Carmina (Pontanus)

E Wikisource
Jump to navigation Jump to search

https://archive.org/details/198PontanoCarminaSi204/page/n4

SCRITTORI D’ITALIA

VOLUNTEER


PEOPLE




IOANN1S IOVIAN1 PONTANI


CARMINA


ECLOGHE - ELEGIE - LIRICHE



A CURA DI

JOHANNES OESCHGER










BARI

GIUS. LATERZA & FIGLI

TlPOGMAPl-SDITORl-LlBUAI



1948



  • Ì' T -

I



'•ì A








SCRITTORI D’ITALIA

N. 198


IOANNIS IOVIANI FONTANI

CARMINA




IOANNIS IO VI ANI PONTANI


CARMINA

ECLOGHE - ELEGIE - LIRICHE


A CURA DI

JOHANNES OESCHGER


BARI

GIUS. LATERZA & FIGLI

TIPOGRAFI-EDITORI-LIBRAI

1948


DICEMBRE MCMXI VJI - 293J



ECLOGAE


I. I. Fontani, Carmina.



LEPIDINA CUIUS POMPAE SEPTEM


Collocutores Macron et Lepidina.

MACRON

Et gravida es, Lepidina, et onus grave languida defers, obbani lactis et haec fumanti farta canistro; hac, agedum, viridi paulum requiesce sub umbra, declinat sol dum rapidus desaevit et aestus.

LEPIDINA

En lactis tibi sinum atque haec simul oscula trado; umbra mihi haec veteres (memor es) iam suscitat ignes; o coniunx mihi care Macron, redde altera, Macron.

MACRON

Hic mihi tu teneras nudasti prima papillas, hic, Lepidina, mihi suspiria prima dedisti, tunc Macron, Lepidina, tibi, Lepidina Mucroni.

LEPIDINA

Has inter frondes virgultaque nota latebas, cum tibi prima rosam, primus mihi fraga tulisti.

MACRON

Hic «Macron», Lepidina, «meus», me prima vocasti, et primus «mea», te alternans, «Lepidina», vocavi.


4


CARMINA


LKPIDINA

i 5 Viximus ex ilio gemini sine lite columbi, nox socios vidit, socios lux; oscula iunge mutua, sic gemini servant in amore columbi.

MACRON

111 a, uxor, memini nunc oscula (prima fuere); nostra tuis, tua labra meis haesere, diuque 20 spiritus alterno huc illue se miscuit ore.

Tunc Orcus si nos una rapuisset, amantum una futura anima, una etiam siniul umbra futura.

LEPIDINA

Quod felix faustumque omen sit; reice, coniunx, hirsutum hunc thalamis, thalami sint omina fausta,

25 Parthenope thalamo namque est dignissima fausto.

MACRON

Hirsuti horripilique absint. Age, candida an ipso visa viro virgo est, heroe et coniuge digna?

LEPIDINA

O Macron, mea cura Macron, illi alba ligustra concedant, collata illi sint nigra colostra:

30 Deboli ad fontem sola ac sine teste lavabat; vidi ego, vidit Anas: viso candore puellae, qui niger ante fuit, nunc est nitidissimus ales, et mihi tum subitus crevit per pectora candor: ipse vides, niveas cerne has sine labe papillas.

MACRON

35 Quin haec candentes, lux o mea, pascua tauros,

quod nec sueta ferunt, nostrae sunt munera nymphae. Ipse tuas, mea lux, teneo foveoque papillas, nec liquido cedunt argento aut pondere plurnbo.


ECLOGAE


Fige oculos in me, coniunx mea, qui mihi lucent, et lychnum et quod nec nigricante cicendula nocte; Parthenope anne aliis anne his dea fulget ocellis?

LF.PIDINA

Magnetem gerit illa oculis siellamque supremam: venerit ad litus, trahit ad sua lumina pisces; iverit in silvas, trahit ad spectacula cervos, ilicet indomiti surgunt ad proelia tauri ; verterit illa oculos in quem iuvenemve senemve, ille perit: miseris haec crescit amantibus error.

MACRON

Me miserum, ne oculos in me quoque vertat et ipse avellar procul his, procul ah, Lepidina, lacertis.

LEP1D1NA

Ne, coniunx, ne, care, time; nam sedula mater hoc docuit, ter te ut levi prò limine postis amplectar, ter rapta libi simul oscula iungam, et dicam: « Meus es»; tenerum quoque eryngion ore ferre dedit, dedit atque hederae cum fronde racemum ferre sinu et geminis te noctu onerare lacertis; neu limis, mea lux, dominam spectaris ocellis, praesertini si blanda pedem nudarit; ibi illa retia tendit et insidias parat et fovet ignem : quae mihi frater Acon, soror et soror altera dixit.

MACRON

Haec eadem mihi Naretas et amicus Omason, quin maiora ferunt: siccat dum nympha capillum ad speculam et niveae ludunt sine veste papillae, vidit et: «O», dixit Saliceni filius, « alis utar et ad celsam pennis ferar ipse fenestram ». Annuit et placidis risit dea dulcis ocellis: ille volat, celsam pennis petit inde fenestram.


6


CARMINA


Die, mea, die, formosa, canit dum nympha per aestum, audierisne deam?


LEPJDINA

Ad saepem tuin forte latebam : cum canere inciperet, atrox hic dente pilaster 70 latrat; ibi ipsa fuga saepem insidiasque reliqui.

Invidia (sic Nicla refert) Philomela recessit; at circum attonitae stupuere ad carmina nymphae.

Ipsa quidem canit (at venti posuer silentes strataque pacati requierunt murmura ponti):

75 « Exoptat messemque sator frugemque colonus,

ver ales, carum virgo desponsa maritum; vitis in arboribus, hederae prò rupibus altis, eoniugis in cupidis gaudet nova nupta lacertis; irriguum sitiunt fontem sata, pabula rorem,

80 nupta sitit socii lusus et gaudia lecti ».

Haec dea: surgamus, meus hoc, age, personat Hyinen. Pompa venit celebresque vocant Hymenaeon ad aedes.


POMPA PRIMA

Mares ac feminae e rure proficiscentes alternis concinunt.

FKMINAE

Speme tuas salices et myrto tempora cinge, desere saepta, puer, namque urbs tua gaudia servat.

MARES

Pone tuos fastus faciles atque indue mores, Parthenope, et quid amor, quid sint connubia cura.

FEMINAE

5 Disce, puer, thalamo lusus et coniuge dignos; lusus amat thalamos et amant sua ludicra lectum.


ECLOGAE


7


MARES

Parce, puella, viro nimium pugnare volenti; lis thalamis aliena et habent sua foedera lecti.

FEMINAK

Est nigris nova nupta oculis, est nigra capillis, spirat Acidalios et toto corpore flores. io

MARES

Et roseo iuvenis ore est roseisque labellis, stiHat Acidalium roseo et de pectore rorem.

FEMINAK

Intactum florem maturaque poma legenti servat in occultis virgo iam nubilis hortis.

MARES

Poma manu matura leget floremque recentem i 5

rore novo iuvenis, tenera mulcebit et aura.

FEMJNAE

Rivulus e tenui manat tofo, exit in amnem paulatim et ripis crescens decurrit apertis.

MARES

Ex oculi leviore ictu fons stillat amoris,

paulatimque amnes laerimarum et flumina volvit. ao

FEMINAK

Fomite de parvo tenuis primum exsilit ignis, mox auctus versat latis incendia silvis.

MARES

Ignescit tenui afflatu fax Ienis amorum, hinc incensa furit venis et pectora torret.


s


CARMINA


POMPA SECUNDA NEREIDUM Colluctores Macron et Lepidina.

LEPIDINA

Eia agedum, coniunx, quaenam procul aequore pompa? Haud capiunt virides sinuantia litora nymphas; Nereidum chorus omnis adest. En coerula prima est Pausilype implexis hedera frondente capillis,

5 Pausilype mihi nota, vides, procul innuit; haec me saepe manu sua ad antra, suos deduxit in hortos donavitque apio et odorifero serpillo et dixit: « Tibi mite pirum, tibi praecoqua servo», Pausilype nigro sub candida guttura naevo.

MACRON

io Quatn molli incedit passu et sese exserit ore

quae sequitur, praecincta sinum et pede candida nudo. An fortasse tibi, coniunx, nitidissima nota est?

LEPIDINA

(Jt sese ad choreas, Macron mihi care, resolvit, ut lepida est, veneres ut toto spirat ab ore,

15 (an paeto est oculo?) meinini, narrare solebat Crambane mater, (eane est?) ea Mergilline.

Invideant tibi vel digitos Prochyte Capriteque,

Nerine o formosa, o Nereis heroine; o si sim iuvenis, tecum ut coniungere dextratn,

20 ut tecum hanc libeat choreas flexisse per actam, o nymphe formosa, o candida Neptunine; dum siccas simul ad solem pectisque capiilum, tunc ego, tunc niveae pennas imitata columbae sim volucris, tibi quae cerasi cum tempore primo 25 maturos foetus et fraga rubentia rostro

proiciam in gremium primos et ruris honores per me prima legas nostro et sis munere prima.


ECLOGA.E


MACRON

Illa illa; haud aliarvi vidi gestare puellam aptius aut pharetram aut intendere fortius arcuili. Atque alio hos arcus, alio tua spicula tende; me meus ignis habet et habent mea pectora vulnus.

LfPIDINA

Me miserarvi, meus est, alios pete, nympha, iuvencos; mi Macron, tege me, collo et tua brachia necte; ne saevi, Sarniti dea, et tua tela retracta.

MACRON

Te teneo, avertit telum dea, fixit et Auluni.

Ah miser, ut madidis vultum deniisit ocellis.

LKP1DINA

O Macron, memini, mater me docta monebat;

«< Sarnitim fuge, nata, trucem Sarnitida vita; fert intinctum oculis. arcu fert saeva venenum, non parcit pueris saevitque inimica puellis ».

Hinc videas Satyros passim, hinc languere Napaeas, deperit hanc Alcon, octogenarius Alcon, insanit Morphe, nonagenaria Morphe, deseruit silvas, qui nunc colit aequora, Faunus.

Ecce venit Resina aviae iunctissima nostrae, tristior illa quidem patris de clade Vesevi.

Nani teneo (sic lenis anus referebat) amasse hanc numquam, sprevisse procos, at litore solo maerentem casus exustaque regna parentis Tritonis cupidam vix efFugisse rapinam.

Ter sese dea surripuit, tria fervidus lieros oscula compressis liquit signata labellis.

Nunc quoque livor adest; at sunt sine labe papillae, quis superat nymphas; videas si forte lavantem, non tibi candidiora poli sint lactea texta,


IO


CARMINA


non tibi sit pianta crystallus purior alba.

Ex ilio infidum litus fontemque relinquens rura colit duinisque suas studiosa capellas pascit et errantes servat cum matribus haedos 60 quadruplici insignes hirsuta ad tempora cornu.

O Macron, Macron, mihi me, tibi te nova nymphe, quae venit, eripiat, cingit quae ad tempora myrtos. Ipse vides: illi ridet mare, ridet et aer, cingit quae ad collutti calthae florentis honorem,

65 illi concedant Dryades, Nereides illi.

O longis praelata comis et lumine paeto,

Hercli, superciliis nigris, candente papilla, es memor, et meminisse decet, mea nubilis Hercli, quos mihi corallos, quae niella liquata dedisti,

70 dives corallis et mellis munere dives;

sis memor, et niveum tibi me donasse colostrum deliciasque rosae primae et vaccinia prima.

MACRON

Risit et argutos in te dea flexit ocellos.

LKPIOINA

Fallor, an adventat Caprei maris heroine?

75 Praeceditque chorus Tritonum et litora clangunt, non capiunt ondante salo cava litora puppes.

Haec ipsa est, coniunx, Caprei maris heroine; circumstant Aequana bine, illinc innuba Amalphis, et fidae comites et litoris altera cura.

80 Ulani ego, dum Capreas peterem cum matre, sedentem ad scopulum vidi. Famulae properare legentes ostrea et evulsas lapidoso e margine conchas; accepit dea me gremio et donavit echinis.

Obstupui ingentemque umero ingentemque lacertis 85 atque utero et toto retinentem corpore formam, horrebant sed crura nigris et pectora saetis; purior Aequana cum sit nihil aut sit Amalphi,


ECLOGAE


utraque odoriferum spirent et pectore anethum. Litora sed crepuere canitque silentia Triton.


POMPA TERTIA

Triton canit dona offerens; Macron et Lepidina colloquuntur.

TRITON

O decus Italidum, longe pulcherrima virgo,

Sìrenum genus egregium et dis aequa propago, en tua coeruleae centum ad conubia nymphae dona ferunt auro gravida et Gangetide baca, en tibi odoratos Panchaeae mercis honores oceanoque advecta ferunt electra Britanno.

Ferie, agite, et plenis haec dona reponite mensis.

En tibi mille ferunt niveae sua serta puellae, serta auro intertexta et ramiferis corallis, en totidem Eois bacata monilia gemmis.

Vos agedum, cultae, capite liaec nova dona, ministrae. En famuli tibi Tritones simul aere canoro servitium et volucres propter cava litora currus promittunt, iter et placido per coerula cursu tercentum iuvenes, tercentum numina ponti, et tercentenis dant haec tibi pocula gemmis fulva auro, variata smaragdo et iaspide tecta.

Vos haec, o niveae, thalamis servate, puellae.

En Caprei regina maris, cui mille ministrae,

Telebois dea dat fulvis radiantia bullis

cingula Cinyphio ex auro et Garamantide ab ora,

priscum opus artificisque manus dis nota Faburni.

Haec olim Aenariae Nereus pater, illa sorori donat habere sui monumentum et pignus amoris, dum migrat sociae confinia ad antra Minervae; est illis adamante novo et variata pyropo fibula, concordis thalami felicia vincla;


12


CARMINA


hac coniunx ubi nuda suo cum coniuge vincta est accubuitque toro, celeri discordia passu 30 diffugit et thalamos subit hinc concordia notos.

Hac age, nympha, tuum simul et te cinge maritum. Nunc o nunc, sodi, celebres agitate choreas, coerulei Tritones, et omina fausta vocate:

Hymen o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee.

MACRON

35 Dicimus o Hymenaee, Hymen ades o Hymenaee, felix o Hymen, Hymen felix Hymenaee.

LKPIDINA

Desiit ille quidem iuvenis malus; o m/hi, Macron, o Macron, mihi quem incussit malus ille timorem. Herculìs ad fontem mater secura lavabat 40 gausapìum, ipsa udos siccabam sola capillos; surripuit mihi supparium, mox innuit et se ostentat formosus; ibi per litora praeceps eripio meme; sequitur malus; hic mihi dexter calceus in summa miserae defìuxit arena.

45 Quid non pollicitus ferus hic? Ne nunc quoque tecum iam videor secura mihi; ne respice, coniunx; quam vereor summa ne nos despectet ab alga.

Litore cedamus; manet illinc altera pompa: ipse vides, sociae properant e rure Napaeae.


POMPA QUARTA

Macron et Lepidina colloquuntur de nymphis urbanis et suburbanis.


LEPIDINA

Ecce suburbanis longe praelata puellis, ecce venit pingui muJtum saturata sagina Butine sociis mecum consueta choreis,


ECLOGAE


Binine dives haedis, sed ditior agnis, et cui sunt priniae farcimina pinguia curae.

Ut rubicunda nitet plenisque intenta canistris nobilis et libis et cognita buccellatis Ulmia et intortis tantum laudata torallis; quae mihi culta placet minus, at de polline vultum non nihil alba placet, tamen est ferus ardor amantum. Theodocie soror hanc festis nam saepe diebus ad choreas vocat, hic dulcem meditatur avenam ; tum canit, ut taciti stupeant ad pascua tauri:

«Ad fontem due, Nisa, boves, dum retia tendo».

Quid cum sola canit frondosae ad culmina villae:

« Huc ades, o Amarylli, vocant Amaryllida silvae»? Hanc, Macron mihi care, (tulit sors) aspice nymphen • ad clivum Pistasis adest, en intuba purgat rasilibusque onerat calathis et stringit anethum.

Non clivus, non fons, non longi haec litoris acta

vidit ea pictos melius contexere qualos;

nunc quoque fama refert, liquidum quod in aere rorem

cogere apes et niella cavis infundere cellis

pingit et e vario reddit sua munera iunco.

Forma illi damno est; nulli conubia amantes, nulli etiam thalamos nymphae petiere iugales, quod timeant cupidae simul aspirare rapinae hinc Faunos, illinc Laestrygonas et Cyclopas correptos facie et candentis honore papillae et naevo nigrante nigroque ad tempora cirro coniurasse tori iura et violare mariti.

MACRON

Heu squalet formosa domi, metus urget amantes. Capparion ubi nunc, ubi Sedigitus Manubrion, ausi etiam mediis uxorem avellere claustris Neptuni? Centum hic Tritones, at ille superbum excutit aurigam curru et lacerum abicit undis, (Capparion Petroonte, Aeronte satus Manubrion).


CARMINA


Illi, illi heroes et digni ruris alumni, et quercu nutriti et castaneis hirsutis,

40 arbuta quis miiiumque liquens abdomen et unctum miscebant festis convivia lauta diebus.

LfcPIDINA

Pistasis, siqua est, digna est heroe marito,

cultoreni tamen et vitis suspirat et horti

et cui sit cucumis, sit et unca cucurbita curae;

45 est quoque spes agiles sciat ut tornare catinos.

At non Hermitis nec Olympias aut Conicle haec sibi coniugia aut hos exoptant hymenaeos. Conicle consueta plagas et retia ferre venatorem amat et venantis amore tenetur;

50 aucupiis capta est, bine aucupis uritur igni

Hermitis, nec amica colo, sed et apta choreis: hae casus mihi saepe suos et vulnera nudant, quod felix hymenaeo et quod te coniuge felix.

Notus Olympiadis non est amor: et timet et vult,

55 ast prohibet pudor et durae reverentia matris;

ipsa tamen concurrere equum et resonare sub armis gaudet et e celsa immoriiur spedare fenestra; pingit acu tamen, ut credas mugire iuvencum, in coeno grunnire suem, crepitare cicadas,

60 ut, modo cum geminos filo discrevit Amores, hunc certare avibus risu mitem et tamen alis saevire et tacitum stillare in corda venenum, ilicet insolitum volucres sentire calorem; illuni arcu facibusque trucem mansuescere in herba, 65 sed furtitn celeres oculis iactare favillas, ilicet incensos errare per avia tauros.

Est inter natas fecundae prima Labullae nomine Formellis: non hac felicius hortos ulla colit, nulli concedit munere fusi,

70 seu ducat linum seu mollis veliera lanae serica seu digitis promittat fila magistris


ECLOGAE


aurea seu nivea texatur bractea dextra: felix sorte sua nymphaque beatior omni.

Illi secretis fons est nitidissimus hortis Pomonis donum, matris tutela Labullae, matris Hamadryadis; et amavit liane quoque Pomon, Pomon avus Fragolae, atavus eerealis Acerrae, vitiferaeque abavus non certa prole Casullae.

Centum habet hic neptes centumque e stirpe nepotes, Formellis sed cara illi; non advena fontem, navita non sitiit, avido quin captus amore deserat et patriam et fessos aetate parentes.

Virginis haec nunc fida Comes thalamoque ministrat et forma intoleranda et pictis alta cothurnis, quos illi suit ex auro miniosus Aluntas, blanda tamen facilisque et amata ad munera comis. Mille adsunt buie deliciae et bona commoda ruris; una mihi invidiae est cornix, cui noctua Bauli cesserit atque oculis Sabuloni graculus albis.

Haec et: « Have formosa et fiera o mihi cara» salutat, observansque fores: « Quis », ait, «nunc ostia pulsat? ».

MACRON

Cedam ego turturibus nigris nostraeque columbae, sitque semel vidisse deam.

LEPIDJNA

Vel cesseris alno, ad quam defossi centum illi ex aere trientes servantur. Nunc illa domi parat anxia lactis candentem florem mixto et cum melle farinam, mox subigit succincta sinum, nudata lacertos praestringit violas albas et liba cana.

Parthenope tum culta manus miratur: ibi illa lacteolas et tfiyrsiculos et oluscula signat, inde latet forma nimiumque et dote superba.

Verum age et hoc, coniunx, (fas est) requiesce sub arcu


CARMINA


nani defessa traho vix genua, et inepta canistri sarcina me gravat et clivo sudavimus ambo;

105 nuper et hic cecinisse ferunt Meliseon et aegras solantem curas nec mitia fata gementem Phosphoridos natae: en hic e turribus altis fistula dependet, saevi monumenta doloris, signaque certa manent numerique per ora feruntur: i io « Phosphori nata, quis heu, quis te mihi, Phosphori, ademit? O mecum, o salices, mecum o lugete, myricae ».

MACRON

Quin, age, pone et onus, et membra labore relaxa, nam gravida es, Lepidina, et onus grave languida defers. Hac quoque pompa venit, via nec capit ipsa Napaeas; u 5 hic licet et spectare una et requiesse sub umbra.

POMPA QUINTA

Colloquuntur Macron et Lepidina; Planuris supervenit, quae pompam heroum ad nuptias convenientium describit.

MACRON

Uvidula est, quae prima venit, sed et una rosetum fert Paesti, fert et violas haec una Vesevi, fuscaque roscidaque et venosis lactea mammis.

LEPIDINA

O coniunx, prima haec, prima haec ne despice quantum 5 et calamis valet et cantu, verum una videri non formosa cupit luxum aspernata procosque, asparago gaudet fungisque operosa legendis, quos et herae, quos et matri dimittat in urbem.

O mihi cara soror (potes et soror ipsa vocari),

IO die, age, qui comites, quos et ducunt hymenaeos, Planuri o generosa soror Leucogidis albae.


eclogae


PLANUR1S

Descendunt, soror, et nemora et cava flumina currunt ad thalamos, mille antra deos vomuere, et ab altis montibus indigenae Fauni proteruntque ruuntque ad portas; iter ingentes non explicat Orcos, quos Acherusiacae fauces nova numina mittunt, stagnaque Baulorum, quos ostia pinguis Averni emisere adytis lacus et fluitantis Araxi.

Mira illis sunt ora, soror, radiantia fronti lumina, sulfureis fumus de naribus efflat, tempora per serpunt rami mentoque rigescunt hircosae saetae; tum guttura collaque circum squalent sulfureae totoque in pectore crustae, cetera membra nigror merus occupat et situs et nox.

LEPIDINA

Me miserato, hine etiam? Procul, ah procul.

PLANURIS

O mea, siste

ad cryptam ; ferratus adest Aeronius, adsunt ter centum rapidi umbrones totidemque molossi.

Ipsi abigent tecti colla et longa iIta. ferro, ore latrant, saevum valeant qui inhibere Typhoea; tnoverat Aenaria ferus hic et monte revulso raptabatque iter et litus pede celsus obibat intrabatque antrum : ecce Acron, ecce aspera proles Lancusi Pelicon et Marsicus Armillatus deturbant antro et femori cava vulnera figunt; ille per extremas praeceps vix effugit undas.

LEPIDINA

Et fessa es, mea Planuri, et liquidissimus amnis it subter, sitienti et aquas et pocula promani; proximaque Uranie scorteum et sua poma paravit,


I. I. Fontani, Carmina .


CARMINA


J 8

quae mihi cara soror forma prior et prior annis,

40 quodque vides, summa procul innuit alta fenestra.

