet partum, auferrent, Regemque ipſum, ne idem faceret, verebatur. De Vrſinis iam ſpecimen ceperat, cum expugnata Fauentia Bononiam eſt adortus: tunc enim illos frigidè ſe gerere conſpexit. Porrò quid animi eſſet Regi, iam inde tunc praeſenſerat, cum Vrbinatium principatu occupato, Etruriam inuaſerat: à quo incepto Rex eum reuocauit.
Hac de cauſa Valentinus animo ſtatuerat non amplius à fortuna, aut ab alienis armis ſibi eſſe pendendum. Quocirca Vrſinorum, ac Columniorum parteis Romae attriuerat: Nam omnes qui illis adhaerebant nobiles Romanos ad ſe pertractos, vberioribus ſtipendijs ac rerum gerendarum munijs, pro cuiusque conditione excepit: vt paucis interiectis menſibus, illa animi eorum propenſsio partium refrixit, totaque ad Valentinum ſeſe conuertit.
Ad haec occaſionem, qua Vrſinos perderet (Columnijs iam diſperſis) expectauit qua feliciter oblata, felicius in rem ſuam eſt vſus. Cognito nanque (ſed ſerò) ab Vrſinis Valentini, atque Pontificis potentiam ſibi excidio fore, concilium Magione in agro Peruſino indixerunt. Quae res Vrbinatium defectionem, Flaminiae tumultum, ipſi verò principi Valentino infinita excitauit pericula: quae omnia Gallorum auxilio ſuperauit. Verùm vbi ad illum exiſtimatio ſe retuliſſet, Galliae exterorumque diffiſus opibus, ne amplius illas experiri cogeretur, totus ad fallacias, fraudesque ſtruendas ſe conuertit: ac eò vſque animum ſimulatum geſsit, vt Vrſini ſecum, authore Paulo, in gratiam redierint: erga quem Paulum nullum officiorum genus, nullum neceſsitudinis ius, quibus illum ſecurum redderet, omiſit, veſtibus, pecunia, equis donatum: ſic, vt eorum imperita ſimplicitas in illius poteſtatem, eos Senogalliam occidendos attraxerit.
His igitur primarijs deletis, eorum partium ſectatoribus in ſuam amicitiam adductis, ſatis firma fundamenta ad potentiam comparandam ſubſtruxerat: Flaminia occupata, Vrbinatium principatu ſubacto, eorumque populis, quòd non nihil felicioris ſtatus (vt eis videbatur) deguſtaſſent, ad ſuam amicitiam adiunctis.
Et quoniam hic locus dignus eſt, vt quem quis obſeruet, ac imitetur, praetermiſſum nolim, Poſtquam Valentinus Flaminiae rerum eſt potitus, eamque à nonnullis tenuioribus tyrannis teneri offendiſſet, quique ſubiectos populos diſpoliatos citius, quàm emendatos dimiſiſſent, diſcordiarum praeterea, quàm concordiae maiorem praebuiſſent licentiam, vt iam totam prouinciam latrocinijs ,rixis, et omnis inſolentiae genere refertam cerneret, iudicauit aliquem ibi legitimum rerum ſtatum conſtituendum: quo illam pacatam regiaeque veluti potentiae morigeram redderet. Ob id Remerum Orcum virum crudelem, ac promptum, penes quem eſſet ſumma poteſtas, illi praefecit. Hic breui tempore prouinciae tranquillitatem, concordiamque ſumma cum exiſtimatione reſtituit. Ad haec viſum eſt principi in rem ſuam non eſſe, immodicam illam ſui praefecti authoritatem: Timebat enim ne illa in odium incurreret, ea de cauſa in media prouincia, iudicium quoddam rerum ciuilium conſtituit, cui iuris, et uſus fori peritiſsimus praeeſſet aliquis, quo in loco ſingulae totius prouinciae ciuitates ſuum haberent aduocatum, et cauſarum actorem.
Cum autem ſeueritatem illam nonnihil odij ſibi conflaſſe animaduerteret, vt illud ex animis multitudinis detergeret, ſeque purgaret, atque in primis omnes ſui ſtudioſos efficeret, oſtendit, ſiquid ſaeuitiae in prouincia fuiſſet admiſſum, id non ſe authore, ſed adminiſtri acerbiore natura fuiſſe factum. Atque ad hanc rem ornandam occaſione arrepta iudicem illum in duas parteis diſciſsum ſummo quodam mane fruſto ligni, ac cruento gladio ad eius latus aptato, in Caeſennatium medio foro ſtratum deponendum curauit. Ferum iſtud ſpectaculum momento temporis effecit, vt ſibi populi fuiſſe ſatisfactum putaret, et in ſtuporem verterentur.