PLANURIS

Assideo, Lepidina, et poma et pocula suinam: mox tibi et heroas referam summosque Oriarchas, quos mirere, soror, simul et vereare superbos.

Primus agit pompam Gaurus cum coniuge Campe, 4 5 ingentemque manu pinum fert; pendet ab alta

bine leporum grex, inde anatum, post ordine longo et damae capreaeque et aper Leboride silva, et perdix nemore e Clanii et Vulturnius anser ardeaque fuliceque et grus Lucrinide ab alga.

50 Ipse ebulo pinxitque genas et pectora gypso.

At Campe asparago crines redimita virago frondentem a radice alnum fert strenua, ubi omnis pendet et autumnus matura et fructibus aestas pomaque praecoquaque et auro certantia mala 55 et viridi cum fronde pira atque cydonia cana; per medios volitant ramos merulaeque ululaeque, pippilat et passer et dulce canit philomele.

Ursulon insequitur frontem insignitus echino, ipse umeris pedibusque ingens et cornibus ingens;

60 cornibus ingentes nutanti pondere cistas castanea e molli sorbisque virentibus, idem fert umero crumeram nucis et mulctralia lactis, fert lateri geminas immani ventre lagaenas sorbino e bimo atque ex anniculo viridisco,

65 et dextra hinnuleos querula cum matre gemellos.

A laeva coniunx felici prole Marana laeta canit; sociae plaudunt ad carmina nymphae. Ipsa favos ac mella simul macerumque lupinum plurimaque in nitidis fert ova recentia qualis,

70 haec ilio est felix et coniuge digna Marana, docta et acu docta et lino, doctissima lana: dos illi ingentes tercentum ad sidera quercus


ECLOGAE


19


tercentumque nuces, quarum tria iugera campi brachia protendunt, mille et cum vitibus alni tercentumque suutn armentum et nemus undique cinctum 75 arbuteisque comis et nucliferis pinetis, et quae se multa circumtegit aesculus umbra.

Hunc post incedit lentis Misenius heros passibus, ipse senex, iuvenum sed viribus usus.

Vectibus hi sublatum alte per brachia cetum 80

attollunt, caudaque iter et vestigia verrit

immanis fera et informi riget horrida dorso,

tum quassat caput et minitanti tergore nutat;

faucibus at tenebras simul et vomere et simul ipsa

visa lues pelagusque haurire atque hiscere coelum : 85

occurrunt trepidoque sinu sua pignora celant

attonitae matres: pavor hinc, hinc plausus euntum.

Ipsa viam sibi, qua gressum fert, belua pandit, at tibicen vocat urgentem ad spectacula turbam, cantantis longe ingeminant nemora ardua murmur: 90

« Pastores tellure sati gensque eruta sulcis, monstra cavete niaris scopuloso et tergore cetum; vulnerat et cauda insidians et devorat ore.

Vos, iuvenes, celerate iter et vim afferte lacertis».

Haec tibicen, turba ingenti clamore salutat 95

Sebethon: «'Nove nupte, nuces para et indue vesteni, quam tibi Acerranae musco fiavente Napaeae neverunt, quam pinxit acu Pomelia, ut imo fronderet limbo patulis satureia ramis,

sibilet ut tenui de fronde locusta susurro; ioo

indue et intextum buxo frondente galerum ».

In medio telas operosa observat Aragne disponitque manu volitantem et captat asilum; ille fugam parat, ast tenui interceptus amictu implicitatque pedes et passis instrepit alis, 105

Lydaque de tacito prodit tum turgida nido.

Hunc iuxta coniunx Prochyteia incedit et ore et gestu spectanda et pictae tegmine pallae;


20


CARMINA


nexilibus cochleis limbus sonat, horrida echinis no zona riget viridique sinus frondescit in alga.

In manicis querulae ludunt per (lumina ranae, cum subito extremas interstrepit anser ad ulvas, tum linquunt mediis convicia rauca sub undis attonitae, inde cavos referunt ad carmina rictus 115 raucaque limosae meditantur murmura ripae.

Auribus hinc oriens radiat sol, splendet at illinc luna pruinosis incedens candida bigis.

Ipsa manu speculum dextra fert, cuius in orbe, cum sese gemino inclusit Latonia cornu,

120 nocte quidem insidias Satyrorum artesque procaces detegit et cautis aperit nova furta Napaeis: illae iter occulto rapiunt per devia passu.

Luce autem, cum sol speculo difTulsit, ibi omnis cernere erit curas et facta infida virorum,

125 quique paret thalamo fraudem litemque maritus.

Hoc fertur dominae rarum ac memorabile donum, quo secura sui tueatur foedea lecti.

Claudicat hinc heros Capimontius et de summo colle ruunt mixti iuvenes mixtaeque puellae.

130 Omnis atnat chorus et iuncti glomerantur amantes; is lento incedit passu baculoque tuetur infirmum femur et choreis dat signa movendis assuetus choreae ludisque assuetus amantum.

Has inter mihi nota Marillia cantat: «Ad alnum 115 cogite oves, amat alnus, amant dominique gregesque». Responsant : «Amat alnus, amant dominique gregesque». Sparguntur passim e calathis violaeque rosaeque et cava Maenalios suspirat tibia versus.

Praecedit gravidis bis septem onerata canistris 140 pompa puellarum, pendent mantilia circum alba quidem, croceis sed flavescentia villis; cuique suus comes haeret amans, cui corniger agnus ex umeris grave pendet onus, sua fistula cuique, plaudit et arguta de valle canentibus echo:


ECLOGAE


«Sparge tuas, Sebethe, nuces, en colligit uxor; Parthenophe, tua poma sinu (vir seliget) effer».

At iuvenum raanus usa umeris et pectore anhelans ingentes taurorum armos, ingentia aprorum corpora subvectat duplici pendentia conto, bis septem capita hirta albis nutantia sannis. Ingeminant plausus et vox sonat: « Exue, nupta, exue gausapinas et nudo corpore ramum excipe, puniceo praefert quem cortice coniunx.

Exue gausapinas, coniunx, ramoque valenti sterne aciem clausis uxorisque ingrue portis comminus arma ciens telumque in sanguine tinge ». Fescennina crepant latis convicia campis.

At lino felix felixque Ansatia fuso ostentat rarum decus ac variabile textum, Costalionis opus, telaeque insigne decorum.

Hinc illinc fluit amnis opacaque ripa virescit margine cincta suo ruptisque immurmurat undis; apparet certo tenuis sed semita calle, qua nigrum formica agmen trahit ordine longo, festinant aliae, ut plenos populentur acervos; illa redit rapto gravida atque e pendere fessa invitat sociam in praedam, ac sese ore salutanti pars condit terrae atque hiemi male credit iniquae; emicat agmen agens segetique infertur abactae, ut nunc iam videas, nunc iam vidisse putaris.

In medio positis clauduntur ovilia saeptis, balat ovis vacuam ad mulctram et se calce tuetur, upilio at geminis sudans premit ubera palmis; effluit hinc illinc tepidus liquor, adiuvat uxor blanditurque viro mulgetque incincta capellam, et cava fumanti spumant mulctralia lacte; filia parva focum bucca excitat, effurit intus lactea vis, florem inde legunt trepidantis aéni; post, ubi concrevit liquor ac deferbuit umor, tunc parco sale contingunt onerantque canistris


22


CARMINA


decoctusque novo lentescit caseus orbe.

Circumstat pecus ignavum fucusque culexque, quos fumo puer aut ramo frondente coercet sedulus. Ipsa suo variatur tela colore,

185 egregium dominae quondam ac memorabile munus. Non arbor frondosa cavis sic vallibus, hortis sic mediis protenta cucurbita, non adeo grex altilium cluni scalpit humi sequiturque parentem, oblectant oculos et corda liquentia mulcent: ig> tale decus telae, talem praescribit honorem.

Hos ego, cara soror, vidi novique Oriarchas.

Murronem fama est cum coniuge Tifatea adventare etiam et centum properare quadrigis, ilice frondentem caput et colla ilice cinctum;

195 liunc centum ciceris grummos totidemque phaseli convectare fabaeque ingentes volvere acervos horreaque annosae cereris; tum praela trecenta, et vini fontern atque lacus Lenaeidos undae curribus effluere, stagnare liquoribus arva 200 Baccheis, ipsum ex alta fluitare Caserta

Euhion in laticenique Lyaeum abisse Casoram. Uxorem vero assuetam Marcinida soli et lini cultricem olerumque et cannapis, illam et properare iter et raedas agitare volantes,

205 ne qua sit thalamis per se mora. Ne mea, ne tu crede aliam, seu vere fabis, aestate phaselo fortius insudare atque invigilare colentem.

Ipsa et acu insutas vestes iunco atque genista dat dominae, ipse et crateras novurn opus Faberontae 210 legit herae et triplicem palmae de fronde coronam fictiliumque operum decus immortale mitellam intinctamque croco et frondenti baccare cinctam.

Et milii iuncta fide et ceparum Pulvica cura hoc et idem mea Panicoclis studiosa lupini 215 adventare refert socia cum gente Vesevum oblitum cladisque suae veterumque malorum


ECLOGAE


finitimosque heroas et alta ex arce Cicalae hircosum Capreonem hirco nymphaque creatum succinctum rapis et amictum tempora porro.

Curribus hunc corbes atque horrea avellanarum devehere, ipsum uda referentem carmen avena:

« Rura meam te. Amarylli, tenent, ego vector in urbem dum redeo simul et peponos cole et alba velie.

Ex urbe, o Amarylli, tibi nova munera porto fusosque flavamque colum pictosque cothurnos». Alternant socii atque iterant nova carmina valles:

« Nos dominae siliquas et corna rubentia, felix oscula Sebethus feret et feret oscula virgo.

Nos ferimus dulcem peponum et melimela beatis; hi peponum et melimela legent thalamoque toroque » Ipse autem monte e summo sua dona Vesevus devectat trivium ad vetus Artusique macellum invectusque asino spargit sua munera plebi delicias ruris, post et digitalia et aptos verticulos fuso et tinnuleas volsellas.

Plebs plaudit varioque asinum clamore salutant brassiculisque apioque ferum nucibusque coronant. Mox vecti gravibusque rotant vinalia contis piena homo, piena et bimo, nitrata quadrimo; illa ruunt, ipse ex asino sua munera laudat, laudantem plausu sequitur Vesuina iuventus dissultantque cavae favet et de vallibus echo.

LEP1D1NA

Qua facie, mea Planuri, quo est ore Vesevus?

PLANURIS

Porticia hoc mihi fida comes narrare solebat,

Carmeli simul ad fontem dum rapa lavamus: ventre quidem modico, at medio de pectore gibbum protendit, quanta est Baviae cretatilis olla, qua miscet suibus pultes farcitque catinum;


24


CARMINA


quodque pudet, nullas res hic habet et caret illis,

250 prò quibus intumuit cucumis niger; inde Napaeae hunc rident, rident et Oreades; ille superbum nutat et inflexo quassat nigra tempora cornu, quod longe horrescit saetis hinc inde reflexis.

At calvum caput, et nullo vestitur amictu;

255 stant mento sentes horrentque ad pectora dumi.

Ah vereor, soror, et dicam tamen: huius ab ore curvantur geminae sannae, quarum altera pontum taetra petit fluctusque ferox et litora verrit, altera Sarastris fauces, saxa horrida Sarni, ac tantum non...

LEPID1NA

260 Ah soror, ah mea, desine et istos

enarrare Oriarchas: en venit aurea pompa, en cultae Dryades, comptae quoque Oreades adsunt, et choreas agitare pares et dicere versus.


POMPA SEXTA

Dryades atque Oreades aiternis concinunt; Macron et Lepidina colloquuntur.

DRYADES

Turturibus si certa fides certusque columbis est amor, at variat non mutuus ardor amantum.

OREADES

Turturibus si certa fides certusque columbis est amor, et thalami sunt vincula certa mariti.

DRYADES

5 Fert filicem desertus ager, male cultus et hortus; non filicem bene aratus ager, non cultior hortus.


ECLOGAE


OREADES

Non rixam cultus thalamus, non culcitra litem; fert pacem thalamus cultus, fert culcitra somnum.

DRYADES

Somne io, pax dulcis io, cantate, puellae.

OREADES

Oscula io, amplexus et io celebrate, sorores.

LEPIDINA

Has, coniunx, mea Planuris sat novit; at illam nosse nequit mea fida comes, mihi cara Patulcis culta comam, succincta sinus et candida pectus, quaeque edam roseo ver ipsum spirat ab ore.

macron

Talis eras, cum te primum, Lepidina, sub ulmo cantantem vidi, croceis sic ipsa cothurnis saltabas, sic ora rosas, sic colla ligustrum florebant; memini numeros et verba canentis:

« Urit me Macronis amor Neside creati ».

LEPIDINA

Ipse refers, patula cantat meus ignis ab ulmo, ulmus amor Macronis, amor Macronis ab ulmo. Alter erat croceus, alter tibi calceus albus, cingebat crines frondoso e subere ramus, et primo tonsore tibi nova barba nitebat.

MACRON

Ipsa canis, querulae rumpunt tua verba cicadae, et dixti: « Nec ainant et sunt sine amore cicadae».


26


CARMINA


LEPIDINA

Ipse arcu querulas stringis de fronde cicadas, et dixti: « Querulae rumpant nane verba cicadae».

Ut sese ad choreas, Macron, movet apta Patulcis,

30 et niveis suris nigrisque Patulcis ocellis.

MACRON

Sic inemini, niveas nudasti tum mihi plantas, ad fonteni cum fessa lavas; ego condor in ulva.

LEPIDINA

Ipsa canit formosa Patulcis, amatque Patulcis; me miseram, ut tristes surgunt ad tempora rugae.

PATULCIS

35 Parthenope Sebethon amat, Platamonis Halantum,

utraque nympha suum tenet et fovet utraque amantem; sola Patulcis amans, sola est sine amante Patulcis.

Illuni Nisa tenet deserti ad litoris algam nigra genu croceisque genis et lumine glauco:

40 alba genu roseisque genis et lumine nigro oreque puniceo maeret deserta Patulcis exspectatque deae non seram vindicis iram et venit ad choreas nec iam desperat amantem.

Nisa, raeum tandem reddes mihi, Nisa, Nivanum.

MACRON

45 Ut languet formosa et amari digna puella.

Et sua furta mihi narravit saepe Nivanus;

Nisa illum studiis avium ad sua litora traxit.

Tu modo fac viridem Ligurim de coniuge Pansae, (deperit hanc iuvenis) nunc hoc age perfice, coniunx,

. 50 coniuge de Pansae dono ferat ipsa Patulcis.

Non mora, quin retrahat celerem in sua vota Nivanum, ipsa Patulcin adi, cura est mihi adire Nivanum.


ECLOGAE


LKPIDINA

O coniunx, o Macron, ego hoc prò munere iam scis, scis tibi quid referam ; referet sua dona Patulcis.

MACROM

Ecce venit formosa, venit decus heroinon, et myrto dives serpillisque inclyta virgo,

Clara thymo longeque etiam clarissima melle Antiniana. Ruunt huius fama undique amantes, et bona pars sine dote petunt conubia nymphae.

Ipsa seni blandita, senem cupit, huius ab ore et choreas agit et carmen meditata per hortos laeta canit; stupet ad saepem mirata iuventus.

Hinc sola incedit passuque elata superbo invitatque senem et suspiria ridet amantum.

Nec nosti, Lepidina, deam?

LEPIDINA

Quin, o mea cura, (nondum notus eras) sensi sub rupe canentem.

Prima illi vox: « Eurydice, meaque optima cóniunx, Eurydice, mihi solus amor. » Tum verba notavi, nunc numeros memini ; quid amor, iam denique sensi ; quid sit amor, quid hymen, quid sint conubia nosco.

MACRON

Est illi sepostum opus artificis Melidoxi fistula, sunt numeri intacti cantoris Hymellae: despicit hinc et oloris avenam et carmina cycni.

Tum septem nitidae sunt praesto ad munera nymphae, sedulaque Uranie scenam atque umbracula tendit.

Illam non alias hederae cinxere virentes

aptius aut roseis insedit fistula labris;

quin numeros meditata canit nova carmina virgo.


28


CARMINA


POMPA SEPTIMA

Antimana hymenaeum celebrans feliciter ominatur; iuvenum ac puellarum chorus recinit; Macron ac Lepidina colloquuntur


ANTINIANA

Dicite io, iuvenes, et io geminate, puellae. Hesperus adveniet fausto cum sidere, nymphae qui referet thalamos, qui vincula nectat amantum. Dicite io, iuvenes, et io geminate, puellae.

CHORUS

5 Dicimus: o Hynienaee, io Hymen, Hymenaee.

ANTINIANA

Hesperus adveniet, socii qui foedera lecti, qui statuat leges, qui deducat Hymenaeum.

Dicite io, iuvenes, et io geminate, puellae.

CHORUS

Dicimus: o Hymenaee, io Hymen, Hymenaee.

ANTINIANA

io Hesperus adveniet cari desponsor amoris, qui teneros lusiis et mutua gaudia monstret.

Dicite io iuvenes, et io geminate, puellae.

CHORUS

Dicimus: o Hymenaee, io Hymen, Hymenaee.

ANTINIANA

Interea, adveniet cluni vesperus aureus et dum i 5 fiammeolum et roseos Hymen parat ipse cothurnos, omina dicamus thalamo Geniumque citemus. Gausapinas virides, nova nupta novusque maritus,


ECLOGAE


induite et viridem capiti geminate coronam; sint vobis anni virides viridisque iuventus, et virides horti sint et viridantia rura.

Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt »

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANTINIANA

Nascetur proles heroo sanguine digna, altera, quae tauros domet et sciat ordine plantas disserere et lentam in quincuncem ponere vitem, felix et pratis et felix ubere terrae.

Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt»

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANTINIANA

Altera, quae telas cum pectine ducat eburno discernatque et acu silvas et (lumina ducat, et fuso docilique manu ingeniosa propago. Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt»

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANTINIANA

Nascentur heroes et heroum inclyta pubes, aclidibusque sparoque verutisque apta iuventus, qui monstra oceani, qui saxicolas Tritones avertant terrae Sirenum et litora servent.

Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt»

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.


CARMINA


ANTINIANA

40 Nascentur qui Mopso et faunigenis Meliboeis

dent iura et gregibus saltus et pascua monstrent, ipsi pastorum reges pecorumque magistri.

Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt».

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANTINIANA

45 Nascetur qui longinquis procul advena terris haec adeat pastor pauper loca, cuius ab ore arida vicini resonent et saxa Vesevi, ipsae quem pinus, ipsa haec arbusta vocabunt.

11 le alta sub rupe canet frondator ad auras 50 pastoris musam Damonis et Alphesiboei : illi concedant bine Tityrus, inde Menalcas, alter oves, alter distentas lacte capellas, et mirata suos requiescent flumina cursus,

Damonis musam dum cantat et Alphesiboei.

55 Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt».

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANTINIANA

Nasceturque alius longo post tempore pastor advena et ipse quidem, proprii sed consitor horti ; ausit et hic tenerum calamo trivisse labellum.

60 Hunc et Damoetas et amabit Lyctius Aegon, alter oves niveas dono dabit, alter et haedos.

Hic pascet niveos herbosa ad flumina eyenos, misceat ipsa suos pascenti Amaryllis olores; hic et populea vacuus cantabit in umbra,

65 Uranie intactam cantanti iunget avenam


ECLOGAE


et cantum argutae referent ad sidera valles.

Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt».

CHOKUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANT1NIANA

Succedentque alii Damones et Alphesiboei, quique edam tenui musam meditentur avena pastores hedera insignes et harundine clari.

O mihi tum ut choreas agitare et dicere versus compositique senis niutae applausisse favillae, ut iuvet et notam tumulo instaurare querelam : ipse senex tacita positus laetabitur urna.

Dicite: «Io, sic fila neunt, sic stamina volvunt».

CHORUS

Euge io, sic fila neunt, sic stamina volvunt.

ANTINIANA

Dicite: «Io Hymenaee, io Hymen, Hymenaee».

chorus

Dicimus: o Hymenaee, io Hymen, Hymenaee, io Hymen, Hymenaee Hymen, Hymen Hymenaee, felix o Hymenaee, Hymen felix Hymenaee.

LEPIDINA

O Macron, nympha haec lepido ut sermone locuta est; illi mel labris, favus illi stillat ab ore.

MACRON

O coniunx, nympha haec longe est ditissima melle, centum habet haec apium tabulata, examina centum.


32


CARMINA


LEPIDINA

Nunc agedum (ad thalamos properat namque undique pompa) quae Macron domino, dominae Lepidina loquamur conveniat, namque illa et forma et dote superbit.

Dos illi centumque boves totidemque iuvenci,

90 tercentum simae Cyrnea matre capellae,

cornigerique haedi totidem, quis fronte sub hirta albescunt maculae, sunt cetera corpora fulvi, custodes gemini Arctoa de gente Lacones, mille Theatinis errant quae montibus agnae;

95 praeterea decus illud inenarrabile textum frondentis zonae cerasi de cortice nexae aurato et iunco et purpureis viburnis, e cuius medio pandens avis altilis alas et scalpit terras et pullos evocat ore : iuo illi triticea tingunt sua rostra farina,

mox fovet adductis saturos sua mater in alis.

Ergo quid domino, dominae quid uterque loquamur, die, Macron, sua verba suo sint munere digna.

MACRON

Qui tuus est et ubique comes, lepor adsit et ipse 105 cura primis, Lepidina, tibi et venus illa loquenti.

LEPIDINA

Rura lepos meus is, coniunx, colit, effugit urbem, forsitan et dominae risurn movisse iuvabit.

MACRON

Suavia sint quaecumque feres, Lepidina, memento.

LEPIDINA

Quin etiam geminata illi simul oscula tradam.



ECLOGAE


33


MACRON

Sic dices: « Cape, nympha, bonum, qui me urit, amorem, obbam lactis et haec fumanti farta canistro ; tercentumque illae Cyrnea matre capellae, mille Theatinis errant quae montibus agnae, bis gravidae fiant anno bis et ubera tendant».

Sic dicam : « Sume hos culto de margine fructus, qui tibi notus amor nostri matrisque patrisque. Cornigerique illi geminos de coniuge foetus suscipiant fronte albentes et tergore fulvos; ipse mares videas uno de ventre gemellos, sis Macron illi, illa suo Lepidina Mucroni ».

Haec nos, et properemus et ostia celsa petamus.


I IO


t*5


120


I. I. Pontani, Carmina.


3


II


MELISEUS A QUO UXORIS MORS DEPLORATUR


Collocutores Ciceriscus et Faburnus pastores. CiCERISCUS

Hic cecinit Meliseus et haec quoque signa doloris servat adhuc corylus: «Vidi tua furierà, coniunx; non, o non perii»; caesoque in cortice signat populus: «Ah moriens morientem, Ariadna, relinquis »

FABURNUS

5 Pro facinus, tantumne tibi, Melisee, dolorum?

Cui modo convallesque cavae saltusque querenti reddebant: « Mihi te, quis te mihi, Phosphori, ademit? O mecuni, o salices, mecum o lugete, myricae ».

CICERISCUS

Vox illi gemitusque sonant Ariadnan et antra io responsant Ariadnan; ibi miserabilis: « Eheu

te sequor, o coniunx»; alta et de rupe sonantem deturbat, quae cara seni pendebat ab ore fistula, dumque cadit fluitans sua reddit harundo, et numeros et verba refert vocalis harundo:

15 « Te sequor, o Ariadna, morare, Ariadna, sequentem »

FABURNUS

Ergo senta iacet spinosisque obsita duntis illa quidem et nymphis et Musis cognita avena?

Nec Corydon nec Thyrsis eam nec legit Amyntas?


ECLOGAE


CICER1SCUS

Quin legit, dum spirat adhuc sub rupe, Patulcis, et dixit: « Tibi, Daphni, tibi nova munera servo cantabisque senem ad tumulum condesque sepulcro». Inde levem calamum labris admovit et alto corde dedit gemitum cantusque effudit amaros:

« Severat ipsa suo segetem cum coniuge et una purgarat valida segetem cum coniuge marra; ipsa suo segetem cum coniuge falce secarat et gravidos torta culmos religarat avena contuderatque suo messem cum coniuge et aurae iactarat fragilem socio cum coniuge aristam; interea socio demulserat aera cantu, inox simul aestiva requierat fessa sub umbra carpebatque leves caro cum coniuge somnos.

Ah dolor, abreptamque toro avulsamque lacertis coniugis liane rapuit volucri Proserpina curru clausit et aeterno torpentia lumina sonino.

Lugeat hanc desertus ager desertus et hortus et deserta teges desertae et compita villae; in primis luge, labor, heu, labor irrite, luge, et marrae et segetes fraudataque praemia ruris, et vanam sine fruge operam manuumque boumque. En squalent prata et sua sunt sine lionore salicta extinctamque Ariadnan agri, Ariadnan et ipsae cum gemitu referunt silvae vallesque queruntur; exstinctamque Ariadnan iterant clamantia saxa, et colles iterant Ariadnan, Ariadnan et anines. Conveniant ululae ad questus geminentque querelam infelixque Ariadnan avis gemat ore sub imo; ipsae etiam querulae iungant suspiria frondes.

Duxerat ipsa levi fuso subtegmen et ipsa tenuia sub celeri versarat pollice fila; ipsa sua studiosa manu glomerarat in orbem atque hinc vimineis onerarat lecta canistris,


36


CARM INA


cium tenui insertas orditur pectine telas, unde viro, unde et natis sua texta pararet,

55 unde sibi cultumque sinum et mantifia cana, quis olus intactamque rosam deferret in urbem atque arae soiitos verno sub tempore flores.

Ah dolor, ah lacrimae. Verrentem licia et oras stringentem telae radiosque et fila trahentem 60 occupat atra manu truncatque rigentia pensa inmitis Lachesis crinemque e vertice vellit purpureum, et furva circum caput horret in umbra.

Quo radii? Quo pensa? Quis, o quis staminis usus? Quo telae studiuni infelix? Quo pecten et orsa?

65 O dolor, o lamenta. Gemat miserabilis, eheu, consuetus dominae turtur, consueta columba.

11 la colum ducebat: ibi vestigia circum ludebant geminae volucres, ludentibus ipsa et cicer et tenerum spargebat blanda cominum 70 mulcebatque manu. Gemat heu miserabilis, eheu, de trabe maestà sua nidumque relinquat hirundo.

Dum telarti stringebat et acre sonantia lina et cantu lenibat opus, tum flebilis ales iungebat socias lacrimoso cannine voces 75 miscebatque modos. Gemat heu miserabilis, eheu, heu gemat infelix Liguris, cui grata petenti purgabatque nucem contusaque crusta liquabat rnellis harundinei vitreum et de fonte liquorem.

Ad gemitum coeant lacrimosi compita ruris 80 pastores, Ariadnan, Ariadnan armenta querantur extinctamque Ariadnan opacis bucula silvis cum gemitu testetur, et antra Ariadnan, et ipsi ingeminent montes Ariadnan, Ariadnan et unibrae. Claudite oves stabulis, stabulis cohibete capellas,

85 formosae ruris natae innuptaeque puellae;

dum matres Ariadnan iterant, vos avia planctu implentes legite intactos et iungite flores et solis luctum et pueri lacrimantis amorem


ECLOGAE


37


texite et abscissos Veneris de fronte capillos.

Post, ubi: Io Ariadnan, io Ariadnan, et ipsum <.o

implestis clamore nemus, hunc addite honorem

ad tumulimi, pia verba acrem testantia luctum:

prò fusoque coloque et vimineis calathiscis

hos flores atque haec tibi serta, Ariadna, paramus

ad laurum, tumulo tibi quae iam crescit et ossa 95

amplectens densa tumulum mox conteget umbra:

prò lino telaque et prò subtegmine et orsis

has lacrimas, Ariadna, atque haec tibi dona vovemus;

en lactis florem ad tumulum et redolentia niella,

placamusque pios manes et condimus umbram, 100

aeternum et valeas, Ariadna, aeterna valeto.

Nebat acu tunicam nato indusiumque puellis, fundebatque manu latices, dum pingit ab urna spargentem Sebethon aquas, dum labitur amnis, per salices strepit et ripis frondentibus aura, 105

murmurat et tenui decurrens lympha susurro; ipsa sua lucem dextra insignibat et auras spargebat flammis, radiisque micantibus atras pellebat tenebras, primo ut sol splendet Eoo fulgidus et tremulis intermicat ardor in undis. no

Ah dolor, ah gemitus: fleat, o fleat excita silvis aesculus et durae veniant ad funera quercus.

Format acu dum quercum et mollibus aesculus umbris

dum surgit viridans, procul, ah procul ingruit acta

tempestas Èrebo, vellit quae funditus altam 115

et quercum et fractis disciuditur aesculus umbris,

et tunicam et tantos secum rapit Auster honores ;

inde repens lucem nox occupat occidit et sol

et radii ; ipsa novis Ariadna offusa tenebris

caligat nocte obscura et circumdatur umbra. 120

Crudeles radii, quo lux, quo purpureus sol, crudelisque dies? Mecum, o mecum ite, puellae, ad luctum, mecum ite, deae, mecum ite, sorores Naiades, quibus illa choros iungebat et una


38


CARMINA


125 nudabat liquidis argentea membra sub undis;

bue, sociae Dryades, simul et celerate, Napaeae, umbrarum memores choreaeque in montibus actae, et questus geminate et amarum intendite luctum.

Sol obiit, tenebrae exortae: non pabula rorem,

130 non imbrem sitiant segetes, non culta liquorem; in lacrimas abeant rores imberque liquorque, unde tìuant queruli lacrimoso margine rivi, murmuraque ipsa sonent Ariadnan, Ariadnan et ipsi suspirent cursus udaeque querantur arenae.

135 Lux periit, tenebrae offusae: iam robora frondes excutiant foliisque leves spolientur et alni, ipsa comas, laurus, tristesque, avellite, myrti ; cium frondes foliisque comae miscentur et auris huc illue agitantur et excitus instrepit aer,

140 ipse aer, ipsae frondes, folia ipsa comaeque

dum volitant, strepit et miseris conquestibus aura, triste fleant Ariadnan, impulsaque saxa resultent flebilibus numeris Ariadnan, Ariadnan, ut ipse, ipse senex renovet luctus et prodeat antro ».

145 Finierat lacrimisque genas atque ora Patulcis laverat; hic miserae comites et pectora duris planxerunt palmis et saxa sonantia longo implerunt clamore et femineis lamentis.

Tum senior gemitum ingentem dedit et scidit albani 150 canitiem, simul hos effudit pectore questus:

« Arescat mihi ros et apes sua niella negarint, non, o non mihi cara favos quae deliquet uxor: torpescant flores, pomum mihi deneget arbos, non, o non mihi poma manu quae seligat uxor:

155 squalescat seges et messem mihi culta negarint, non, o non cererem mihi quae mea ventilet uxor: arescant horti, frugem mihi deneget hortus, non olus o mihi quae, non quae mea tondeat uxor: torpescat focus atque ignes focus ipse negarit,

160 non, o non mihi farra foco quae torreat uxor:


ECLOGAE


39


dispereant fontes et aquas mihi deneget amnis,

non, o non latices mihi quae mea misceat uxor:

triste ruat coelo excidium pecudi atque capellae,

non fetum dent armenta aut mulctralia sucum,

non, o non mihi lac quae cara coegerit uxor: 165

infelix coelo exitium ruat, ut neque lanam

veliera dent, nullae veniant ad licia telae,

non, o non mihi texta manu quae neverit uxor:

dira lues coelo ruat et ruat altus Olympus

stragem agris, stragem arboribus, terraeque ruinam 170

det super et mediis tellus internatet undis.

Non uxor mihi cara domi, quae sarcula curet, non falcetn quae acuat messi lignisque securim,

m

non socia gratorum operum consorsque laborum.

Non, heu, quae defecta senis locet ossa cubili, 175

cantanti non quae numeros et verba ministret, pulsantem non quae digitis iuvet et iuvet ore, non oculos quae claudat amans donetque capillis extinctum et lacrimis decoret miseranda sepultum, quae raemor aeternumque vale, vale ad ostia dicat ». 180

Haec Meliseus, et antro sese condit opaco; ex ilio latet et cura tabescit et annis.

Forsan et ipsa, Faburne, dies solabitur aegrum mitescetque malum, nec tanta silentia frustra.

Nuper ad extremam foribus quae proxima myrtum 185

non expressa quidem tamen est vox reddita: « Lauri, este mei memores; fontemque inducite lauris,

Naiades mihi cultae, et solem arcete hyacinthis ».

FABURNUS

Nuper et ad veteres citrios, dum tondet anethum

uxor et ipse simul mentam atque sisimbria purgo, 190

suspirantem illum et querula cum voce ferentem

intenti accipimus: « Longum o defleta, quid umbra

nec mihi nocte venis, nec amica occurris imago? ».

Huc aures, Cicerisce: vides quid corvus ab ipso


40


CARMINA


195 impluvio, consuetus heri ploratibus ales,

quid corvus secum incrocitet meditetur et ore:

« Et manes meme fugiunt et vita gravatur;

cur, o cur nostri non vos quoque poenitet, aurae? ».

CICERISCUS

Quin aures veterem ad postem, qua ianua hiulca est,

200 adinoveo? Ipse sub haec coryleta, Faburne, maneto.

FABURNUS

An potius, qua lotos et alticomae cyparissi triste gemunt scriptoque dolent in cortice cedri:

« Parcite, apes; nisi triste nihil de rore legetis;

infecere mei rores et pabula questus ».

205 Ali dolor, ah desiderium: non antra nec horti, non imae valles, non silvae aut flumina servant non monumenta senis; quin hic quoque signa dolorimi tofus habet memor et lacrimas, quas ebibit ante, nunc quoque gutta refert, referunt et saxa dolorem.

CICERISCUS

210 IHe quidem flet adhuc; sed multa, Faburne, levari posse monent numerique monent et verba querentis, quaeque ipse in vultu speculans et voce notavi, dum vacuam in foribus discreto vimine texit fiscellam et vario solantem se Orphea cantu 215 coniuge cum socia pingit memoremque querelam

quemcumque ad iuncum ingeminans miseratur amantem. Mox subit: « O mea quisnam, heu quis mea vulnera curet? ». En audi: «Milli cur, cur o mihi triste minatur Iris ab exortu, maerent sata, luget et hortus?

220 Tandem, o tandem aquilo nubes disperget et austros. Quisnam, o quis desiderium et mea vulnera sedet? Orpheaque Eurydicenque sequentem intexite, iunci, dum fiscella levi circumfrondescit acantho.

Saevit hiems dira et pecori ferus ingruit aer


ECLOGAE


41


atque apibus tandem, o tandem miteseet et aer et zephyri ver diffundent; quaenam aura, quis aegrum solatur veris tepor aut nova mulcet hirundo?

Orpheaque Eurydicenque sequentem intexite, iunci, dum fiscella levi circumfrondescit acantho.

Arescunt coeli vitio atque uredine prata et sii vis cecidere comae; tandem, o tandem imbres restituentque comas silvis et gramina pratis: quisnam o restinguitque ignes et vulnera sanat?

Orpheaque Eurydicenque sequentem intexite, iunci, dum fiscella levi circumfrondescit acantho ».

Haec senior, suetam interea tiec spernit avenam, et pateram exornat nymphis et mulctra Vacunae.

FABURNUS

Non amnes, Cicerisce, aut haec quae flumina cernis decrescunt non usta calore, augentur ab imbri ; post coeli tempestates pelagique procellam 240

componunt sese fìuctus et nubila cedunt.

Tristitiae quoque meta sua est. Meliseus ab antro prodibit tandem segetis niemor et memor horti, diluet et rastris curas et falce dolorem.

CICKRISCUS

Quin potius, quoniam ver appetit et sua curae est 245

insitio, falcemque illi cuneosque paramus?

Cortice quoque etiam lentescat vulnus et udo, quae super ipse linens imponat glutine, libro.


225


230


235


Ili


M ARON


Syncerius et Zephyreus pastores queruntur apud sepulcrum Maeonis; inox a dolore in voluptatem conversi amatoria ac pastoralia quaedam canunt. Sub ipsius autem Maeonis persona Pauli Artaldi medici mors deploratur.


SYNCERIUS

Ipse vides, quo tot, Zephyree, inventa sepulcrum cuneta tulit: superat vix, ah, vix est super umbra.

ZEPHYREUS

Synceri, non umbra diti, non fama, nec ipsa exstabunt monumenta; rogo vix pauca supersunt;

5 inox eadem nox obscura caligine condet;

quae tumulo circum increscunt virgulta vel alto ignea vis excussa polo aut manus improba perdet, ossaque nuda solo sparsa atque ignota iacebunt; ne post ossa quidem, nec fabula Maeonis ulla.

SYNCERIUS

io Haec igitur, Zephyree, dies? Haec summa laborum est? Quin potius, quoniam nulli sunt Maeoni sensus,

Maeona nec lacrimaeve iuvant aut carmen, eamus.

Ara, vale, cineres magni pastoris havento; nos, Maeon, nos te aeternum saivere iubemus.


ECLOGAE


43


ZEPHYREUS

Discedens ego, terra, tibi, quae Maeona servas, et desiderium et lacrimas meaque oscula linquo; te zephyri foveant molles, te lenior aura,

Maeonis et de qua frondescet amaracus urna usque fluat liquor ille tibi, quo vulnera et ipse sanabat, quo Naiadum comebat et ora, fundebatque deùm ambrosiani per rura, per hortos, aeris et medica purgabat ab arte venenum, quo fuit et silvis olim tam notus et urbi, et fama superavit Ocrim iugaque alta Matesi.

Ipse vale aeternum, Maeon, mihi maxime Maeon.

SYNCERIUS

Nunc agedum, tenues calami, mea dulcis harundo, di coelo, terris umbrae, nos lenibus auris cantantesque fruamur et otia laeta sequamur.

Cura olerum studiumque herbarum artesque medendi viventem iuvere expressi et Maeona suci, me compressa iuvant labris labra; Phylli, venito; ipse inter frondes coryletaque densa latcbo.

ZEPHYREUS

Oscula me suppressa iuvant; mea Lychni, maneto qua platani strepit umbra, sonat leve murmur aquai.

SYNCERIUS

Non me tam levat aura Canis sitientis in aestu, spirat Acilla suo quam quod de pectore anethum.

ZEPHYREUS

Me risus fovet, aura Philaenidis, aura cachinni, sordeat ut Philomela apiumque ad saepta susurri.



44 CARMINA

SYNCERIUS

Vidi ego pietà manu selectaque fraga legentem,

A o innuit et mihi, serta deus dum stringit in umbra: hic ibi tum femur hirsutum saetosaque menta obstupui atque oculos fruticoso in margine fixi.

ZEPHYKEUS

Vidit me dum poma lego arrisitque legenti, et dixit mihi Nais: « Amant et poma Napaeae ».

45 His ego tum implevique sinum obstupuique papillas pectora dum limis oculis et colla pererro.

SYNCERIUS

Suave per aestatem, ad fontem stat ubi unda, canorum agmen et argutas ranarum audire querelas, veliera tum crispantem et cornua lata moventem 5 o Cirronem spedare, salit dum terga Macillae,

inox Rufam, mox Albigenam, mox Thyrsan et Hypsan, ac iuxta residere, cui tua gaudia narres.

ZEPHYRKUS

Suave per hibernum frigus, dum nox silet, ipsum ad foenile boum murmur, cum ruminat omnis 55 grex simul et pastae suspirant pignora matres, audire, et saturi distenta sub ubera fetus dum ludunt, petit hic socium, fugit ille petentem, atque una recubare, cui tua pectora iungas.

SYNCERIUS

Hic aries villosus et hirtis cornibus, aure 60 quadrifida, cui tergemini lato inguine testes

horrescunt, hic ipse aries gregis omnis et omnis virque paterque gregis; patrem hunc fetura fatetur, admissura virum; spes est gregis omnis in uno.


ECLOGAE


ZEPHYREUS

Miraris taurum hunc; patrem hunc Lucania et unum iactat habetque virum; armenti laus omnis in uno est. Ducit ab Herculeo genus et cognomina tauro; hunc Dryades mirantur, amatque et deperit illa, quae facie tauros, oculis capit aurea cervos.

SYNCERIUS

Sit modus, o Zephyree: instat nox, ite capellae, ite et oves; age coge, Lacon, age coge, Lycarba, latratu et revoca, cessit qui a matre, iuvencum.

ZEPHYREUS

Synceri, hoc age, lecta sinu dum mespila condo, in thyrsum dum sorba suis cum frondibus apto.

His gaudet tua Sila, probat mea Rufula sorbum.

SYNCERIUS

Eia eia, Saturisca, domum, ad praesepia nota, quid segnes? Eia ite, eia; nox advenit, eia, ite domum; insidiis nox opportuna lunorum est.


IV


A C O N


Acon adulescens Napen a se amatam nymphis praefert Naiadibus. Illae veneno ex oculis emisso Napen conficiunt Vertumnus eam in napum convertit. Introducuntur ìtaque Petasillus et Saliuncus pastores fabel- lam liane referentes, deinde quoque rusticanas quasdam Melisei can- tiones decantantes.

Petasillus et Saliuncus collocutores. %

PkTASILLUS

« Cedite, Naiades nymphae, iam cedite, vincit pulcra Nape paetisque oculis uigroque capilLo. » Verberat bis puer acer Acon atque increpat ore.

Illae oculis conceptum atro sub corde venenum 5 inspirant, quo vieta Nape tabescit, ut altis tabescunt sub sole nives in montibus, et iam ponit humi languentem animam morsque occupat artus. Hic ter Acon scidit ora comamque a vertice vellit et clamore nemus complevit, questibus auras. io Clamantem Vertumnus opaco e limite sensit; accurrit pueri memor, et miseratus amantem iniecta tellure Napen tegit. Illa repente in bulbum conversa solo radicibus haesit; vestit eam foliis deus et frondescere iussit:

15 bine olus, hinc herbosa Nape turgescit in agris.

Haec nobis quondam pueris Meliseus ad ignem narrabat, cum rapa senex poscamque probaret


ECLOGAE


contusamque fabam sparsa condiret amurca misceretque apio rutam, coriandron aceto.

SALIUNCUS

Non puduit cantorem igitur resonantis avenae, cui tot oves, pecoris tantum, mulctralia tanta, pellitum pastorem olitorum accumbere mensis ulpicaque et veteres ructare ad pratidia cepas.

PETASILLUS

Illuni cepa recens viridisque cucurbita captum ducebat mentaeque sapor sucusque sisimbri, munere quo viridi recubans in caespite mecum haec cecinit veteres fassus per carmen amores:

« Huc ades, o mihi cara, vocant te, Ariadna, ligustra, te myrti salicesque vocant, age, cara, ven to.

Ipse tibi tenerum legi servoque phaselum, ipse cicer, tibi sepositis rosa floret in hortis; en tibi coeruleus cucumis super amite crescit, coeruleus cucumis devectus Arangide terra, hic ubi nigirides ranae certare elephantis praesidio culicum haud dubitant et hirundinis atrae, te manet hic cucumis, propera, mecumque recumbe. Quin et Campano de veliere textus et Umbro supparus et viridi circum variatus hibisco te vocat; hunc suit Alcidamas, distinxit et Alcon, hic et acu Morco similis, quem mater Acilla instituitque colo atque apibus formavit alendis; supparus is tibi sepositus blanditur et instat.

Huc ades: en tibi grex, Ariadna, occurrit eunti; dum properas, laetae plaudunt de fronde cicadae».

Haec cecinit Meliseus humique hortensia dona evellens mentastrum atrox et sedile porrum sustulit ipse umeris fascem et redolentis anethi, mox sese in montes et pascua nota recepit ad veteres lauros fumosaque tigna Vesevi.


48


CARMINA


50 Illinc et mihi fiscellas et cymbia lactis

mittit, amicitiae memor et trivialis avenae, idem pastorum cultor pariterque olitorum.

Post dulces quandoque epulas iuvat esse lupinum, esse inulas, asprina iuvant, post lene Falernum;

55 et mea me quotiens petit ore Biturrica, quantum ruta iuvat, quam labra iuvant redolentia porrum. Scilicet ille, satur scrutis et lactibus agni ac sale continctis haedorum clunibus, atrum laudat olus, acres ructat de gutture bulbos.

SAL1UNCUS

60 Et nostri, Petasille, greges sensere canentem in silvis Meliseon, adesaque saxa sonorem dum referunt, tacitae cantum stupuere Napaeae; et (mirum) fessae vocem tenuere cicadae prostrataeque solo iacuere ad carmina vaccae,

65 oblitae cytisuin pecudes, satureia capellae.

Incipit h'nc: « Ariadna piro mihi gratior ipso, quod superat vel odore rosas, vel fraga colore; dum pectus foveoque manu tractoque papillas, non me mulctra iuvant, non lactis piena recocti 70 fiscina, non haedus dum ludit ad ubera matris, bucula non cupido dum blanda admugit amanti».

Desierat: plausere boves, plausere iuvenci mugitu, socio responsant antra favore convallesque cavae, resono nemora avia cantu.

75 Mox iteruin: « Dulce, in pratis dum gramina tondent, cernere capreolos variato tergore, pictis distinctos maculis; mater vocat usque paventes, sectantur trepidi vestigia matris anhelae, ludunt et saturi circum ubera nota gemelli.

80 Suave per aestatem liquidam mulcentibus auris, dum tectae ratnis volucres conubia miscent, pandentemque alas caudamque ad terga rotantem pavonem spectare. Vocat Iunonius ales


ECLOGAE


49


consortem thalami, speculosa volumina versat, cauda micat, mediis fulgent sua sidera pennis; venit amans, cupidis miscent simul oscula rostris, iungit amor geminos, geminataque gaudia gliscunt, inter utrosque suos Venus ipsa accendit olores.

At mea cum liquidos Ariadna recedit ad amnes albenternque pedem nudatque ad flumina suras, genuaque sub vitrea candent argentea lympha et fungis alni candentius et nive corni, populus et niveos quos iactat in aera flores ; tunc mihi corda liquant vel niella Sicanidos Hyblae, niella favis Heliconis et anteferenda Libyscis et suco, Siculae stillant quem cortice cannae ».