Verùm vt eò redeat oratio, vnde digreſſa eſt, princeps ipſe cum ſe ſatis magna potentia auctum cerneret, et periculis praeſentibus (quòd ex animi ſententia probe armis ſeſe inſtruxerat, et quę proximẻ ſibi nocitura videbamtur extincta iacerent) aliqua ex parte liberatum, reliquus erat (ſi cum his, quae ſibi partę eſſent opes ad maiora, progredi vellet) qui habebatur ad Gallos reſpectus. Animaduertebat enim Regem, qui ſerò erratum ſuum agnouerat, id nõ cõceffurum. Nouas iccirco amicitias cõparare: ſub Gallorum aduentu in regnum Neapolitanum cõtra Hiſpanos, qui tunc Caietā obſidiõe premebamt cum Gallis vacillare, ac illud animo obſeruare ſuo, quo pacto ſe tutum ab illis praeſtaret: quod ſanè ex voto cecidiſſet, ſi Alexander vitam cum morte non comutaſſet. Haec autem ad res praeſentes fuerunt eius rerum geſtarum conſilia, et adminiſtrandi rationes. Quae verò ad futuras ſpectabat, illud ei dubium erat, an nouus pontificiae dignitatis ſucceſſor, ei futurus eſſet amicus: et quae pater Alexander cõceſſerat, is adimenda tentaret. Vt aut hoc ſe metu liberaret, quadruplici id ratione moliri cogitabat. Primum omnium, quos diſpoliaſſet nobiles, vt eorum totam ſtirpem excinderet: quo omnes laedendi ſui occaſiones futuro pontifici pręriperet. Pręterea, vt omnibus Romanis patritiae gentis ſibi amicitia deuinctis eorum ope pontificis animum fraeno conpeſceret. Deinde Sacerdotum collegium ad ſe omni qua poſſet ratione pertraheret, ſibique conciliaret: tum demum tantum imperium ante obitum patris ſibi adiungeret, quanto ſuo Marte primae cuique impreſsioni poſſet reſiſtere. Ad finem vfque, horum tria, cum Alexander morte obiret, produxerat: quartum penè confecerat. Quandoquidem quotquot potuit nobiles aſſequi, paucis elapſis, oens trucidauit. Itaque patritiam gentem Romae ſibi deuinctam tenebat: tum Collegij maxima partem habebat ſibi ſuffragaturam. Porrò animo ſtatuerat, quo noua ſibi imperij fieret acceſsio, totius Etrurię principatum occupare. Iam Peruſini in ſua ditionem conceſſerat, et Traianus portus. Piſani aut in eius fidem et clientelam ſeſe contulerat, et tanquam nulla eſſet habiturus amplius Gallorum rationem (nec enim debebat illis iam ſpoliatis regno Neapolitano ab Hiſpanis, ſic vt vtrique adigerentur illum ſibi conciliare) protinus Piſas inſiliret. His peractis, Lucenſes,Senenſesque ſtatim cedebant, tum ob in Florentinos odium, tum ipſius principis metu. Caeterùm Florentinis nullus dabatur elabendi locus. Quod ſi eueniſſet, vti re vera eo ipſo anno, quo Alexander è vita diſceſsit, eueniebat, tantum viarium ſibi adiunxiſſet et authoritatis, vt ſua ipſius potentia ſe ſuſtinere, ac tueri potuiſſet: nec fortunae, nec aliorum opum, ſed ſuae virtutis, et potentiae auſpicia ſequuturus.