Finierat: simae rupere silentia caprae, ruperunt et oves, simul cum matribus agni, balatum referunt colles Gaurique recessus et Cumae vacuae et cryptae graveolentis A verni, antraque Musconis et opaca sepulcra Tuennae.

Haec ait, et latis umeris quae bucina pendet, inflat eam labris turgentibus: illa frementi involvit coelum gemitu. Quo concita silvis erumpit clamore suum gens horrida saetis, horrida grunnitu et tundentibus aera sannis.

Ipse tnanu glandem spargens citat ore erepatque ora per et dentes rictu glans hausta voraci, lambentes catuli circumstant ubera matrum.

Mox abit ad fagos, sequitur simul undique pubes armentalis, agris regnat Meliseus in ipsis nodoso incumbens baculo et stans imperati adstant Umbronum generosa cohors, turni aeque Laconum latratu lupos arcent et limine fures.

Haec memini, Petasille; iuvat meminisse; vel umani candentis lactis pretium ferat, o mihi siquis hunc iterum det vidisse atque audisse canentem, det calamos modulare levemque inflare cicutam.


«5


90


95


100


«05


110


115


I. I. Fontani, Carmina.


4


50


CARMINA


PET ASILLUS

O mihi siquis eum sistat Vulsonis in antro 120 rursus et ad Mopsi saiices aut rura Salenti, ille sibi vitulum pretium ferat, eligat agnum Cornipetam, cui lana pedes descendit ad imos.

Rursus et ipse suos recinat Meliseus amores, aut cum Deboli pratis, Minionis ad alnum 125 haec dolet, et socias ranae iunxere querelas:

« Ad corylos Ariadna canit subtegtnina dùcens; dum canit, assuetas miscet Philomela querelas; coniugis absentes haec dum suspirat amores, ingeminat memorem nati Philomela dolorem ; i^o dumque viri barbam meminit saetosaque menta, hic Philomela gravem sustollit in aera questum; dumque torum queritur fraudataque gaudia lecti, maestà silet Philomela facitque silentia luctus: suspirant redolentque simul, quo carmine captae 135 formicae tacitum dant laeta per agmina plausum.

Ad fluvios me torret amor, fax urit ad amnes: o mecum veteres, ranae, renovate querelas.

Dum tibi promitto noctem meaque oscula, coniunx, deliciasque paro gregis et nova munera porto,

140 dum lavor ad fontem sudataque pectora tergo, et filicem necto crines ac tempora circum, ecce lupum ad caulas; agnumque ex ubere matris eripit et tacitus latebrosa per avia tendit.

Ipse sequor, noctem in nimbis per inhospita duco,

145 et mea te, coniunx, exclamans pectora piango:

O mecum veterem, ranae, revocate dolorem.

Dum tibi de viridi fiscellam vimine texto virgaque coeruleo miscetur candida iunco flavaque supremum circumdat linea textum j 5 o et limbum croceo subtexunt flore corymbi, ecce per impluvium demisso fune pedumque et picturatum buxi de fronde galerum


ECLOGAE


5 r


fiscellamque, decus texturae et ruris honorem, surripiunt fures, ah, monstra pudenda Brigantum.

Excutior sonino trepidus latrante Cynandro; 155

dum crudo perone mihi pes sternitur alter,

ingruit atra cohors murniur, subroditur alter

pero nec a morsu pollex defenditur aegro ;

exclamo lacrimansque genas et pectora tundo:

o mecum questus, ranae, geminate recentes. 160

Dum fetus geminos vaccae candentis, adulti spem gregis, ad fluvios et prata virentia duco, dum mihi promitto suboles, ad aratra iuvencos, ad mulctram vitulas, ad dolia dona Lyaei, dumque sero cytisum vaccis arbustaque pango 165

atque serens canto ad sulcos vinetaque pangens ad foveas, ipsi mecum experiuntur et agni, ludunt ad sentes infirmis cornibus haedi, ah dolor, ah lacrimae, sonuere tonitrua coelo, discurrere faces ignitaque tela coruscant, 170

de coelo tacti fetus, armenta gregesque et tactae vites avulsa et stiva serenti attonitu ; vix ipse super turbatus et amens stragem inter pecorum frugumque relinquor et atris ambustus flammis iaceo; vix colle propinquo 175

lapsa Pales tutatur humi tollitque iacentem:

O mecum solitas ranae instaurate querelas et luctum geminate novosque intendite questus ».

Concidit hic: ipsi simul ingemuere iuvenci ingemuere et oves cumque ipsis matribus agni, 180

ingemuere caprae ipsis et cum matribus haedi, demisere comas quercus, liquere palumbes et quercus, frondemque nuces posuere, columbi deseruere nuces, ramos fregere myricae,

deseruere at aves nidum et cum prole myricas, 185

deseruitque et apis flores roremque cicadae et ranae mutis fecere silentia buccis.

Haec Saliuncus et haec referebat harundine clarus


52


CARMINA


et calamis Petasillus, uterque insignis avena.

190 Interea asparagosque legunt fungumque recentem boletosque sequuntur et altercantur utrimque, conditura suo quae sit miscenda sapore; tecta et uterque subit nigro squalentia fumo hirsuti Labeonis. Hic et miscere Falernum

195 asparago docuit, docuit piper, hic boletis

incoctumque pirum, mentae silvestris acervum alliaque adicere et contritum serpillum, postremo querulis oleum stillare patellis.


AD ACTIUM SYNCERUM SANNAZARIUM CORYLE


Coryle transformata et Amor vinctus.

Hanc, Acti (neque enim pattila solum aesculus umbra grata placet), corylum tueare, nec arbutus una carmine nota dei est, Pana aut tegit una canentem aestibus in mediis somnos suadente cicada; veruni etiam et corylus nostris est cognita silvis, nec tantum Meliseus eam aut tantum una Patulcis ornarunt calamis caesoque in cortice versu, cutn questu commota gravique excita querela vertice decuteret frondes et corde sub imo redderet: « Heu heu ». Sed singultibus interrupta piena nequit raucas iam vox erumpere ad auras; sibilat ipsa tamen : «Vidi tua funera, coniunx », atque illa.: «Ah moriens morientem, Ariadna, relinquis». Nam iaculo quondam choreisque insignis acuque praestabat Coryle, nympharum haud ultima forma.

Sed quo non penetrat livor? Dum fessa lavaret ad fontem, dum membra fovet Sebethide in unda, vertit eam cantu in stirpem Circeis Abelle ac densis circum ramis et cortice saepsit.

Illa novo latitans sub stipite flevit et ipsos, ah miseram, audita est poenam deposcere divos.

Sic olim puer audieram, dum cantat Amilcon ad choreas, nitet alba seni coma, deque galero cauda lupi et furvis horrent umbracula cirris.

Tityrus hunc docuit, sub quo cava fistula primum


54 CARMINA

montibus his numeros deduxit et antra canore implevit. Corydona quis aut non novit Alexin, pastorum aut musam Damonis et Alphesiboei?

Inde alii. In primis bifori Corylenus avena 30 saevum arcu cassumque oculis et pectore Amoreni obtrectare ausus et amaro incessere cantu.

Quod facie minium referens, quod flavus et albo pectore, proceros quod late effusus in artus deperit Aridiam, cui sit breve corpus et ater 35 inficiat livor nigras cum pectore mammas

torpescantque oculi albescant et tempora canis; assiduus tamen in silvis ad flumina clamet:

« Aridia o mihi cara, ades et simul oscula iunge, en primas tibi castaneas, prima arbuta servo ».

40 Aridiam solae referunt sed inaniter aurae.

Non igitur tantum Meliseus et una Patulcis, veruni hedera praecincta virenti et tempora myrto ac molli calamos circum complexa labello Antiniana suos longum est conquesta dolores 45 ad corylum. Haec solitas lacrimoso murmure voces frondibus instrepere ac rupto de cortice visa est et questus repetisse gravem et geminasse querelam ; ut nuper, cum exutum armis vinctumque referret inmitem Veneris puerum solaque sub umbra 50 desertuin, ac tacitas furtim effugisse Napaeas. Invidia heu tantum potuit visque effera amandi vieta metu alteriusque tori suspecta libido.

Certabant una genitrix face, natus et arcu, ille ferire homines, urere at illa deas.

55 Par erat bine hominum gemitus, par inde dearum,

atque bine atque illinc par quoque vulgus erat. Ridebat genitrix, rubuit puer; ille pbaretram excutit, accenso haec concutit igne facem, tum simul una duas involvit fiamma Napaeas;

60 clamarunt: «Uno laedimur igne duae»;


ECLOGAE


55


pastores una tris vulnerat ille sagitta;

vulnere tres uno congemuere pares.

Fassa est se victam risu dea terque per ora perque genas nato basia anhela dedit: prima rosas oluere Paphi, Cnidiam altera nardum, 65

tertia amaracinas visa referre comas.

Collocat hinc gremio fessum, lenemque quietem invitat blando naenia grata sono; rorarat teneros artus sopor, et tamen ipse

articulos, tamquam spicula tractet, agit. 70

Mox viola super instratum mollique ligustro ponit ad argutae fluxile murmur aquae commendatque suae Sebethidi, moxque sub ipsum tecta nemus longe devia rura petit, diversosque legens non uno e gramine flores 75

nunc sibi, nunc puero serta novella parat; nec non et Charites studio mulcente laborem effundunt teneros prata per uda modos.

Admovet interea pueri Sebethis ad ora

ora sua et sensus inficit inde suos; 80

ilicet buie tacitum serpit per membra venenum sentit et afflatus corde dolente novos.

Deliolum tunc maestà petit soloque sub antro conqueritur, flammas nec capit ipsa suas:

« Parve Amor, heu deserte Amor, heu puer une sub umbra 85 nec comes aut custos, non tibi mater adest, fraudes insidiaeque assunt, male credite silvis, ah sopor, ah tanto conscia ripa dolo».

Hinc Nemesis ruit, inde comis effusa Corinna,

Lesbia at hac, illa Cynthia parte volat; 90

corripit haec arcus, suspectas illa sagittas et iacit in medios noxia tela rubos; illa manus iunco religat, simul altera vittis obstrinxitque oculos occuluitque genas.

Mox laetae spoliis redeunt, gratantur euntes, 95

quod sit rivalem nulla habitura suam,


56


CARMINA


quod nullae invidiae posthac in amore futurae, quodque sit et certum quaeque habitura torum, sitque etiam nullos tandem sensura dolores, ioo dum nova mutata sorte in amore rota est:

« Unus amor, sua cuique fides, mala philtra valento, nil puer hic, quo nos ludere possit, habet ».

At puer, ut sonino excitus nova vincula sensit atque oculos vitta praepediente tegi,

105 fletque sirnul clamatque simul: « Properate, sorores, demite texta oculis, solvite vincla manu ; heu, mater, cui me liquisti? Credula mater, me violae aut sertis posthabuisse potes?

Ingratae Charites, sonine insidiose, nemusque, no et tela et pharetrae num periere meae?

Pastores, genus infidum, infidaeque Napaeae, reddite nunc arcus, reddite tela mihi ; quod si, quae vobis iam sint nocitura, timetis, reddite quae saltem sint nocitura deis ».

11 5 Talia per lacrimas iterat puer. Ecce per hortos mota quidem questu pulcra Ariadna venit, qualis quae fraudcm metuat, quae ferre dolenti quaerat opem. Sit opem poscere dignus Amor.

Ut dextram explicuit: «Mater mea » dixit, et illam 120 inicit in teneros, pectora blanda, sinus.

Ut matrem suasere sinus, subrisit, et inter verba iacit blandis oscula blanda sonis; mutua virgo refert, suasere quoque oscula matrem dulceque nescio quid oscula Amoris habent.

125 At postquam emicuere oculi et fax illa refulsit, visus Amor certe est, qui fuit ante puer; visa sua et puero mater, sic pectora suadent oraque, ni naevus prima labella notet.

Sed tamen ingeminat: «Mater, da spicula, mater,

130 redde arcuili ac pharetram, telaque redde mihi ». Ecce autem geminae per murmura nota columbae ostendunt arcus atque ubi tela latent.


ECLOGAE


57


Eruit illa arcus et sentibus abdita tela, obducunt spinas qua tetigere rubi, tum puerum accingit pharetra pharetraeque sagittas 135

indidit, ipsa sua disposuitque manu.

Ridet Amor gaudetque arcus tractare sinuque virginis e tenero vulnera sueta parat, ore puer, sed fraude senex atque arte magister,

trux dis, trux homini, trux quoque et ipse feris. 140

Mox collo implicitus nymphae puerilia iungit oscula et alternos provocat ore iocos, paulatimque dolos meditans inspirat amicum virus et a tacitis inficit ossa notis:

« Nec tua non nostrae versabunt pectora curae, 145

quique sinu teneor, corde fovebor Amor, nec vates derit, qui te quoque cantet, et illi ipse adero, ipsa libi grata futura parens ».

Haec ait et nitidis coelo se sustulit alis;

qua volat, auratae signa dedere comae. 150

Ad inatrem properat, nani vidit ab aere matrem;

excipitur roseo matris ab ore suae.

Quae postquam pueri casus et vincula novit, detersit lacrimis quaeque fuere notae, et solata simul, simul et miserata, papillas 155

obtulit; admovit labra manusque puer, deque sinu fluxere attrae, fluxere Favoni atque Arabum afflatu prata oluere nemus.

Haec postquam Antiniana, novum coryleta dederunt

cum plausu gemitum ac veterem indoluere querelane 160

11 la iterum solata: «Quid, o maestissima », dixit,

« nunc corylus, Coryle? Sors haec tua nunc quoque multis invidiae est; lacrimae fìores, suspiria fructus dant tua. Non paucis livor quoque profuit, et te invidia extollet parietque iniuria famam ». 165


VI

QUINQUENNIUS


Institutio ad vitae cultuni et religionem. Quinquennius filius, Pelvina mater.

QUINQUENNIUS

Dio, mater Pelvina, fragor quis tantus et unde? Dolia num stringitque cados vindemia et arctat?

Hei mihi, quam crebri rutilant de nubibus ignes.

PELVINA

Abde sinu te, nate, meo atque amplectere matrem,

5 ne trepida: di, nate, focis genialibus astant castaneasque suo prunis cum cortice torrent.

Illae, ubi sub cinere ardentem sensere favillam, displosae crepitanti bine tanta tonitrua coelo disiectique ruunt ignes. Caput exsere, nate, io di mensas liquere, neque est metus ullus ab igne.

QUINQUENNIUS

Me miserum, properat, procul en vestigia nosco, Orcus adest atque ore minax ac dente cruentus. Hunc, mater, mihi pelle raanu : trahit horrida crura et quassat caput et mento riget hispida barba.

Hunc abigas, Pelvina, mihi.


ECLOGAE


PELVINA

Fuge, saeve; quid audes

in puerum? Fuge, Claude. Meus iam nocte quiescit, inque diem queritur nihil hic meus. I, pete tesqua atque fatnem solare faba ingluviemque lupino.

QUINQUKNNIUS

Quid, mater? Baculumne quatit ferus et riget aure?

PELVINA

lllum ego, nate, antro inclusi scuticaque cecidi.

" QUINQUENNIUS

Anne etiam zona vinxisti?


PELVINA

. Et compede cruda.

QUINQUKNNIUS

Nunc, mater, tete amplector novaque oscula iungo.

PELVINA

Quinquenni mihi care, tua haec sunt oscula; iunge, atque itera.

QUINQUKNNIUS

En itero: die, o mea, die, age: quidnam hic Orcus deus est?

PKLVINA

Deus est hic, nate, malignum numen et in pueros saevum grassatur. It umbra, dentivorax umbra horrificans noctemque diemque et baculo ferit et dextra rapit et trahit unco, fauce et hiat puerum, queritur qui nocte, die qui oblatrat matri mammaeque irascitur; illum et dextra fovet et cauda demulcet amica,


6 o


CARMINA


qui ridet matri inque sinu nutricis amatae dormiscit, capit absinthi et cura melle liquorem; quin cui brassiculae semen placet, huic dat ab ipso 35 blandus avem nido, dat pictae colla columbae, quam tibi pollicitus.

QUINQUENNIUS

Num perlita crustula melle est quoque pollicitus?


PELVINA

Dabit haec tibi, nate, benignum numen et iIle deus, cui nos atque omnia curae.

QUINQUENNI US

Die, mater: deus iste quis est numenque benignum?

PELVINA

40 Qui tenerum lactis florem ac ientacula praebet, dum matri puer obsequitur, dum paret alenti ; qui piena melimela manu croceasque placentas dat pueris, dum litterulas et carmina discunt.

QUINQUENNIUS

Num det fraga mihi, cerasi num molle quasillum,

45 ad ferulam cum discipulis si crastinus asto?

PELVINA

Quin et cariculas, quin mitia sorba nucemque pineolam et dulci perfusa cydonia musto.

En crustum, en prunum aridulum, en mustacea et offas.

QUINQUENNIUS

Num, genitrix, deus hic panem post vina canenti 50 mulsa sacerdoti miscet, dat sorbile et ovum?


ECLOGAE


PKLVINA

Qain et avem: pinguem ipse suum vult esse ministrimi. Det tibi avellanas ficumque uvamque recentem, invises quotiens templum et veneraberis aram et faris bona verba.

QU1NQUENNIUS

Monedula si mihi detur.

quive gemat cavea turtur, vel tympana pulsem, dum facit antistes rem sacram atque incubat arae.

PKLVINA

His ego citriolum frondenti et praecoqua ramo addiderim, nulla in gremium si lotia noctu fuderis Unctiliae, tibi quae dedit ubera parvo.

Nunc grandem loti pudeat.

QUINQUENNI US

Mihi desine, mater,

irasci. Sopor ipse gravai; nam saepe per umbram ludere cum pueris videor vel litore primo nare simul nassaque leves includere pisces, exclusos mox elabi, me subdier amni, stillare et liquidum madefacto e corpore rorem.

Hoc nato, mater, praesta, ut deus ille benignus excitet e sonino stupidum exhibeatque matellam; cedam ego cariculis siccis dulcique placentae.

PKLVINA

Atqui, nate, deus nil esurit; ille matellam

haud curat. Quin dona cape et cape semina, quis tu

urinam moderere et lotia rara remittas;

sin aliter, deus ille atrox tibi, nate, flagellum

incutiet. Volat explorans, quis lintea parvus

inquinet, urticaeque decem fert se ante maniplos,

et caedit scutica nigroque involvit amictu


62


CARMINA


micturientem aliquem taetroque absorbet hiatu. Mitescit tamen et rictus compescit hiantis, pectendum quotiens matri buxoque colendum praebueris caput et purgandum lende capillum.

80 Narri secus intortum orditur de vertice funem, quo puerum trahit et deserta exponit in alga invitatque avidas adaperto gutture phocas.

Quare, age, care, mihi cervicem amplectere et ipso lude sinu, simul abde oculos et collige somnum.

QUINQUENNIUS

85 An, mater, mihi blanditias et carmina dices?

PELVINA

Dicam, nate; etiam cunas modulabor ad ipsas naeniolam; cape naeniolam et nigra lumina conde.


PARTII ENOPEUS



PARTHENOPEI SIVE AMORUM LI BER PRIMUS


I

Librum alloquitur.

I munus lepido meo sodali non dura nimium, libelle, fronte, sed qualem tenerae volunt puellae inter blanditias iocosque molles caris coniugibus suis inesse.

Legem versiculis dedere nostris aetas et male sobrius magister, ut tantum teneras ament puellas, ut sint virginibus nihil molesti, ut molles, lepidi, leves, iocosi; quos uxor canat in sinu mariti, quos coniunx legat in sinu puellae, quos discant pueri, senes et ipsi, siqui sunt pueris ineptiores et castos fugiunt timentque versus. Nunc ad te redeo, libelle. Felix, i felix, pete nobilem sodalem inter nequitias amoris omnes ludentem in gremio suae Cicellae, cuius lacteolo sinu tumenti surgunt aureolae duae papillae,


Fontani, Carmina.


CARMINA


quas fecit manibus suis Cupido inaternas imitatus ipse mammas.

O quid coniuge dulcius venusta aut quid carius optimo marito, quales sunt Miniatus et Cicella?

Sed ne te nimium morer, libelle: festina Miniatum adire nostrum, qui te tam facili videbit ore, ut post milia basiationum dignum te faciat sinu Cicellae.

Hanc tu malueris, libelle, sedem, quam si scrinia regis ampia dentur.


il

Ad Fanniam.

Candidior nivea Veneris, mea Fannia, pianta es et Charitum tenero lactea crure magis, Aurorae praelata coma, praelata nitore;

Hebe munditiis cesserit ipsa tuis, cesserit aspectu Lede Hermioneque papillis, Flora genis, cedat Tyndaris ore tibi ; nigraque formoso furata es lumina Amori et per te caecus dicitur ille puer.

Naiadum illecebris cum sis lascivior et sit usque comes dictis gratia blanda tuis, ambrosia hinc teneris stillat tibi roscida labris, ambrosia hinc roseo spirat ab ore tibi.

Huius in amplexus, superi, properate. Sed ipse praeveniam, nec tu, bella puella, neges. Magna peti fateor; veruni mihi magna petenti contingat niveo pectore posse frui.

O mihi si liceat partes tractare latentis; cedite, di ; hac vincam condicione deos.


PARTHEN'OPEUS


O bona non tractanda homini, bona digna rapina coelicolum, superis o bona digna locis.

Deficio : gelidis suffundite tempora lymphis.

O desiderii lenta cupido mei.


ni

Carmen nocturnum ad fores puellae.

Sic mihi crudeles isti placentur ocelli, qui me luminibus surripuere suis, ut nulla e cunctis aeque formosa puella est nec quae sit misero tantum adamata mihi.

Nil formae natura tuae, nil cura negavit, una supercilii si tibi dempta nota.

Nani, quamvis molli semper sis dedita amori, nulla proterva magis, nulla benigna minus; cum tibi sint placidi mores, sint mitia corda, nulla benigna minus difficilisque magis.

Nam quid dura tuum sic me contemnis amantem neglectumque tuas despicis ante fores?

Ipsa fugat primas nox intempesta tenebras, nulla tamen nostro mota dolore venis; frigida saevit hiems inmitis et ingruit aer, exclusum pateris me tamen esse foris.

Fannia, solve fores, mea Fannia, Fannia, quaeso, solve fores, quaeso, Fannia, solve fores et me, quem gelidus Boreas contraxit et imber, in tepido foveas, dulcis amica, sinu.

Quod rogo nec magnum est; et amor sibi mutua poscit mutuaque amplexus gaudia poscit hiems.

At tu, quae dominae servas dilecta cubile, me miserum, dormis, scita Lepidi, diu.

Si dormis, tibi sit facilis somnusque quiesque, sin vigilas, posti, te rogo, deme seram:


CARMINA


scis etenim, quid noster amor, quid spes mea de te, quid mihi promittat, quae tibi tanta fides.

Me miserum, dormis nimium, iucunda Lepidi ;

surge, age, de molli surge, Lepidi, toro, nani se quamprimum terris lux candida praefert seque dies roseo suscitat oceano.

Sed tibi quid feci, crudelis sonine? Quid, inquam, dure, meas frangis, somnule, delicias?

Te decuit, nostris olim devicte querelis, lumina iam dominae deseruisse meae.

Anne deum mentes an livor numina vexat, quos iuvat et nostra commoditate frui?

Nani te, si invidia, crudelis somne, vacares, par fuerit mores noctis habere bonos: nox facilem cupido semper se praebet amanti, nox iuvenum curis obsequiosa favet; illa meos quotiens custodem fallere iussos ciani tulit ad lectum, quo iacet illa, pedes, et quotiens, vigili quamvis cum matre iaceret, illa meo femori iunxit amica femur.

At tibi, somne, tuis semper sopor absit ocellis, imprecor, et semper lumina aperta geras, quaeque papavereis tecum fers pocula sucis rupta cadant et sis pervigil ipse diu.

Salve difficili subnixus, pessule, posti, limina quaeque tua claudis, iniqua sera, vos mihi nunc faciles aditus praestate roganti ad dominamque meam pandite, qua sit iter: vos ego Panchaeo supplex venerabor odore floribus e vernis pictaque serta dabo, vobis myrteolo spargam de flore liquorem, vobis de roseo lympha madore fluet.

O male, quod fletu nequiquam absumor inani despectasque meas, pessule lente, preces.

Sic tibi nec longae caries nec ruga senectae officiat nec te sentiat ignis edax,


PARTHENOPEUS


sic tibi nec raucae stridet quae lamina serrae nec queat ulla tibi saeva nocere manus: furtivus clauso sensim te subtrahe posti, ut pateat moto cardine laxa foris.

Sed mihi quid lacrimae prosunt? Quid vota precesve Roboribus duris nulla subest pietas.

Crudeles postes, crudelis ianua, tuque tam male grate meis, pessule, deliciis, vos situs obducat, vobis non aequa securis saeviat et cuneis instet acerba manus, in vos irati procursent undique ainantes, ingerat hic lapides, inferat ille faces.

Ergo, ubi tam durae consumpsi tempora noctis, mortua quid prodest membra referre domum?

Hic moriar sit et haec mihi funeris auctor acerbi ianua, sint tumulus limina et ipsa meus.


IV

An Fanniam.

Puella molli delicalior rosa, quam vernus aer parturit dulcique rore Memnonis nigri parens rigat suavi in hortulo, quae mane primo roscidis cinctos foliis ornat nitentes ramulos; ubi rubentem gemmeos scandens equos Phoebus peragrat aethera, tunc languidi floris breve et moriens decus comas reflectit lassulas; inox prona nudo decidit cacumine honorque tam brevis perit.

Sic forma primis fìoret annis; indecens ubi senectus advenit,


70


CARMINA


heu languet oris aurei nitens color, quod ruga turpis exarat; perit comarum fulgor et frontis decus dentesque flavent candidi ; pectus papillis invenustum languidis sinus recondet sordidus, quod nunc Eois lucidum gemmis nitet tenuisque vestit fascia.

Nullas amantis audies maesti preces duram querentis ianuam, non serta lentis fixa cernes postibus exclusi amantis munera; sed sola noctes frigido cubans toro nulli petita conteres.

Quin hoc iuventae floridum atque dulce ver brevemque florem carpimus; post lustra quinque iam senectus incipit latensque surrepit modo.

Quare meorum o aura suavis ignium, dies agamus candidos noctesque divae conteramus integras, quae mane lucet Hesperus.


v

Ad pueros de coi.umba.

Cui vestrum niveam meam columbam donabo, o pueri? Tibine, luti, num, Coeli, tibi, num tibi, Nearche? Non vobis dabimus, mali cinaedi ; non vos munere tam elegante digni. Quin ite, illepidi atque inelegantes; ales nam Veneris nitore gaudet, odit sorditiem inficetiasque,


PARTHENOPEUS


insulsos fugit et parum venustos.

Sed cuinam cupis, o columba, munus deferri? Scio; nam meam puellam anias plus oculis tuis nec ulla vivit mundior elegantiorve.

Haec te in deliciis habebit, haec te praeponet nitidis suis ocellis nec tanti faciet suam sororem.

Huius tu in gremio beata ludes et circumsiliens manus sinumque interdum aureolas petes papillas. Veruni tunc caveas, proterva ne sis; nani poenas dabis et quidem severas, tantillum modo tam venusta poma de tactu vities: et est Diones tutelae hortulus ille dedicatus ; numen laedere tu tuum caveto. Impune hoc facies volente diva, ut, cum te roseo ore suaviatur rostrum purpureis premens labellis, mellitam rapias iocosa linguam, et tot basia totque basiabis, donec nectarei fluant liquores.


vi

Queritur de ingenii tenuitate.

Aerii montes et mollia prata nemusque et vos carminibus, flumina, nota meis, quod me tam gracilem voluistis ferre poetam, indignor magnae laudis amore calens.

Nam mihi iam pridem tenues agitantur amores attritamque sequor vatibus ips'e viam, intactos ausus nedum contingere fontes arduus et suinmi carpere montis iter


CARMINA


hic, ubi Pierio recubans Lucretius antro concinuit Latio carmina digna sono ac rarum Siculus fecundo pectore vates rerum naturae condidit auctor opus.

Sed tamen ante diem quicquid properatur acerbum est maturumque suo tempore quicquid erit; omnia fert aetas et perficit omnia tempus nec serum quicquam tempus et bora ferunt.

Prima velini teneris intendat amoribus aetas cantet et ad citharam nostra Camoena suam ac primum teneros miretur Fannia versus, quos mea demulcens pectora dictat Amor, lascivumque prius me sentiat Umbria vatem gaudeat et nostro cannine lector amans.

Sera meis veniet. veniet si fama libel 1 is, in predo cum sit nostra senecta suo.

Tunc ego Castalias (vivam modo) pronus ad undas perfundam sancto labra liquore senex, quattuor et referam digesta dementa figuris, primum ignis, post hunc aeris esse locum, terra sit ut media mundi regione locata nixa suis opibus, pondere tuta suo, intervalla tenens distantia partibus aeque bruta quidem et solido sorte recepta loco, quam pater Oceanus spumantibus abluit undis amplectens medio dissociatque freto; sint duo praeterea, quorum sublimis ab arcto, imus ab opposito dicitur axe polus ; hos circum immensi volvatur machina mundi nec tamen impositum sentiat axis onus; denique gignendis quaenam sint semina rebus, unde suos ortus edita quaeque trahant; unde pavor cervis, rabies atque ira leonum, raucaque cur cornix, et bene cantet olor; quid calidi fontes imbri, quid noctibus Amnion ferveat et medio frigeat usque die;


PARTHENOPEUS


quem dederit rebus finem natura creandis;

Centauri numquid Scylla vel esse queant; cur non luna suo, sed fratris luceat igni;

quid vehat et Procyon, quid vehat ortus Eq Felices animae fatis melioribus usae, cura quibus primis talia nosse fuit; non illis studium gemmae, non dira cupido divitis aut auri perniciosa sitis, sed superum casto rimabant pectore teinplum :

quis superis nunc est vita beata locis.

At mihi servitium et tristis iam vita paratur illaque libertas pristina surripitur, immatura meae nec parcunt fata iuvcntae.

Ne peream, tu me, Fannia cara, iuva.


VII

Hymnus in noctem.

Nox amoris conscia, quae furenti ducis optatam iuveni puellam, grata dis magnis et amica blandae, nox bona, lunae,

quam colunt unam Geniusque Hymenque et suo gaudens Erycina nato, cum ferus diras acuit sagittas

tendit et arcuili ; o voluptatis comes et ministra, quae bona ex te fert thalamus torusque, quas sopor fert illecebras iocosque deliciasque,

quas simul iuncti faciunt amantes inter amplexus trepidumque murmur, inter et ludos tenerasque rixas,

dum furit ardor,


74


CARMINA


dum micant linguis, animaeque fiorem ore deducunt querulo, parique concidunt motu, resoiuta postquam 20 grata libido est.

Tu quies rerumque hominumque sola, tu graves curas et amara fessae amoves menti et refoves benigno pectora sonino ;

25 tu redis mundo redimita frontem

siderum sertis reficisque grato rore perfundens violaria, agros

frugibus exples.

Da meis finem, dea magna, votis 30 et quod optamus liceat potiri,

ne voret tristis penitus ealentes

fiamma medullas.


vili

Ad Musas.

Nymphae, quae nemorum comas virentis atque undas Aganippidas tenetis et saltus gelidos virentis Haemi, vos, o Thespiadum cohors dearum, vestris me socium choris et antris vulgi avertite dentibus maligni; et me Castaliae liquore lymphae sparsum cingite laureis corollis cantantem modo Sapphicis labellis.


PARTHENOPEUS


IX

Ad Fanniam.

Quid mihi tam multas proponis, Fannia, poenas, et cupis in tantis excruciare malis?

Sit satis interdum gravibus me affligere verbis et miserum de me sumere supplicium.

Non ego servitium dominae tam mite recuso (Ah pereat, siquis vincula et ipsa timet); luminibus sed dura meis te subtrahis et me excludit posita clausa fenestra sera, sed numquam potui lacrimis aut fletibus ullis efficere, ut nobis mitior ipsa fores.

An quia te a teneris dilexi puriter annis, hoc meruit de te, perfida, longus amor?

Quid si me alterius cepissent lumina? Quid si altera in amplexus isset amica ineos?

Hoc nocuit misero servisse fideliter uni, hoc nocuit tanta semper amasse fide.

O pereat quicumque colit tenerasque puellas et durae sequitur militiain Veneris.

Et mihi si posthac fuerit quae gratia tecum, dilanient avidi tum mea membra lupi, tum mea membra avido discerpant gutture corvi effodiantque oculos, qui mihi causa mali.

Ah valeant veneres, valeant mala gaudia, amores casta placent: luxus desidiose, vale; iain mihi Francisci tunicam cordamque parate, iam teneant nudos lignea vincla pedes; quam iucunda mihi ieiunia, quis ego coelum emereain, cutn me solverit atra dies.

At tu tunc nostros flebis deserta labores, cum subeant veneris dulcia furta meae,


CARMINA


cuin subeant dulces quas tecum ducere noctes saepe admirata es lassaque facta prior.

Sed quid tum lacrimae? Quid tum tibi vota preccsve Quem semel expuleris, non revocatur amor.

Non mihi cara quidem poteris, non bella videri, non, si sic fieri Iuppiter ipse velit.

Et licet in te alius dives suspiret amator, exemplo fuerit cautior i 1 le meo; ac, ne quem lateat quam sis non mitis amanti, saevitiam dicet parva tabella tuam, quam legat et iuvenumque chorus doctaeque puellae, et quicumque tuam sensit, Amor, pharetram :

« Fannia despectos semper fastidit amantes,

. hoc illi vitium mater iniqua dedit».


x

Phiuppi ad Faustinam epistola.

Quam tibi maluerim praesens, Faustina, salutem, littera sollicitae nuntia mentis habet.

Siqua videbuntur scriptis temeraria nostris, hoc constans veri pignus amoris erit.

Consilio regitur quisquis moderantius ardet, inconsultus erit, siquis amare volet; hoc mihi turpe putem, sapiens si dicar amator;

quique amor est aliis, sit furor ille mihi.

Forma minor certe quam nostra insania vestra est, sed pudor iste mei causa furoris erit, quamvis et facie veteres heroidas aeques, o non humano nata puella toro.

Hermionem laudant, quod erat spectanda capillis, et sibi Apollinea fecerat arte comam; hoque Clytemnestre potuit formosa videri, candida quod roseus sparserat ora color;


PARTHEN'OPEUS


77


sola Helene in terris, sola eius forma probatur:

sed tamen huic Helenae quid nisi forma fuit?

Cum tibi praesertim sint doctae Paliadis artes,

sit comes ex omni gratia parte tibi; 20

adde, quod et fastus semper contemnis iniquos, (Tyndaridum tota est dieta superba domus).

Vidi ego te in primi spatiantem limine templi, ille locus nostri vulneris auctor erat, et vidi et perii, gelidoque in pectore dixi: 25

«Non haec tempia mihi tempia salutis erunt». Ignibus urebar tacitis ut Vesuia rupes undaque in Oetaeis Thermopylaea iugis; non tamen audebam tacitos aperire dolores

ingenium metuens, casta puella, tuum. 30

Donec qui teneris pertemptat corda puellis vulnera nostra tibi caeca retexit Amor, fecit et optares communis pascere flammas iniecitque tibi mutua vincla Venus.

Nam neque Abydeni iuvenis Sestaeque puellae aut in amore alio tanta reperta fides;

Milanion nostros nequeat sufferre labores,

Hylaeam quamvis senserit ille manura.

Non labor huic fuerat varios contemnere amores,

una sed Iasidi cura piacere suae; 40

at mea cum multis placuisset forma puellis:

«Huic uni, dixi, noster inhaeret amor».

Tu quoque, ne formae quicquam iam desset honestae, mansisti in nostra, Laodamia, fide.

Illius absentem retinebat Troia maritum, 45

Troia cinis misero, Protesilae, tibi; interea vultus illi referebat amatos cerea formati dulcis imago viri, huic et blanditias, huic et dilecta ferebat

oscula, cognati haec pars erat aequa tori, 50

hanc etiam noctes thalamo complexa fovebat, tantus in absenti coniuge saevit amor;


/8 CARMINA

et frustra miseri pulsabant liniina amantes floridaque obductis serta dabant foribus.

55 Sicque diu viduo permansit fida cubili, hinc edam cineres ingemitura viri; hoc castani decuit, sic exspectare decebat, virginis haec fuerant conscia signa bonae.

Tunc mea felices implebant carbasa venti,

60 unus eram, de quo diceret omnis amans; ipsi ridebat coelum mihi et ipsa favorem spondebant rebus fata benigna meis.

O quotiens solem cernenti intercidit illud :

« En quanto melior sors mea sorte tua est»;

65 dicebam lymphis: « Quae nunc sic curritis, undae, vos rapidum certe contineatis iter»; dicebam silvis: «Quae nunc sine fronde rigetis, vos nunc formosas indueretis opes; fronderent colles, florerent graniina; nostra 70 si bona novisset, mellificare apis;

nidum avis in silvis, oblitaque semper amati coniugis extrueres, Alcyonea, mari;

Scylla, patrem cupias; Tereu, gaude in Philomena in scopulis, Echo; flore, Hyacinthe, novo.

75 At vos nunc, undae, quae sic iam curritis, undae, currite, festinum iam celeretis iter; et vos, o silvae, quae nunc sine fronde rigetis, gaudete arentis deposuisse comas: arerent colles, squalerent gramina; nostra 80 si mala sentiret, mella relinquat apis,

nidum avis in silvis, memor et libi semper amati coniugis erueres, Alcyonea, mari;

Scylla, patrem fugias, Tereu, maere in Philomena, in scopulis, Echo; flore, Hyacinthe, tuo».

85 Cor dolet et gelidus torpet sub pectore sanguis; sed tainen invitum dicere cogit amor: mens abit et mutis iam lingua in faucibus haeret; at dolor iratum cogit acerba queri.


PARTHEN'OPEUS


Unde meas primum surnam, Faustina, querelas?

Quod mihi principium, qui mihi finis erit? Vana, fidem et casti fregisti iura pudoris, vana, deos testes fallere, vana, potes?

Ingrata et miseri contemnere munus amantis, obsequiique potes non niemor esse niei?

At quondam Libycis leo dum mugiret arenis saucius, Androcli munere sensit opem, inde comes socio permansit fidus in antro et pretium victus raptaque praeda fuit; cumque cruentasset Romanum caede theatrum, abstinuit medicas il le ferire manus.

Scilicet humanis aliena est gratia rebus, iustius ingenium debet inesse feris.

Quid si me longae premerent incommoda vitae, inficeretque meum cana senecta caput?

Non sic Tithono coniunx Eoa relieto * est illum viduo passa iacere toro, quamvis iIle senex, quamvis foret ipsa puella, non tamen ipsa suum sprevit iniqua senem ; sed lacrimis carum satiabat maestà cubile, cum iuga luciferis mane ligaret equis, indoluitque suos lucem deposcere currus officio cupiens praeposuisse torum: nec minus Aurorae quam summo grata Tonanti olini Dircaeis nox geminata iugis, scilicet huic teneri suberat quia cura pudoris atque fides constans ingenuusque pudor.

Sed cave neglectos, quos nec periura vereris:

nulla quidem laesis gratia coelicolis; testis Apollineae Neptunia moenia Troiae Dardaniumque genus Dardaniusque cinis; testis, qui falsi propter periuria nati indidit Aegaeo nomina vana mari.

Si non iuratae sprevisset tela Dianae,

Cydippen frustra commonuisset amans.


8o


CARMINA


125 Hoc est, quod miseras deterrent fulmina gentes, hoc dedit irato tela trisulca Iovi.

Vidi ego, quae Veneris fallendo iura resolvit, perfidiae poenas saepe luisse graves, vidi et, quae roseo fuerant suffusa rubore,

130 pallida et in lentas ora reversa genas et nitidos olim dentes mutasse colorem proque coma niveam surgere canitiem.

Sed prius aut Mauro veniam fera praeda leoni meque vel irati sorbeat unda maris 135 aut raea Caucaseae discerpant membra volucres aut Diomedeis devorer in stabulis, quam tibi vel minimo fuerint penuria damno:

sis periura licet, si modo bella manes.

Hanc faciem vitient dentes? Hunc frontis honorem 140 canities? Decus hoc ruga senilis aret?

Parce, Vehus: non est mea, non periura puella, non periura quidem, si qua puella levis; hoc vitium formae est, cunctis haec menda puellis; si vitium levitas, nulla puella bona est.

145 Te meminisse decet, dum coniuge saepe relieto Mavortis cupidi dulce cubile petis, nec contenta deo nemorum deserta colebas et tibi Marte tuo carior alter erat, nec foret Aeneas, si non Simoentia rupes 150 conscia deliciis esset et ipsa tuis.

Siquid peccatum est, siquid meruisse fatetur, Iuppiter, in nostrum poena sit ipsa caput: poena feros animos et nescia corda remitti, poenaque Salmoneum Pirithoumque decet,

155 poena deos ausum debellavisse Typhoea,

poena decet Nioben, Byblida poena decet; at non poena decet iurantem vana puellam, sit poenae hoc illi poenituisse satis.

Poenituit: tu parce, pater; nam sponte fatenti 160 lex favet et magno est gratia magna tibi.


PARTII ENOPEUS Si

Tu quoque, vita, tuo, siquid peccavit, amanti da veniam; merui nil ego, iussit amor; iussit amor: magno quis enim non cedat amori.

in cycnum, in pluviam qui iubet ire Iovem?

Non subit illius felicis temporis bora, 165

cum mihi suspirans talia visa queri, nec poterant ipsi succurrere verba petenti, quippe diserta recens verba premebat amor:

« O utinam, et vereor ne sim tibi vilis in isto,

mutua sit de me cura futura tibi, 170

qualiscumque tamen seris licet urgear annis, unus eris, quem me semper amare iuvet; tu meus unus eris, quamvis meus esse recuses, sis licet alterius, tu meus unus eris».

Interea tumidis stillat tibi rivus ocellis 175

umentesque rigat candida gutta genas.

Ipse ego solando lacrimas super ora cadentis siccabam digitis anxius usque meis, iurabam demens fallendi nescius artis,

cum mens certa mihi certus et esset amor, 180

tecum compositae venturum ad fata senectae mansuramque meam tempus in omne fidem, tecum post cineres, post dona ingrata sepulcri traiecturum una flumina nigra rate.

Ipse idem, mea sis eadem cupioque rogoque, 185

mutua utrimque fidts, firmus utrimque et amor, cura eadem mihi sis, eadem tibi cura Philippus; hoc sibi et ipsa fides, hoc quoque poscit amor.


xt

Ad Fanniam.


Amabo, mea cara Fannielta, ocellus Veneris decusque Amoris, iube, isthaec tibi basiem labella


I. 1. Fontani, Carmina,


6


CARMINA


suciplena, tenella, mollicella; amabo, mea vita suaviutnque, face istam mihi gratiam petenti.

Ah, quid lenta tuum times maritum?

Ne time, leviter suaviabor.

Apes ut tenero studens liquori libat suinma thymi aut crocon rubentem, summa vix tibi suxerim labella, isthaec dico labella mollicella, quae me tam facient cito beatum quam fiam cito, si neges, misellus.


XII

Auram at.loquitur.

Aura silvarum nemorumque cultrix. Cynthiae fessae gelidum levamen, o quies lassis fugientibusque Pana Napaeis, grata pascenti niveas capellas propter Amphrysi venerantis undas, seu colit gratum nemus atque amati Daphnidis Idan,

Cynthio semper dea grata, semper dulcis illius Comes, o laborum, o quies aestus Cephalo virenti in vertice Hymetti:

linque fiorentis, dea blanda, colles, sive in umbrosos gelidosque saltus Maenalos aut Parthenio in antro lenta vagaris,

sive Spartanis celebrata nymphis Taygeta aut molles Phrygiae recessus seu tenent verno zephyro tepenti litore Baiae;


PARTHENOPEUS


hic ubi nostri quotiens amores, me sine, et lympha fruitur salubri Fannia (heu torpet gelidus sub imo pectore sanguis),

quae modo in molli studiosa arena ludit et circum niveae sorores cursitant pietas vario legentes litore conchas, qualis in vernis Erycina pratis Gratiis certans studio recentis deligit flores, modo se fluenti abluit amni;

interim occulto latitans fruteto Faunus armentique deus magister ebibunt molles avido foventes

pectore flammas.

Huc age et gressus moveas virentis floribus nectens croceos capillos, pinnulis afflans roseos odores ambrosiamque ;

sed leves tecum volitent Amores, quisque candentis iaculans sagittas, sed meum certent facibus cruentum urere pectus.

Urar et centum pariter sagittis figar ac de me cupiant triumphum, vel levem inmitis modo sentiat si illa favillam.

Sed quis, heu, nostris calor in medullis fervet? En quali exagitamur aestu?

Tu meos o nunc relevans calores, aura, venito.


CARMINA


XIII

De qualitate amantium.

Miser, qui atnat videtque quod cupit numquam magis miser, qui amat videtque nec tangit; miserrimus, qui amat videtque tangitque, nec tangit, ut vult, nec sibi gerit morem. Expertus hanc sententiam miser dico.

At cui tot insunt commoda ac facultates, diis is est profecto amans adaequandus.


XIV

Ad puellas.

O dulces animi mei lepores, solae deliciae meae Camoenae, o plusquam Veneris papilla bellae et nympharum oculis venustiores, amabo, mea basiate labra.

Da mi basia, Gelliana, mille, da quot Lesbia iam dedit Catullo; bis addas volo millies trecenta.

Da dulcis totidem, Medulliena.

O desideriuin mei furoris,

Phyrne, consere labra cum labell is ; pugnent umidulae per ora linguae; innitens manibus meoque collo pendens in numerum et modum columbae coeli sidera vince basiando.

Hyblaeo, Glyca, suavior liquore, si me vel digito semel lacessas,


PARTHENOPEUS


cordis deliquium mei videbis.

Sed me nunc animus meus relinquit. Ah me nunc fugis, ah fugis, miselle, Clitinam petis et petis Velinam.