Sed quintum poſt annum, ex quo gladium diſtringere coeperat, Alexander naturae conceſsit, illo duntaxat in Flaminiae imperio probè firmato, caetera dubio, lethali morbo correpto, inter duos potentiſsimorum regum exercitus ſibi inſenſos relicto. Inerat principi tanta animi ferocia, et elatio, et vfque adeò probè tenebat quibus artibus homines conciliandi, quibúſue perdendi eſſent, tamque firma erant, quae breui temporis ſpatio iecerat fundamenta, vt niſi in ſe illos ingruentes exercitus habuiſſet, vel ſaltem aduerſa valetudine non fuiſſet detentus, omnem difficultatem fuiſſet ſuperaturus. Quod autem eius fundamenta firma eſſent, illud perſpicuum facit, quòd ad menſem totum Flaminia illum expectauit: Romae admodum ſecurus manſit: aduentãtibus item eò Balionibus, Vitellijs, et Vrſinis, nemo tamen in eum iam moribundum eſt repertus, qui ſe illis coniungeret. Potuit ſanè ſi non quem vellet, at ſaltem pontificem non creari, quem ipſe nollet. Atqui ſi cum Alexander è vita diſcederet, ipſe proſpera fuiſſet valetudine, omnia explicata, omnia plana reddidiſſet. Iãque eo tempore, quo Iulius ſecundus pontifex Maximus fuerat creatus, mihi dixerat, ſe ad omnem rerum euentum, quem à patris morte futurum putaret, longè in poſterum proſpexiſſe, atque remedia comparaſſe: illud vnum duntaxat ſe praeterijſſe, quòd ſcilicet nunquam putarat ſub eius morte, ſibi etiam cum morte eſſe confligendum.
Omnibus itaque principis Valentininarum rerum geſtarum rationibus in ſummam adductis, non video, qua in re eum reprehendam: Imò omnibus potius imitandum proponi illis exiſtimo (vt ego feci) qui ad imperia, fortuna duce, et alienis armis ſunt prouecti. Aliter enim cum magnos, et elatos animos gereret, illum animi propoſitis ad altiora impellentibus, rem ſuam adminiſtrare non poterat: Vitæ duntaxat Alexandri breuitas eiusque ipſius infauſta valetudo illius conſilijs eſt aduerſata. Quamobrem, qui in eo, quem recens eſt adeptus principatu, neceſſarium ducit fe ab hoſtibus tutum afferere, amicos parare, vi aut fraude victorem eſſe, populi vel beneuolentiam allicere, vel eidem metum incutere, milites vt ſequantur, ſimulque vt obſeruent eos qui poſſunt, aut ſunt nocituri perdere, nouis artibus veteres ordines, et inſtituta inuertere, ſeuerum eſſe et grauem, magnanimum et liberalem, infidam militiam extinguere nouam inſtituere, Regum et principum amicitiam conſeruare, ſic vt gratè te beneficijs cumulent, vel ſaltem timidè offendant, recentiora exempla, quam huius principis rerum geſtarum conſilia et arteis , certè inuenire non poterit. Illud duntaxat ei crimini dari poſſe videtur, quòd in cooptatione ad ſummum pontificatum Iulij II. eligendi optionem arripuit nonbonam. Nam ſi electionis pontificia quc expetebat compos eſſe non poterat, id ſaltem ſibi integrum relinquebatur, vt impedire poſſet quam ipſe nollet. Nec vnquam in eam ſententiam adduci debuit, vt quiſquam ex eo Cardinalium numero in Pontificem Max. aſſumeretur, quem ipſe aliquando aliqua affeciſſet iniuria: quique in eam dignitatem euectus, ab eo ſibi timendum putaret. Exiſtunt enim hominum in hominės iniuriae, aut metu ,aut odio quodam.
Quibus verò inter alios ipſe iniurium ſe praeſtiterat Cardinalis Titulo diui Petri ad vincula erat, et Columnius: Cardinalis item Titulo diui Georgij, et Aſcanius: caeteris omnibus id dignitatis faſtigium aſſequutis timendus relinquebatur praeter Rotomagenſi, atque Hiſpanis: his quidem ex officio, et ſanguinis cõiunctione, illi verò propter potentiam, quòd eſſet Galliarum regi affinitate cõiunctus. Ob id Valentinus Hiſpanorum quempiam ad pontificium illud munus obeundum creare debuerat: id autem ſi minus dabatur, in Rotomagenſem ſuffragijs inclinandum erat, nuſquam vrrò gentium in Card. T.D. Petri ad vincula: quandoquidem qui in ea eſt ſententia, vt exiſtimet magnorum virorum inueterato odio nouis beneficijs obliuionem induci poſſe, is vehementer fallitur.
In errorem igitur delapſus fuerat Valentinus in eo ipſo electionis genere, cauſamque attulit, qua omnibus tandem bonis,et fortunis ſuis euerteretur.
| Capitulum VI |
Capitulum VIII |