Qui fiet, miser, ut duobus unus vivas pectoribus? Redi, miselle; nani si Fannia viderit vagantem, invitum capiet tibique pennas victrix eripiet, redire numquam ad me tu poteris morique coges.


SS


20


25


XV

Ad Charisium.

Fannia formosa est, Charisi, Fannia pulcra est, totaque mollicula est totaque lacteola est, et cum lucidulos in me convertit ocellos, tota Venus, tota est Fannia nequitia, basiaque umidulis cum sumit rapta labellis, tuin mihi de coelo spargitur ambrosia; haec mihi praeripuit sensus et amara videndo vulnera dat, lacrimis excubat illa meis.


XVI

Queritur ante limen puellae.

Hic me marmoreum faceret deus, hic ego saxum, quod premeret pedibus Fannia dura suis; nani quotiens sacri peteret pia limina templi, per mea membra suum saxea ferret iter, et quotiens festis redeunt sua sacra diebus, limine prodiret conspicienda suo.


CARMINA


Tunc ego, marmoreus quamvis nec sensile saxum, gauderem nitidis ipse premi pedibus; nam nihil est coeli subter regione creatum, quod non delicias norit habere suas.

Quod, siquid Venererò Veneris seu spicula nescit, durities artus induat illa meos; et si te biduum cogar caruisse, necesse est in speciemque abeat nostra figura rudem.

Una dies tantum est, qua te non, Fannia, vidi, et sine iam videor sensibus esse meis; altera, quam vereor, ne sit lux invida nobis et siili de nostro nomine pondus iners.

Quicquid ero, merear cum de te, Fannia, maius, o saltem strophium possit id esse tuum.


XVII

Ad Bacchum.

Nunc hederis sertisque novos innecte corymbos, nunc tua circumdent tempora, Bacche, rosae, nunc viridis flavas suspendat pampinus uvas itigeminetque novas ebria mensa dapes; nam mea Parnasi rediens e collibus audet ludere Romanis Calliopea modis inque choro iuvenum molli saltante puella sopitos longo tempore ferre sales Aoniumque movet circum tua pocula plectrum « Euhoe, Bacche», canens, «ad tua festa veni». Tu quoque nobilibus pretium iam, laure, poetis, laure, tuum nobis porrige fronde decus; et mea Phoebeis ornentur tempora sertis, ut merear nomen vatis habere novi.

Stultus ego, fieri credam qui fronde poetam :

Non laurus vatem, sed sua Musa facit.


PARTHENOPEUS


XVIII

LUDIT POET1CE.

Iam satis est molli residem lusisse sub umbra nostraque nympharum scripta tulisse choris; nunc iuvat et fortis Troiana in proelia fratres Dardaniosque iterum ducere in arma duces, nunc iuvat et multa foedatum caede Patroclon Hectorea raptum commemorare manu, Aeacidae ut telo cecidit ferus Hector, ut arcu tabifico Paridis concidit Aeacides, ferveat ut niinium confidens Troilus armis, vulneret incautum Thessalis hasta latus, utque Neoptolemi disiecta sit Ilios armis, ut Priamus patrios corruit ante deos.

Scilicet in magnis quaerenda est gloria rebus, hinc veniant capiti laurea serta meo; quod si forte animis respondent carmina nostris, vel Croesi fuerint vilia regna mihi.

Felices nimium fortunatosque poetas et qui Penea tempora fronde tegunt: una dies satis est hominum delere labores, vatibus at certe morte carere datum.

O utinam et nostri fugiant nigra fata libelli et sit perpetuo non sine honore rogus; o si post cineres et me quoque iactet alumnum Umbria carminibus non inhonora meis, Umbria Pieridum cultrix, patria alta Properti, quae me non humili candida monte tulit, Vigia quem gelidis placidus circumfluit undis et Nar sulphureis fontibus usque calens; hic ubi me viridi puerum sub valle canentem audiit irrigui coerula nympha loci


CARM INA


atque ait: « Antra, puer, muscosi fontis et ista tecta petas, en haec quae tibi serta paro; si mecum hoc viridi libeat considere prato, tu niea cura, puer, tu meus ardor eris; hanc tibi nos dabimus, ne sis modo durus amanti, quam dederat nobis Delius ante lyram ».

Plura locuturam subitus deterruit horror immersitque suis fontibus illa caput:

Liber adest, quem maturis vindemia ramis cincta vocat lateri dolia piena ferens.

Hunc circum Satyri volitant viridesque Napaeae Ebrietasque rubens et malesanus Amor ac residens pando vetulus Silenus asello, cui comes a dextra parte Priapus erat.

Tympana pars, alii quatiebant terga iuvenci, pars canit et choreas ducit utraque manu.

E quibus haec unus lingua titubante ferebat (ut reor a calamis, Pan Tegeaeus erat):

« Primus devictis rediens Lenaeus ab Indis imposuit capiti serta novella suo, primus pampinea docuit de vite liquorem exprimere et puris dulcia niella favis, primus et instituit plenis convivia mensis insolitasque mero concelebrare dapes; per te blanda venus, per te iucunda voluptas, et sine te lusus deliciaeque iacent,

Bacche, quies rerum, terror quoque, Bacche, Gigantu subsidium victis iam prope, Bacche, deis».

Hinc Thebas canit et Semelen interque canendum urceus huic ansa deficiente cadit, quem de more umeris suspensum semper habebat:

IIle dolet sitiens praeque pudore tacet.

Ridet turba frequens, inprimis ridet et ipse Euhius, at comites indoluere senis.

Sed te dum Phrygiae deterrent classica pugnae, ad veteres lusus, o mea Musa, redis.


PARTHENOPEUS


Xumquid dura nimis tibi Martia castra videntur.

otia quae semper deliciasque colis?

Scilicet in nobis est consuetudo magistra ;

haec studia, liaec artes ingeniosa facit.

Quod si consuesces paulum sudare sub armis, mox tibi fidenti Martius ardor erit.


XIX

Queritur de nimio et novo amore.

Ecce novum nobis indicit Cypria belluin, ecce alias in me sumit Amor faculas.

Mater, io, iuvenem quis me tibi dulcibus ann'S eripit et maestos ingerit in cineres?

Nam mea crudeles tetigerunt corda sagittae atque animam petiit vulneris asperitas.

Mater, io. mea mater, io, succurre dolenti, mater, io, migrat spiritus in tenebras; et tu cara tuo soror o dulcissima fratri ac per quam fuerat vivere dulce magis, iamque vale, et cineres fratris, germana, repone curabisque pias funeris exequias.

Cinnama, si insano dilexi semper amore et placuit prae te femina nulla mihi, o tantum liceat miserae sperare favillae, ut post nostra tuus funera vivat amor.

Quamvis causa meae fueris tu mortis acerbae, crimina non tua sunt, culpa sed est Veneris; nam mihi, quod castam decuit praestare puellam, a te servata est semper honesta fides; non pretium mihi te, fulvum non abstulit aurum, quaeque animos capiunt munera magna leves. Sed quid liventis in me convertitis hydros infaustasque faces, Tisiphonea cohors?


CARMINA


Farcite, crudeles Èrebi Ditisque ministrae, et canis, et Stygii lurida cymba senis, parche, non vestrum est manes retinere poetae;

Elysia est nobis namque parata domus. lllic nos nitidi manet aurea Musa Catulli, cuius adhuc edam Lesbia in ore sonat, cui tantum dicunt hi se debere libelli, quantum nec caro filia blanda patri, quam iuveni ardenti multa cum dote maritam perducit cari coniugis in gremium ; illa suo grates persolvit laeta parenti,

quod dederit noinen coniugis ac dominae.

O quicumque meum comitati funus, amici, vivite felices commemoresque mei ; et siquando novos tulerit Campania vates

(namque illa et domus et patria Pieridum est, illa mihi puero sedem studiumque Camoenae, illa mihi nomen contulit ac dominam), dicite me iuvenem perisse in amore, meaeque unica quod fuerit femina causa necis.


XX

Ali.oquitur suspiria et lacrimas.

O iucunda mei suspiria nuntia cordis, o oculi, nunc iam fiumina, non oculi, haec mandata meae constanter ferte puellae, gaudeat ut solita est fletibus illa meis. Sensistine graves, inmitis Cinnama, poenas, sensistine meus quam miserandus amor? Perfida, me crucias, cum possis sola iuvare;

heu heu, nani per te, perfida, nunc morior. Quam leviter poteras fato subducere amantem : sed moriar; titulus sit mihi mortis Amor,


PARTHENOPEUS


91


Si non magna satis perisse in amore puellae, quantulacumque tamen gloria dulcis erit. Pallidus a misero cessisset corpore languor, in vultu si quid dulce notasset amor, in verbis si mite aliquid. Spes omnis amantum ex oculis; oculi nil nisi triste ferunt.

Ore Arabum nemus inspiras, ver ore reinittis, unde tibi nomen, Cinnama, dulce fuit.

Oscula si summis saltem mihi pacta labellis, concessum ambrosio si semel ore frui, languidulis animani poteras tum reddere membris et nudum inferno me revocare lacu.

Non mala Persephone letum properasset acerbum, non iuveni pallens Styx adeunda foret, non Phlegethonteae sentirem incendia ripae Eumenidumque angues terrificumque canem; sed tecurn carae duxissem blanda iuventae tempora subque tuo factus amore senex.

At tu, sancta Venus, nostro succurre labori, tu dea, tu vati, Cypria, parce tuo.

Diligat illa suumque et amans suspiret amantem et iungi cupiat pectora nostra suis, proque meis lacrimis totidem succende favillas, omnia sint illi cognita nostra mala; quem fugit, cupiat, quem non est passa iuvare, nunc amet, uratur sic magis inque dies.

Sancta favet; iamque et placidis arrisit ocellis aureolumque dedit lux mea basiolum, basiolum, nigra quo me revocavit ab unda atque animam fessis reddidit articulis, quo sine non Arabum silvae, non rura Sabaea, ambrosiae spiret nec sine mollis odor.

At tibi servati tanto prò munere vatis sudabunt tepidis turea dona focis et tibi cantabit laudes mea tibia; per te

Cinnama dura prius, Cinnama facta bona est.


15


20


25


.30


35


40


45


92


CARMINA


XXI

Ad Cinnamam.

Cum me cogit amor quicquam maledicere de te.

dispeream, si non, Cinnama, discrucior; discrucior, verum tanto succendor amore, ut peream, si non, quae velit ira, loquor.

Poena tamen praesto est; nam vixdum lingua locuta est.

cum mihi fit subito flebile cordolium, poenitet et caram dictis laesisse puellam ac misero in lacrimas vertitur ira mihi.


XXII

De suavitate amoris.

« Blanditiis amor est et suco mollior omni, melle quoque est dulci dulcior ac nielior.

Hoc condimento coelestis mensa deorum vescitur, idcirco gratior ambrosia est.

Namque ubi non amor est, ubi non miscentur amoris suavia, nil lauti nilque leporis inest. »

Haec iuvenes cantent, quibus est Cytherea benigna, nam mihi felle malo tristior et gravior.


XXIII

Ad Cinnamam irate.

Pauxillum quod amas me, Cinnama, num bene velie plus tibi quamque oculis credis, inepta, meis?

Non amo te, fateor (quid enim simulare necesse est?) Si mihi nec bene vis, nec bene velie cupis.


1-AltTHENOPEUS


XXIV


Ad Cinnamam blande.

Da mihi basiolum, mea Cinnama, quale furenti antehac nulla viro femina surripuit; cunique meis pariter coniunge labella labellis, prò serpente mihi sit vaga lingua duplex, morsibus in blandis desit dens, murmura desint, exclususque vaga spiritus ex anima.

Lascivum satis est, quod mollis Francia libat, veruni hoc aureolum est, Cinnama, basiolum.


XXV

Ad se ipsum.

Quingentas solitus cum sis adamare puellas, nunc ab amore tuo quid, Ioviane, vacas?

An quia difficilem sese tibi Fannia praebet et rigidos mores forma superba facit?

Cum tot sint faciles, sit copia mollis amorum, quaere aliquam, tibi quae sponte piacere velit, quae tibi se dedat, cui sis et carus ocellus, cui dicas: « Iam iam Fannia nulla mihi est». Ipsa tibi dicat : « Mea lux, mea vita, meus flos, liliolumque meum basiolumque meum, carior et gemmis et caro carior auro, tu rosa, tu violae, tu mihi levis onyx, deliciae cultusque meus, mea gaudia solus,

corque meum, et prae te nil iuvat esse meum ». Et quingenta simul capiat tunc basia raptim et sine niente oculos volvat agatque suos ac, linguam querulo cum suxerit ore trementem, exanimis collo pendeat ipsa tuo.


94


CARMINA


Tunc dices: « Amor est suco iucundior omni, 20 dulcior et melle est. suavior ambrosia est»; nec tibi quingentas fuerit sat amasse puellas. Nil numerus certe, nil in amore valet.


XXVI

Ad Thaliam.

Sescentas, age basiationes da nostro, mea, Compatri, Thalia, quem nos plus oculis ainanius unum. Namque est dulcior Attico liquore 5 et quem Sicaniae tulere cannae,

ac nostris prope carior medullis; quando non alius sodalis umquam dilexit magis unicum sodalem, quatti nos ipse amai atque amamus ipsum. io Si non sunt satis hae osculationes,

fac sint mille ducenties ducentae.


XXVII

Ad Antonium Panhormitam.

Antoni, decus elegantiarum atque idem pater omnium leporum, unus te rogat e tuis amicis, cras ad se venias ferasque tecum quantumcumque potes facetiarum et quicquid fuerit domi iocorum; nani tantum tibi risus apparavit, quantum Democrito diebus octo profundi satis et super fuisset;


PARTHENOPEUS


95


quod tecum patulo cupit palato io

perridere suapte risione, condita levitate ineptiisque.


XXVIII

Ad Laurentium Miniatum.

Uxoris nitidae beate coniunx cunctis coniugibus beatiorque, quid sentis, age, de meo libello nobis dissere. Numquid a Catullo quemquani videris esse nequiorem, 5

aut qui plus habeat procacitatis, non dico tamen elegantiorem?

Sed certe meus hic libellus unum

doctum post sequitur suum Catullum

et Calvum veteremque disciplinam. io

Non multo minor est novis poetis.

saltat versiculis canens minutis

hoc, quod non sonuere mille ab annis

musaruin citharae et Lyaei puellae.

Qui si evadere putidam culinam 15

et tegmen poterit negare thynnis,

foetentes neque vestiet siluros,

studebit pueris piacere ineptis,

siqui Castaliae specus liquores

Parnassi nequedum bibere fontis; 20

doctas sed fugiet manus virorum

et qui Castalio sinu recumbunt,

contentus, Miniate, si molestus

non sit vel tibi vel tuae Cicellae.


96


CARMINA


XXIX

In Antoninum cinaedum.

Antonine cinaedule,

huc ad nos redeas, namque per Herculem istas turpiculas nates,

si te prenderimus, iam usque adeo malis 5 virgis exagitabimus,

ut par sit sceleri supplicium tuo.

Audes tu media via me praesente meae comminitarier?

Audes tu niveas rosas

io e nostrae gremio tollere Cinnamae?

Post haec tam male pallium

nixus surripere atque in teneris manus

immiscere papillulis?

Quod si compulerit me furor improbus, i 5 disces postmodo quid siet

tam bellas inanibus tangere feminas.


XXX

Ad vicinos.

Vicini, moneo bene ac pudice servetis mihi vos meara puellam, ne se conferat ad suos amicos, quos omnes amat impotente amore, nec mirum, quia mentulatiores; quin et si cupitis probi videri, tales passeribus salaciores longe a coniugibus movete vestris. Et tu, si sapis, o puella nequam,


PARTHENOPEUS


97


istos desere pessimos amicos io

et mecum maneas bona et pudica; nani iuro tibi per tuam Serapim tecum continuas iacere noctes in multa recubans fututione.


XXXI

Ad Perillam puellam.

O solaciolum meum, Perilla, die: Quid Cinnama nostra rure fecit hos sex continuos dies? Valetne?

Nam quidam mihi pessimus cinaedus

dixit quod tenerum pedem catella, 5

dum ludit nimium, procaci morsu

illi presserat, et domi manebat

exspectans medicos ab urbe missos.

Quare te rogo per tuos ocellos,

illos praevenias probeque cures, io

ne qua se nimium licentiosos

praestent, dum cupiunt boni videri;

nam bracis sine, pallio tumenti

manu vix retinent utraque penes

infestos pueris puellulisque. 15


XXXII

In malum poetam,

QUEM MUTATO NOMINE UTRICELEUM VOCAT.

Non sunt carmina, sed cacationes, quae se scribere iactat Utricellus; est merdosius omnibus latrinis,


I. I. Pontani, Cor mina .


7


CARMINA


quod se scribere iactat Utricellus. Obtura miserum, Camoena, nasum, ne te carmina tam cacata laedant.

O merdosa poemata, o quid umquam erit vel fuit his magis cacatum? Quamprimum medicos, mei sodales, ad me ducite; nam maligna febris dudum me tenet. Ut dii deaeque isti dent mala multa, qui nec umquam scribit carmina, sed cacationes.


XXXIII

De IMPROB1TATE PUELI-AE SUAE.

Irata est quotiens mihi, puella tristis me vocat aridum poetam et lassum minima fututione, indoctum veneris malique penis.

Post haec in triviis, in ore vulgi irridentibus omnibus puellis dicit tam male me esse mentulatum quam vel pumilio puerve trimus.

Quam ob rem constitui meas querelas deferre ad Venerem inque ius vocare.

Nam quis tam patiens amator esset?

Quod si sensero ius mihi negari,

Hellespontiacum deum precabor,

partes suscipiat meas velitque

prò me, quod minimum facillimumque est,

ulcisci facinus manu severa.


PARTHENOPEUS


99


XXXIV

Iulio Forti Siculo.

Iuli. pars animae secunda nostrae, quid non me pateris meas Camoenas omnes proicere ignibus cremandas, quarum depereunt graves labores, et perdo miseras subinde chartas?

Nam quamvis veterum diesque noctesque evolvam monumenta Iuliorum attritique adeo mei libelli, ut nil a solea deesse credas,

semper nostra tamen Tlialia friget; io

cuius nequitias ineptiasque

nolis laedere vel putare nullas

nec me sordidulum voces poetam,

si non posthabito facetiarum

lusu, carminibus vacem severis. 15

nam, curii desierint graves Catones et sint tempora Busuluniana, aequum quis putet esse laude sacra scelestos celebrare Tarracones?


PARTHENOPE1 SIVE AMORUM LIBER SECUNDUS


I

Magica ad depellendum amorem, ad Theodorum Gazam.

Mite caput, Lenaee, hedera redimite virenti, tuque nigram tenebris, nox, adoperta comam, languida nunc facili componite lumina sonino, fessaque securus occupet ossa sopor.

Tu modo tincta, puer, Lethaeo dilue sonino pocula; sic tristis namque fugandus amor.

An mage Thessalicis tentem medicamina verbis et rumpam magico vincla venefìcio?

Stant arae lectaeque suis e collibus herbae et suci et magicis carmina lieta sonis; tum geminae sacro rorantes imbre cupressi inque sepulcrales cedrus adusta rogos; nec ltinam nox prona negat nec sidera desunt bis genibus, nota bis veneranda prece.

Rore pio conspergo caput; die versus in ortum haec quater et laevo mox pede tangis hunium:

« Vincula nunc haec solvo atque haec ut vincula solvo carmine sic nostro cede solutus, amor.


PART HENOPEUS


lOt


Cerea ut haec gelida durescit forma sub unda.

durescant rigido corda sepulta gelu; carmine Iasonios fugit Medea penatis,

carmine et hoc fugias corde repulsus, amor ». Pulvere quo sterilis quadrupes sua corpora versat, tu quater hoc ipso pulvere sparge caput; Cyzicea mox tinge et aqua, quater amne fluenti dilue, ut exstincto cedat amore calor; die Lethae bona verba, precare oblivia Lethen, Lethaeo mersas tingat ut amne faces.

Fallor an incipiunt tristes discedere curae pacatoque venit mollior aura salo?

In portum mea vecta ratis, retinacula cessant, libertas portu tutior ipsa mihi est, libertas cui cedit amor, cui mater amorum, Ascraeas inter maxima virgo deas.

Iam tandem ad Musas antiquaque sacra revertor et vatem accipiunt tempia operata suum,

Pieriae assistunt aures mihi grata canenti et plaudunt numeris Aonis antra novis; sed mihi nec sine te dulces, Theodore, Camoenae Castaliusque iuvat nec mea labra liquor.

Et tua iam pridem cinxerunt tempora Musae insignemque hederae circuiere comam; communes igitur Musae, communia nobis sunt studia atque eadem fata duobus eunt.

Me quondam patriae casus nil triste timentem cogit longinquas ire repente vias: castra peto tenerisque virum confessus ab annis Tyrrhenas didici sub love ferre nives; mox, ubi composito redierunt otia bello et repetit patrios Martia turba lares, excepit Rhodio quondam fundata colono Parthenope studiis semper amata meis.

Te quoque Turcaicae fugientem vincla catenae eiecit patrio Thessalonica solo


20


25


30


35


40


45


50


CARMINA


iactatumque diu diversa per aequora tandem agnovit Plirygio condita Roma duce; nunc eodem quo me fato Campania tellus deliciis pascit terra beata suis hic, ubi nos longae producere tempora vitae et resides annos claudere fata velint, et, cum maturis aetas nos solverit annis inicietque avidas Parca maligna manus, tum mixtum cinerem communi onerare sepulcro, amborumque unus contegat ossa lapis.


il

Bophillus adulf.scens

ALLOQU1TUR PH1ELLAM AMICAM.

« Si quisquam infernas cupiat praenoscere poenas, si quisquam Elysii dona beata poli, hic faciles vultus, ille indignantia cernat lumina in exitium nata, Phiella, meum.

Aurea pacato diffundis tempora vultu, aurea tranquillo pax et ab ore venit; dum loqueris, toto discedunt nubila coelo, verna quies roseo est, vernus in orbe decor. Candida felices sustollant lintea nautae, quoque petant portus, aura ministrat iter, magnetem et gelido surgentis axe Triones quosque sequatur liabet tuta carina deos.

Quod si quem placidis facilis dignaris ocellis, nectaris buie fontes ambrosiaeque fluunt; illic delicias, illic ludosque iocosque, mille voluptates, gaudia mille geris:

Fortuna potes invita fecisse beatum

quemque velis, miserum quemque beasse velis.


PARTHENOPEUS


103


Aspice divinas huinano in corpore dotes ;

nil mortale tibi ; digna, puella, polo es.

Atque utinam invideant ne te coelestia nobis et nova Phoebeo sidere fiamma mices.

O bene, quod veteres mutarunt numina mores, vertit amatorem fabula nulla Iovem ; in te non taurum, non il le subiret olorem, non Danaes rutilam solveret in pluviam, sed nitidus blando coetu comitatus amorum in thalamum veheret, dia puella, suuin, et tua gemmali posuisset membra cubili illa deùm requies deliciumque Venus.

Hoc melius. Nunc ille iocos, nunc audit amantes;

et iuvenum curis, quas tulit ipse, favet, ille mi hi de te spondet quaecumque rogarim, teque meo pepigit, candida nympha, toro.

Tu quoque iunge pios fido cum coniuge amores ;

ipse etenim et coniunx, ipse et amator ero. Qualis Chaoniae devinctus amore maritae nescit amans volucris fallere iura suae, nec te tam formae capiat decor iste superbae, ut tua commorint taedia iniqua deos.

Si facilis quondam Daphne Peneia fuisset, non staret duris frondea limitibus nec tam crudeli fato rapuisset amantem sortis Anaxarete causa modusque suae.

Et mihi nescio quid blandis promittere ocellis et mihi nescio quid dulce videre loqui, utque supercilio spondes nutuque loquaci non nihil ipsa meis mota venis precibus.

Nec nomen capiat te virginitatis inane:

nullis illa quidem est inclyta temporibus.

Illi virginitas, illi sua cura pudoris, siqua puella deis casta facit superis; virginitas tua, Cydippe, tua, Maenali, diva; nos modo naturae dulce sequamur iter.


104


CARMINA


55 Atque utinam in priscos redeant nova saecula mores. aurea quis Latio regna fuisse canunt, cum passim virides nullo custode per herbas ibat amatori iuncta puella suo, non quem dura parens, non quein pater improbus illi, 60 mutua sed placido iunxerat ore Venus;

atque ita composito iungebant foedere curas, una fides, unus lectus et unus amor.

Tecum ego muscosis habitarem dives in antris atque idem lectus arbor et herba foret;

65 arbor compositas iaceret recubantibus umbras, praeberet mollem caespitis herba torum, et circum querulo streperent virgulta canore, et streperet querula qui salit amnis aqua, luderet et suavis demulcens ore querelas 70 Attica frondosis ales in arboribus; sic mecum fixis haereres nixa lacertis lascivis relegens oscula blanda iocis, mutua sic placido trahereinus gaudia lusu et regum magnae despicerentur opes. »

75 Haec ille, et saevus quaecumque coegerat ardor, quaecumque et didicit verba disertus ainaiis: at nymphe varios immutans ore colores paulatim victas iam dabat ipsa manus illius et fixis haerens pendebat ocellis;

80 uritur, et taciti signa furoris erant,

et conata loqui singultim pauca locuta est deque verecundo fugerat ore color.

Ac furtim laxis foribus progressa parabat currere in amplexus, care Bophille, tuos,

85 cum inater saevis cumulans obiurgia dictis a specula natam iussit abire suam.

Sic quos iunxit amor, tristis custodia solvit: o nullo vacuum tempore quisquis amat.


PARTHENOPEUS


III

Queritur de Baianis balneis.


Annua Baianis redeunt spectacula lymphis et medicas aperit terra salubris aquas, litoraque arrident teneris spectanda puellis et suus est illis undique mixtus amans.

Litora non uniquam nostras solantia curas, sed semper saevis addita causa malis, quid iuvat ingratos membris depellere morbos, si curas animo tristitiamque datis?

Hinc ego, cuin vestro quaesissem a fonte salutein, vulnera non ipsi perpetienda tuli.

At vos, o toto dispersi litore nautae,

numquid et hac vecta est nostra puella rate?

Quos tenuit fontes? Aut quas petit improba thermas Quosve habuit comites? Quemve secuta ducein? Infelix avibus locus hic undaeque nocentes, me miserimi, volucri non nocet ipse deo.

Atque utinam haec numquam tetigisset litora victor Alcides oris missus ab Hesperiis.

V'iderat ille gregis praeda ex Balearide pompain, unde et Pompeius nomina vicus habet: ecce furit totis infecta per agmina castris perque omnes saevit mors inopina vias, ipsa suis spargit manibus pestemque luemque exsatiatque animum cruda noverca suutn; nil medicae prosunt artes cantataque verba ~ aut e Marrubiis herba revulsa iugis.

Procumbit supplexque lovem Tirynthius heros orat et intonso de grege mactat oves, exquiritque deum pacem nymphasque precatur, quasque virens Gaurus quas et Avernus habet.


CARMINA


Audiit hic genitor natum, audivere sorores, quique salutiferas fundit Araxis aquas; nam passim toto manarunt litore lymphae erupitque cavis fontibus auxilium sulphureaeque micant undae scatuitque sub antris fumidus et medicas extulit umor opes.

Nec mora, jussus aquis lavit se exercitus illis, tristis et ex omni corpore pestis abit.

Forte Amor in nymphen Leborida tela parabat, in quam Vulturnum fixerat ante deum, Aenariaeque procul secreta in rupe sedebat, dum cavet insidiis callidus arte locum.

Audiit hic dum laeta Iovi canit aequore toto miles et Herculeis vocibus aura favet; aura favet gratasque dei perducit ad aures, quantum opis his illis vis et inesset aquis.

Spern capit admonitus lucis caraeque salutis captaque restituì lumina posse sibi.

Namque olim pharetra nimium pueriliter usus torsit in armiferam spicula acuta dearn; at Pallas pueri telum aversata retexit aegida vipereas explicuitque comas; hinc puero riguere oculi visque ipsa videndi tabuit atque hebetì lumine abinde ferit.

Consilio Veneris tamen atque ex arte Cupido ipse vicem et fratris numera frater obit; arcuiti stringit Amor, moderatur tela Cupido laxandique arcus signa dat ipsa Venus, at caecos Iocus incessus inceptaque caeca dirigit et fraudes illecebrasque parat, ac subito auratae fulsere per aera pennae et volucer celsa movit ab arce deus.

Huc postquam ventum est medicis et constitit undis et tepido laetus margine sedit aquae, tnox arcum ardentisque faces volucresque sagittas deposuit (misero cognita tela ntilii)


l'ARTHEXOPEUS


incubuitque genu duplici; tum flumina palinis haurit et infuso lumina rore lavat terque quaterque oculis ainnem suffundit; at ili luxit et auxilium Tullia lympha dedit.

Hinc nunc tam certo meditatur spicula iactu acrior et multo quam fuit ante ferit, nec tantum volucri praefigit pectora telo, saeva sed ex oculis vulnera multa parat; his i 1 le insidias fallax, his retia tendit, his capit et captos sub dicione premit, his ego, me miserum, tristi servire puellae cogor et aeternum vincula dura pati.

Atque utinam primis mater me flesset ab annis et rapta e cunis funera nostra forent; non ego tam multos sentirem in amore dolores servitium et quererer regna superba diu nec turpis de me per multas fabula gentes isset et ingenii fama sinistra mei.

Ah pudeat vatem, pudeat pia sacra colentem nequitiam et Veneris turpia castra sequi; cingite victrices laurus, mihi gloria parta est, cessit amor, vacuo est pectore pulsa venus, efiracti cecidere arcus ruptaeque catenae liberaque erepto sunt mea colla iugo.


IV

De 1NFELICITATE GENERIS nOMINUM.

Non ulla terris habitat aut pax aut quies, inferna dirae et luctus occupant loca, exercet in mortalibus regnum metus, regnat libido, fraudis et scelerum caput; quae prima fulget homini infelix dit-s, comitem profundo ducit ex Èrebo simul


CARMINA


lott

dolorem et aegritudinem. O sortem asperam, o dura fata et semper in peius malum.

Nemo beatus: i 1 le divitiis fluens io inops habendo; hunc sceptra terris praeferunt,

ipse est sui impos, et, quibus praeest, timet; bis ficta virtus limes ad summum est bonum et pandit oris squalor ad superos viam.

Haec illa squalens dira et infelix plaga i 5 Cocytiae fauces inexorabiles,

Phlegethontis ignes gurgitesque Acherusii, haec Tantalea sitis iecurque fecundum et membra diri Ixionis torquens rota.

Sed quid recensens plura in immensum trahor? 20 Sumus hic tot inferi quot homines vivimus, suusque quisque dirus est Erebus sibi.

Nobis amores et libido pectoris et una non unius obstetrix mali liumana facies, cuius ex oculis fiuit 25 amor, odium, pax, ira, spes, metus simul, et quas gerit cruenta Tisiphone faces.


v

Casim fontem aegrotus ai.loquitur.

Rura tuis qui nostra rigas umentia lymphis,

quam procul bei misero nunc mihi, Casis, abes. Tu nunc muscosa placidus sub rupe vagaris redditur et fluxu lenior aura tuo altaque praetexit virides tibi populus umbras et mille in foliis dulce queruntur aves; at me nunc tristi fessum Campania morbo detinet et venas urit anhela sitis, nec prodest viridi totiens te ornasse corona cinxisse et capiti plurima serta tuo,


PARTHENOPEUS


nec prodest dulcis totiens cecinisse querelas numinis et causas edocuisse tui:

« Nainque dies aderat, sceptrum quo cepit Olympi Iuppiter, hoc divis prandia lecta dabat.

Tum puer Idaeus, dum pocula grata ministrat spectaturque suo digna rapina love atque inter mensasque deùm laudesque superbit et tanto facies conscia teste placet, incautus labente gradu carchesia fudit multus et e patera fluxit hiante liquor; qui praeceps summa coeli de parte volutus in terras larga constitit uber aqua.

Ad quae subridens genitor: f Monumenta inanebunt certa, puer, casum testificata tuum; amnis erit, qua nunc grati effluxere liquores,

Casis erit fonti nomen honosque tuo \

Oscula tum puero raptim libavit, at illi fulsit sidereus sparsa per ora color ».

Has ego blanditias, memini, cantare solebam fusus ad herbosae fluxile murmur aquae; at tu longinquos nimium summotus ad Umbros Aoniae nunc es immemor ipse lyrae nec mihi nunc solito praebes de margine rivos arida nec suetus temperat ora liquor, solaque languentis sensus mihi restat imago, cum mens furtivas aegra requirit aquas.

Interdum somno dulcis haurire liquores et madido videor pellere ab ore sitim; haec mihi dat somnus solacia, dum Canis ardet et grave siccatos sidus hiulcat agros.

At vos, Pierides, vestro succurrite vati (profuerit fontes saepe bibisse sacros), vos mihi Persephonen cantu placate; moveri namque potest: movit Bistonis ante lyra.


CARM r\A


VI

Laudes Casis fontis.

Casis, Hamadryadum furtis iucunde minister et cupidis rupes semper amica deis, ad quem saepe sui linquens secreta Lycaei Pan egit medios sole calerne dies Maenalioque tuos implevit cannine montes et septem cecinit fistula blanda modos, cuni passim iunctaeque manus et brachia nexae ducehant placidos Naides ante clioros carpebantque hilares iuxta virgulta capellae haedus et in molli subsiliebat humo; quin etiam defessa iugis siquando Diana egit praecipites per cava saxa feras, hic posuitque latus viridique in margine sedit et vitreo flavas lavit in anine comas; te Bacchus, te Phoebus amant, tibi carmina nymphae dulce canunt, tibi se comit amata Dryas, Paelignosque suos siquando et rura relinquit, lassa subit fonti Calliopea tuo et lenem querula carpit sub fronde quietem, qua cadit arguto murmure lympha fugax.


VII

Ad Pium pontificem maximum.

Sic tua Paeoniis vincantur taedia sucis

Phoebeaeque levent languida membra manus, sic tibi et in Turcas assit Victoria mater et Solymam teneas sub dicione domum, da precibus facilis aures vatique faveto vates, neu pietas sit tua dura mihi.


PARTHENOPEUS


Vili

Ad Marinum Tomacellum sodalem.

Fata vocant, lux alma, vale, iam deleor. At tu inferias vati solve, Marine, tuo; ossa quoque in patriam miserae transmitte parenti, accipiat cineres testa paterna meos; et soror ingratae persolvat insta favillae spargat et e lacrimis nostra sepulcra suis.

Il la. etenim tellus, quae me genuitque tulitque, contegat et grata membra reponat humo, Officium face, amice, pium manesque piato atque Arabo noster spiret odore rogus.

Viveret o utinam frater tuus ipseque tecum vidisset potius funera nostra Leon; i 1 le meos flentis dextra clausisset ocellos iunxisset gemitias et miIli rite nianus ossaque iussisset molli requiescere terra et data perpetuimi paxque quiesque foret, ille meos obitus versu flevisset amico, redderet et vati carmina maestà suo; sic mihi mors nec amara foret nec saeva timerem fata nec Alecto quas gerit ante faces.

At tu, siqua tui superest libi cura sodalis, fac madeant lacrimis funera nostra piis; te dulcis deflere iuvet lususque iocosque, quos mea non ultra Musa sepulta canet.


IX

De quercu diis sacra.

Haec vetus et multos quercus servata per annos, si fas est vati credere, numen habet;


I I 2


CARMINA


25


35


namque sub hac iacuit mixtus Naretide nympha Pan montanicolae captus amore deae.

Maenalon il le suum dilectaque rura Lycaei Parrhasiaeque procul liquerat antra domus, venerat huc, virides stringit qua Vigia ripas et patrium riguo perluit amne solum; vidit eam, liquidis dum se fovet inscia lymphis et fessa aestivo membra calore levat; tum periit saevaeque animum fixere sagittae ussit et Aetnaeus pectora adesa calor.

Ac subito hirsuto demissa est fistula collo et pastorali carmina voce sonat :

« Nympha, decus nemorum, sacro quae fonte lavaris candidaque in nitido fìumine membra rigas, brachia sunt niveo tibi candidiora ligustro collaque montana non minus alba nive, purpureoque genas suffundens dia rubore tingis Punicea liba cana rosa.

Qui tibi sic lucent, per quos ego perdor, ocelli nimirum Eoi luminis instar habent.

Oscula si liceat teneris sumpsisse labellis, vilis Hymettus erit, vilis et Hybla mihi.

O si quae vitreis referunt se membra sub undis contingerim, o cupido membra fovenda sinu.

Nec tu speme deuin, cui servit Nonacris ora cinctaque montanis Itala terra iugis;

Pana deuin pecoris cuncti venerantur agrestes, quique tenent alii rura nemusque dei.

Ipse ego lac docui distento ex ubere caprae exprimere et fuso cana colostra sero, per me etiam tenero sunt mixta coagula lacti inclususque suo caseus orbe fuit, quin etiam tenuis lanae felicia texta intonsa et docui carpere vellus ove; bis mihi muneribus superata est Luna beatis, venit et in nostrum candida diva torum.


PARTHENOPEUS


i «3


Aspice quam pingues agni, quam laetus in agro

haedus et in molli luxurietur humo: 40

hi tibi munus erunt, longumque intacta per aevum fistula Nonacriis invidiosa deis, prò qua quid non fecerunt Heliceque Lyceque Cylleneque aliis dura puella procis?

Hac tu cantabis laudes pecorisque tuasque, 45

hac mecum dulcis experiere modos».

IIla. deum fugiens humili sublapsa salicto delitet et surda reicit aure preces.

Quid faciat? Qua spe miserum soletur amorem

infelix? Quanam leniat arte malum ? 50

Omnia tentanti frustra viresque paranti obtulit optati casus amoris opem.

Quercus erat late patulis densissima ramis, dives et intacto vertice sacra comam ; fama manet Faunos hic discubuisse madentes 55

saepius et laetos hic agitasse choros; inde loco metus ac longos venerata per annos silva manet, medius praeterit antra liquor, antra racemiferis semper vestita corymbis,

semper silvicolis antra petita deis. 60

Huc dea post aestus venandi fessa labore venerat et molli lassa quierat humo, cui labor et strepitus rivi salientis et umbra optatos somnos et levis aura facit.

Forte greges illue, umbra ut viridante levaret, 65

ducit et ipse cito Pan petit antra pede: ecce videt stratam cupidus per gramina nymphen;

constitit et tacita gaudia mente rapit.

Mox sensim summaque pedes suspendit in herba

et presso nullus redditur ore sonus. 70

Ut tetigit niveae semota cubilia nymphae, et timet et faciles huc agit hueque manus, subducit retegitque sinus nudatque papillas, hinc genua in molli lenta recurvat humo ;

I. I. Pontani, Carmina. 8


CARMINA


blanditur femori digitis collumque genasque libat et amplexu pectora nuda fovet, iungit et os ori, mox ad sua gaudia pergit et sperata diu re sibi vota capit.

IIla. ubi se captam dulci resoluta quiete sentit, ab opposita praelia veste movet;

Veruni ubi nec precibus nec vi permovit amantem, paulatim vincta est deposuitque metum.

Iuvit opus facilemque deo dea praebuit, inde saepius ad gratum venit amica locum.

Hinc arbor sacrata diis, quod mille tabellae antraque votivo munere culta docent.


x

De Camino monte et Musarum i.atebris, ad Elysium Gallutium.

Quisquis ades, venerare locum vatique faveto dum canit, et dictis credite, vera canit. lam super addiderat frondosum Pelion Ossae Titanum coelo perniciosa manus turbaque coelestum misero confusa pavore cedebat nullo bella parante love ; cum sacer Aonidum chorus imbellesque puellae aethera praecipiti deseruere fuga.

Non illis Helicon, non multo numine clarus Parnassus tutos exhibuere lares.

Antra petunt notasque domos liquere metuque longa pererratis finibus arva tenent.

Accipit hospitio fessas mitissimus amnis Liris et hospitio sedulus addit opem.

Mons fuit et scopulis et vallibus undique cinctus, cuius ad ima cavae plurimaque antra iacent;


PARTHENOPEUS


> >5


huc natas Iovis ille levi placidissimus alveo devehit et tacitis abdidit in latebris.

Sed neque Mnemosynes partum prolemque Tonantis mons tacitam potuit continuisse diu; 20

undique natn sese ramis canentis olivae Palladioque suum cinxit honore caput, tum patulas ulmos Lenaeo vestit amictu, umidus et liquidis undique lluxit aquis.

Grataque posteritas montem dixere Camoenum, 25

ut nunc mutata parte Caminus eat; quoque deae latuere, locum dixere Cavellas templaque sublimi constituere iugo.

Quare, agite, et sacros Musis referamus honores

reddamusque piis debita tura focis; 30

et tu, Pieridum cultor, quem lenia Phoebus iussit Dircaeae plectra movere lyrae, cinge comam lauro citharamque intende Camoenis, Galle, Aganippei gloria magna chori,

Elysioque sui resonent montesque locique, 35

oppida quem dominum Gallutiana colunt.


XI

Ad Leontem Tomacellum sodalem.

Ecquid in absentem quereris male fortis amicam nec linquit curas Anthionea tuas?

Et deserta gravi resonant num litora planctu ipsaque de lacrimis umet arena tuis?

Ac miser incassum votis tibi Nerea placas, scilicet ut reduci venerit illa rate?

An mare longinquoque absens Trinacria tractu exstinxere tuas igne tepente faces?

Sed neque tam facili percussit vulnere quemquam ille sagittifera qui valet arte puer,


IO


CARMINA


I 16

ut non post multos sanandum liquerit annos, letalem didicit namque ferire locum.

Nimirum et saevas pascit Trinacria fiammas, nedum sit facibus terra aliena tuis; i 5 adde quod et Veneri tellus accepta suisque testatus quondam sedibus altus Eryx.

An formosa novae successit Delia curae atque novo cessit victus amore vetus? Spiravitque tuis votis felicior aura 20 illuxitque tibi gratior hora, Leon?

Vicinique favet fontis custodia Thisbe?

Et soror et caro mater amica tibi est, quaeque tuo invidit nuper fortuna sodali, haec tibi felices porrigit aequa manus.

25 Namque ego cum facilis dominae temptarer amore impleretque meam lenior aura ratem, invida praeripuit laetae mors gaudia menti fregit et in medio quassa carina salo.

Hinc ego blanditias ipsumque Helicona reliqui 30 meque ipsum damno deliciasque meas;

nec me ni tristes curae subeuntque premuntque omnis et a moesto vate recessit amor; deque meis quondam nugis lusuque iocisque

nil mihi nunc reliquum est, nil nisi triste queri; 35 nec me delectant dulces velut ante Camoenae; illa quidem secuin meque measque tulit.

At tu, cui praebet faciles Amathusia natos, dulcia naturae munera carpe, Leon, venturamque memor fato properante senectam 40 non ingrata tuo dona refer Genio,

sitque omnis sine nube dies. Tum denique dices:

« Vixi, nunc, o mors, nil nocitura veni ».


PARTHEN'OPEUS


XII

FrIGORE INVITATI!R AD VOLUPTATEM.

Bruma riget Caurique fremunt, stat densior aer, Iuppiter et gelidas fundit ab axe nives.

I’ocula nunc lususque decent pinguesque lucernae;

arida vos, pueri, subdite ligna foco.

Igne ferox lenitur hiems, ubi mollia circum Lesbia et annosum spuinat in orbe merum.

Vino pelluntur tristes de pectore curae;

hic liquor ingrato corda dolore levat, hic deus afflictis requiem spemque addit egenis:

i, puer, et larga prome Falerna manu.

Me iuvat inter vina (fovet nam Bacchus ainorem) ebria consertis oscula ferre labris, molle femur tractasse manu, tractasse papillas dulciaque in tenero bella movere sinu.

Tum mihi sit non una satis; tum si tibi iungar, Fannia, quas dederim, quas tulerimque vices; tum si blanda meis venias retinenda lacertis, quos tibi dem amplexus, Lautia, quosve dabis, tene ego si teneam, quales, mea Lautia, motus expediam, vel quot sim ferus ipse modis; molle Pharitaeo spirabit lectus odore, quem dat Pellaeo condita terra duce; lintea sudabunt roseum perfusa liquorem myrteolaeque fluet lucidus umor aquae.

Interea miscere, puer, ne desine bacchum saepius atque aliis demere vincla cadis.

Senio adest rabidusque canis; Venus aurea cuia est Arceli, arbitrium te penes omne meri.

Ille novem cyathos Musarum laetus honore ebibat, hic Charites tergeminumque chorum; ille suae dotet dilectae basia nymphae et laeto absentis nomen in ore sonet.


CARMINA


Lusibus bis nani gaudet hiems, his laeta terenda est bruma. Venit rapido mors inopina pede.


XIII

Militiam huius temporis damnat,

Nicolaum Mariam Buxutum equitem Neapoutanum.

Castra sequi laudemque iniustis quaerere ab armis, hoc est aeterno bella movere Iovi.

Militiae quondam partes ac iura fuerunt tutari patriae dulcia tecta suae, a sociis arcere minas, pepulisse tyrannos, hostis et incursus continuisse vagos.

Hinc Decii fortesque Fabi clarique Metelli ac laetum Pauli Scipiadùmque decus;

Cannarum hinc tumuli caesoque dracone superbus Regulus ac duri Cimbrica palma Mari; hinc pontem fregisse ferox sua nomina Cocles iactat et exuvias Cossus ab hoste refert; atque alius vieto redit in Capitolia Gallo et spolia antiquo reddit opima lovi; il le triumphatis praescribit iura Britannis et Rheni tumidas ponte refringit aquas, ille etiam Rubri penetrava ad aequoris undas et victor primus Parthica signa fugat; hic Dacas Cilicemque ferum Poenumque rebellem ducit victrices candidus ante rotas.

At nunc quid bello peti tur nisi praeda? Nec hostein, sed socium vita est exspoliasse decus.

Hinc Mauri nos classe premunt, hinc Turca fugaci vectus equo et Scythici castra cruenta ducis; nos tamen in socias ferrum convertimus urbes et de cognato sanguine praeda iuvat.

Quid miles pretio, quid mercennarius ensis dignum Romana laude fideque dabit?


PARTHENOPEUS


119


Excessisse acie pulcrum est, ubi dextera ferrum

abicit atque auro tela repulsa cadunt; 30

non iaculis aut ense ferox victoria, verum infami quaestu bellica palma venit.

Aurum per medios deducit signa maniplos;

amisit partes Mars ferus ille suas; ipsi ductores pretio sua praelia vendunt 35

et cedunt pretio castra fidesque ducum.

Hinc mihi Pierides studium sacrosque colendi vates, deliciis nomina grata meis, hinc nobis, Buxute, decus laudemque paramus;

prò castris Helicon, prò duce Musa mihi est. 40

Nec tu non primae iuvenis cum flore iuventae arma capis patria pulsus ab ipse tua, deseris Italiani pronoque per aequora cursu Hesperios portus, litora Ibera petis.

Illic, cum geminos ageret discordia reges, 45

fovisti partes strenuus ense tuas; mox contra flavos direxti tela Britannos, cum premerent forti Gallica regna manu; otia nunc musaeque iuvant dulcesque recessus

et scripta antiquis carmina docta viris. 50

Hoc sapere est, Buxute, frui melioribus annis cum libris fieri carminibusque senem.

Castra alios ac bella iuvent; nos laeta colamus otia et Aoniae fila canora lyrae.

Vita bonum commune quidem est; bene vivere solus 55 novit, qui ingenii dona beata colit.


XIV

Ad Musam, de conversione Sebethi in fluvium.

O nec docta nimis necdum satis apta cothurno, musa, sed ad teneros ingeniosa sales,


CARMINA


digna amaranteis crines intexere sertis et madidam Assyrio tingere rore comam ac gelidos circum fontes, per gramina laeta virginibus mixtos ducere nata choros, dum licet et virides suadet decedere in umbras Phoebus et argutum concitat aura nemus, huc placidum ad fontem ripae subeamus opacae, qua sua Sebethos candidus arva rigat; hinc non vulgatos fontis referemus amores, quos legat in nomen Fannia nata meum. Amnis, harundinea velans tua tempora mitra, et dolor et carae Doridos aptus amor, quis tua tam riguo mutavit membra liquore?

Nunc amnis, certe candidus ante puer.

Forma tibi nocuit, nocuit placuisse puellae, iraque coerulei quam male nota dei.

Litore constiteras; illue quoque coerula nymphe currit in amplexus nympha decora tuos. Alcyones testes, testes vineta Vesevi vos pariter socio secubuisse toro.

Lectus erat frondes et opaci gramina campi, umbra erat antiquis myrtea silva comis; silva comas frondosa dabat, quae lenibus auris spirabat zephyro sollicitante nemus ; tum volucres laetis concentibus aera miscent et raucum illisis murmurat aequor aquis.

Forte inter virides Nereidas una loquaci ore, sed et Nereo fida ministra, fuit; vidit ut haec molli capientes litore somnos Nerea non fictis sedula rebus adit.

I Ile autem irato properans ad litora curru coerula coeruleis per vada currit equis; cuius ob adventum resonant Tritones in antris candidaque in scopulis laesa remugit aqua. Excita nympha latet, te somnus perdit inertem coerulaque in membris fuscina iacta tuis.


PARTHENOPEUS


I 2 I


Flerunt Noleae, fierunt te Sarnides undae,

flevit discissis mater Acerra genis, 40

et Stabias nymphas inconsuetumque Vesevum tunc etiam lacrimis immaduisse ferunt; scilicet is tenerae recolebat furia iuventae et memor antiqui maestus amoris erat.

Multos hunc perhibent crudeli funere menses 45

confectum specubus delituisse suis; at postquam in rabiem dolor hic se vertit acerbam, vindex ex antris prosilit ipse cavis eructansque vomit fumantis pectoris ignes

ignibus et latos undique vastat agros; 50

iamque insurgebat ponto tumidumque per aequor iactat ab incensis saxa liquata iugis, cum subito ex alto vox reddita: « Nunien aquarum Sebethos fonti est nomen honosque suo».

Nec mora: qua iacuit, vitrei fiuxere liquores 55

in laticemque abeunt membra soluta novum ; e puero liquidus fit fons, fìt numen et idem ex homine; bine subitis in mare currit aquis.

Talibus ille ferox victus mentemque repressit

imposuitque suae Bacchica serta comae 60

laetior et campis duxit de monte choreas concinuitque novo carmina digna deo.

Haec tibi, quae canerem molli resupinus in umbra.

edidit imparibus nostra Camoena modis; tempus erit, caros cum dicemus hymenaeos, 65

ut sit iuncta tuo Parthenopea toro; interea nostri nomen titulusque libelli prò tibi promisso munere pignus erit.




DE AMORE CONIUGALI




DE AMORE CONIUGALI LIBER PRIMUS


I

Elegiam ALLOQUITUR.

Huc ades et nitidum inyrto compesce capillum, bue ades ornatis, o Elegia, comis inque novam venias cultu praedivite formarli, laxa fluat niveos vestis ad usque pedes.

Molle micet tenues inter dilapsa papillas 5

quae legitur Rubro lucida gemma mari, perque umeros levi demissa monilia collo addeceant: aurum serica vestis amai.

Aurea subductum constringat fibula pectus

aureaque in limbo fila rigente micent. io

Quaque moves, Arabum spires mollissima nardum lenis et Assyrio sudet odore liquor.

Tecum etiam Cbarites veniant, tua cura, puellae et iuvet insolita ducere ab arte choros; tu puerum Veneris primis lasciva sub annis 15

instruis et studio perficis usque tuo et, quotiens lasso ducit reses otia nervo,

hunc placido refoves, candida nympha, sinu.

Hinc tibi perpetuae tribuit Cytherea iuventae

tempora, neu formae sint mala damna tuae, 20


CARMINA


I 26


25


30


35


40


45


50


55


liinc iuvenum curis et dulci conscia furto blanditiisque capis pectora cuncta tuis.

Ergo ades et cape, diva, lyram, sed pectine molli, sed moveas dulci lenia fila sono; nani tibi Mercurius pater est, tibi sedula mater Eurymie cantus nosse lyramque dedit.

Quin etiam tu experta novos (ni fallor) amores dulcia supposito gramine furta probas : nanique ferunt patrios vectam quandoque per Umbros Clitumni liquidis accubuisse vadis, hic iuvenem vidisse atque incaluisse natantem et cupiisse ulnas inter habere tuas:

« Quid tibi lascivis, puer o formose, sub undis?

Deliciis mage sunt commoda prata tuis; hic potes e molli viola iunxisse coronam et flavam vario flore ligare comam, hic potes et gelida somnum quaesisse sub umbra et lassum viridi ponere corpus humo, hic et adesse choris Dryadum et saliisse per herbas molliaque ad teneros membra movere modos». His iuveni succensus amor formamque secutus et facilem cantum, quo capis ipsa deos, tecum inter salices, sub amicta vitibus ulmo, in molli iunxit candida membra toro, inter et amplexus lassi iacuistis uterque et repetita venus dulce peregit opus.

Quo mage pauca meo, nymphe, concedis amori quosque legat versus nostra puella, cane.

Haec ego; cum subito visi ridere penates et nova fulgenti lumina adesse domo: astitit et risu facilem confessa deditque adveniens animi nuntia signa sui deque sinu fluxere rosae mollesque hyacinthi et violae et rubro lilia mixta croco; tum cecinit plectroque fidem percussit eburno et liquidam socio temperat ore chelyn:


DE AMORE CONIUGALI


« Desine divitias versu conferre beato et faciem pretio vendere velie tuam ; non ego laudarim, cupias si vate relieto divitis argentum, culta puella, sequi.

Forma bonum coeleste, auro quam vendere non est;

nani miser e terra fodit avarus opes.

Et canos, formosa, time celeremque senectam, ante diem cupidis quam deus esse iubet.

Aurum crimen habet, aurum prae carmine dulci sordeat; ingenii fide, puella, bonis.

Odi etiam fastus; quid enim fastidia prosunt?

Hinc odii veniunt semina mille procis.

Dum temnit Glaucum formae confisa superbae, dum latet et surda reicit aure deum,

Cermenis obriguit saxoque in membra recepto perpetitur tumidi verbera saeva maris; nunc quoque signa manent patriis malefida carinis, quae procul abducto vela rudente ferunt.

Neu studium tibi sit peregrinos quaerere cultus:

contenta est facies simplicitate sua.

Sint compti crines, nitido sit vestis amictu:

munditiis capitur deliciosus amor.

Pauca loqui studeas; veruni tibi pauca loquenti sit pudor et niveo qui decet ore rubor; libertas oculis neu sit: fac tempora serves, quis capitur, captus quis retinetur amans.

Sitque uni placuisse satis: crudelius ures.

Artibus ingenuis forma iuvanda bona est.

Forte aderam, cum laeta Venus Dodonide silva sedula non solita poneret arte comam; dum fingit crines, speculum dum consulit, illi ludebant similes ante pedes volucres et modo plaudebant pennis, modo dulcia miscent oscula cumque suo murmura grata sono. Laudavit dea mitis aves ab amore fideque: exemplum certi, dixit, amoris erunt.


CARMINA


I 28

Sed neque te capiat iuvenis, cui pietà capillum sit coma, cui nimia quaeritur arte decor:

95 hic vanas captatque auras, mutabilis huic est mens, et in incerto qui levis errat amor.

At vates, cui numen adest, cui Delphica serpit laurus et arguto carmen in ore sonat,

ille tibi — coniunxne velis? — non esse recuset 100 — anne comes? — lateri sit Comes usque tuo.

Dumque tibi placuisse velit, non horrida vitet praeiia, non Scythici litora adire maris;

non illuni gelidi remorentur signa Bootae, non usta assiduo sole Libystis humus ;

105 coniugiique fidem seros perducet ad annos, tecum amet et socio vivet amore senex.

Et tibi sint faciles anni nec amara senectus, obsequio dulcis functa puella viri.

Anne iuvet residem frustra duxisse iuventam no expertem grati credula coniugii?

Quin potius laudanda fores, si coniuge caro, si Veneris placidis ipsa fruare bonis.

Ut sine aqua fluvius utque est sine frondibus arbor, ut sine sole dies, nox sine luminibus,

115 sic turpis sine amore pari, sine coniuge lectus: deliciis ille est illecebrisque locus.

Ipsa meum teneris noctu complexa lacertis Clitumnum cupido demoror usque sinu.

Nocte etiam viduo solam cessare cubili 120 ipsa vetat, noctis quae dea finit iter;

nec Veneri lux grata adeo quam gaudia noctis. Tune deas dubites, scita puella, sequi?».

Haec, et virginea tetigit mea tempora lauru ; (laurea nam dextrae sceptra Elegia gerit) ;

125 tum liquidis dilapsa notis, quaque ipsa recedit, linquit odoratae mollia signa comae.

Dura spirant ignes, capiunt duin incendia vires et dea tam facilem spondei in arte chelyn,


DE AMORE CONIUGALI


1 29


tu quoque, blande puer, in me nova vulnera tempta;

deprecor imperii non ego iura tui : 130

ure acer, fige indomitus neu parce pharetris neu tepeant modica pectora nostra face.

Tum mihi mollis eat versus, tum laeta sonabunt carmina, tum dulcis profluet ore sonus.

Tu quoque materiam saevoque alimenta furori r35

da, curis requies una Ariadna meis, neve oculis inimica veni neu dura precanti, per spem coniugii vinclaque nostra rogo: vel miseranda tibi est arsuri fiamma mariti,

o socii consors cara futura tori. 140

Haec precor, haec utinam nitidis argenteus alis adnuat et digiti pignore firmet Hymen.


11

Carmen nuptiale.


Tibicinem alloquitur.

Hos numeros, tibicen, ama atque hos incipe cantus, et placidos festa concine luce modos.

Primus Hymen trucibus mollivit corda puellis atque animos facili contudit arte feros, primus inexpertos vinclo sociavit amores legitimo statuens debita iura toro, et primus gratae decerpto flore iuventae primitias Veneris et sua dona tulit.

Hos numeros, tibicen, ama atque hos incipe cantus et placidos festa concine luce modos.

Hic docuit lentis innectere colla lacertis atque renudato iungere membra sinu, hic rixas pacemque simul, nunc ore recluso et nunc consertis oscula ferre labris.


I. I. PoNTANl, Carmina.


9


CARMINA


130


15


20


25


30


35


40


45


hic lingua titubante loqui, duni spiritus udo gutture, dum querulo ducitur ore sonus.

Hos numeros, tibicen, ama atque hos incipe cantus, dum texunt virides laurea serta fores.

Hoc primum virgo didicit bene culta magistro et femur et lateri conseruisse latus, atque inter questusque leves et murmura nota nunc has, nunc alias arte novare vices, dum gratus resilit membris tepor imaque venis it venus et fesso corpore languet amor.

Hos numeros, tibicen, ama atque hos incipe cantus, dum texunt virides laurea serta fores.

Quis fulgor? Deus, ecce deus. Nunc ore favete, desine et impariles, tibia, ferre modos: sanctus adest coetusque suos invisere gaudet castaque coniugio nectere vincla parat, atque haec ut placitis firmet conubia votis, talia divino sanctis ab ore deus:

« Has ego felici iungo nunc ornine dextras;

die, iuvenis, die tu, bella puella: Placet.

En placet: ore tuos, iuvenis, nunc excipe amores, oscula neu, virgo, prima dedisse neges. Convenit: dedit hic, accepit et illa. Pudicum hoc est. Quid vultus, scita puella, rubes?

Atque oculis animum fas est atque ore fateri, gaudia neu tacito, virgo, reconde sinu.

Cetera nox et nos et Amor lectusque docebunt;

haec tu nunc fidei pignora certa cape.

Quam bene, quod digitis aurum perlucet in istis;

anulus hic vobis, quod scit uterque, dabit.

Ite pares paribusque animis in vota iuventae et sua concordi reddite iura toro, iungat Amor, quos iunxit Hymen taedaeque iugales quae iuvenes, teneat haec quoque cura senes».


DE AMORE CONIUGALI


131


in

Carmen nuptiale.


Hesperum alloquitur.

Exorere optatumque viro optatumque puellae, et gratum thalamis, Hespere, tolle iubar; tuque tuos, Erycina, toros visura canoras iunge et aves, rutilas praefer et ipsa faces, qualis adesse soles sanctis celebrata hymenaeis, 5

curii timet a cupido nupta novella viro.

Quos, dea, concilias rixamque in gaudia vertis et tenerum florem carpere amica doces.

Tecum Amor et casto gaudens Concordia lecto

cumque sua veniat Gratia iuncta Fide; 10

sancte Geni nardoque comam perfuse madenti, felicique assis, hora benigna, pede.

Hesper adest, video ecce faces, « Hymenaeeque » clamat vulgus, et omnis: « Io », turba, « Hymenaee », vocat. Ipse deus spargitque rosas spargitque hyacinthos 15 ac sua nimirum munera laetus obit, ipse et adest agitatque faces. «Hymenaee», vocate, dicite: «Io», ter, « io o Hymenaee, io».

Quicquid odoris habent Arabes unctique Sabaei,

secum habet atque suo spirat ab ore deus, 2 <>

deque coma sertisque fluunt quoscumque liquores Assyrio veniens devehit orbe ratis; ipse choros mixtus pueris mixtusque puellis ducit et ad numerum crura manusque movet.

Vos celebrem cantate deum atque « Hymenaee » vocate, 25 dicite: «Io», ter «io, o Hymenaee, io».

Nympha venit; praeit ipse deus praeeuntque sorores Idaliae atque novem Thespia turba dcae.


CARMINA


•32


30


35


40


45


50


55


60


scilicet assuetasque domos assuetaque visunt limina et est vatis sedula cura sui.

Cernite, ut apposito moveant vestigia gressu et plaudat felix agmen ovante lyra.

Dum choreas, dum plectra movent euantia divae, dicite: «Io», ter, «io, o Hymenaee, io», lam venit, cohibete modos; iam, tibia, siste;

haesitat ad primas iam nova nupta fores atque hanc cunctantemque gradus atque ora rubentem admonet his Erato dulciaque ora movet:

« Ne dubita, sustolle pedem felixque marito et felix natis, o mea, limen adi.

Fortunata domus tibi erit sanctique penates, candidus in primis et sine lite torus, isque etiam coniunx, cui prae te et munera Croesi et dives rutilis sordeat Hernius aquis ».

His Erato. Subit ornatis Elegia capillis candida, Punicea conspicienda toga:

« Ne lacrimis, ne foeda oculos, formosa, nitentis;

ad pacem, ad lusus, cara puella, venis deliciasque tori molles dulcemque quietem.

Quid tua singultu pectora rupta sonant?

Aspice, ut haerentes in te defixit ocellos, ut miser e lacrimis liquitur ipse tuis.

Nil iuvenis misererei vetat te fiere Hymenaeus et nox deliciis prima futura tuis.

Ergo, age, neu viri amplexus neu gaudia difler longius, et caros, aurea, vise lares.

En bene habet: placidos intrasti, dia, penates, dexteraque est cupido tam bene iuncta viro.

Ite simul, capite amplexus et colla ligate, ut natos videant pignora cara suos; iungantur suaque ora simul resolutaque venis molliter irroret languida membra venus. Complexi, quales hederae sua brachia nectunt Chaonis et qualis oscula iungit avis,


DE AMORE CONIUGALI


neu dulcem cohibete animarti : pax rixaque murmur alternent, neu dens linguave ponat opus. Claudite iam postes, iam lectus cepit aniantes:

mutua quid testes gaudia differimus?

Solus ades, genialis Hymen; te murmura testem, te lacrimas, risus, praelia nosse decet: nos alio. Capite optatam post bella quietem, dum rediens abigat somnia grata dies».


IV

UXOREM ÀLLOQUITUR.

Qualis ab Herculeis surgens complexibus Hebe visa est erepta virginitate queri, cum lacrimis suffusa genas, inipexa capillum non oculos coram est ausa levare suos; talis mane mihi sonino digressa mariti

et querere et lacrimis ora, Ariadna, mades. Scilicet et pudor est huius tibi causa doloris, utque putas merito, te tua damna movent.

Sed tamen est Veneri quod debes, nec tibi soli nata, sed et socii sunt tibi vincla tori, in partemque viri cessit pudor; utitur ille hac sibi permissi condicione tori.

Non est quod doleas: mutata pudore voluptas in partem cessit, cara puella, tuam.

Utere sorte tua neu te tibi subtrahe flendo, gaudia neu tristi perdere mente velis.

Quid resides annos iuvet exegisse? Iuventae munera cur nullo colligis ipsa sinu?

Et fructum flos iste dabit. Tu gaudia carpe quae coniunx, quae te carpere iussit Amor.

Hic pudor atque venus thalamo iunguntur in uno, haec sunt leghimi vincula honosque tori;


134


CARMINA


25


35


40


45


50


55


et venererà salvo potes exercere pudore et pudor agrestem praeteriisse notam.

Quae, nisi rusticitas, lusus fugisse iugales?

Quaerit Hymen lusus, gaudia lectus amat. Rusticitas inimica toris, male grata maritis;

comparat haec lites; pacis ainicus Amor; blanditiae thalamo gaudent, thalamis Hymenaeus.

Tu fac blanditiis usa ferare novis.

Andromache armati fertur petiisse mariti oscula et est blando molliter usa viro ; illuni Bistonii redeuntem e munere Martis excipit in inoliis uxor amata sinus oraque ab ore fovet multoque inadentia siccat pulvere et amplexus datque capitque novos.

Festa deùm genitor sumrao celebrabat Olynipo ;

conveniunt omnes dique deaeque simul.

Inter coelicolas forma praestabat Apollo, vincebat cunctas Lux in honore deas.

In Lucem conversi omnes iuvenesque senesque, e facie Phoebi quaeque puella perit; illuni exoptabant iungi sibi, at ipse dolebat in facie fixus, lucida nympha, tua.

Lux quoque non notos paulatim concipit ignes, in vultu inque oculis signa dolentis habet; nec sine Luce sua choreas agitabat Apollo

nec movet ad numeros hoc sine nympha pedes Crescit amor, quantoque magis iam crescit, amoris vis patet et tanto proditur ipse magis; nani sibi dum cupidisque oculis nutuque loquuntur et male furtivas dant capiuntque manus, illa rubet, stupet hic, numerosque oblitus uterque est, atque imperfecto verba tenore cadunt.

Cognita res facilesque Iovis pervenit ad aures:

«An mea non illos iungere cura potest?

Et Phoebo digna est, inquit, Lux coniuge coniunx, digna Iovisque domo, digna Tonante nurus;


DE AMORE CONIUGALI


135


et Luci coniunx, coniunx si debitus ullus,

non alius Phoebo dignior esse potest». 60

Dixerat et dextra Phoebum Lucemque sinistra iam tenet et iussus carmina pangit Hymen.

Iam Phoebus sponsae, sponso Lux oscula praebet optatoque parant iungere membra toro.

Tum Phoebus: « Mea Lux, Lux o carissima, dixit, 65 quae tibi prima velis munera, posce, dabo ».

11 la viri iniectis collo suspensa lacertis:

« Haec tua te, coniunx, munera prima peto, ut tibi nec sine me, mihi tecum scandere detur

auratos currus luciferasque rotas, 70

ut tecum optatoque sinu cupidisque lacertis amplexuque tuo conspicienda ferar.

Me sine nulla dies, nulla et sine Luce voluptas, nulla venus sine me sit tibi, nullus amor ».

Adnuit bis Phoebus. Phoebi Lux candida curru 75 fertur in amplexu conspicienda viri laudaturque sinu coniunx periata mariti et merito felix condicione sua est.

Tu ne deas Lucemque sequi, formosa, recuses?

Exemplum nec te, dura, movere potest? 80

Et brevis est aetas, brevis est et forma puellis;

illa volat, parvo haec tempore nulla manet.

Heu, quae nos fortuna manet? Miseranda senectus, et morbi comites quaeque dolendo ferunt.

Frustra praeteritos olim revocaveris annos; 85

carpe diem et Genii munera redde toro.

Hoc tua te vel forma monet vel coniugis ardor, hoc lex coniugii vinclaque amoris habent.


CARMINA


V

UXORF.M ALLOQU1TUR DE MILITIA CONQUERENS.

Non ego divitias, coniunx, aurumque secutus ad tua constiteram limina amata procus, sed mores, sed pura fides, sed gratia traxit, et formae quod erat candida fama tuae; his ego permotus conubia grata petebam et tali felix coniuge visus eram : favit Amor tenerique parens insignis Amoris et sua coniugio vincla paravit Hymen.

O mihi felices noctes lucemque beatam, o mihi blanditiis gaudia piena suis.

Ergo ego vota bonis Laribus Genioque ferebam placabam et multa numina sancta prece: invidit bellorum auctor, qui pace repulsa concutit Aemiliae sanguinolentus agros.

Saeve pater, tua tela, precor, tuaque arma reconde, in Veneris niveos, fesse, recurre sinus: illa tibi ignotasque vices ignotaque servat gaudia; delicias, lente, morare tuas?

Mars, propera, sic poscit amans; sed terge cruorem et tua seposita corpora veste tege; illa quidem tibi tota vacat, dum coniugis artes Lemnos habet, dum vir fulmina nigra quatit. Quid cessas, violente, tuosque moraris amores?

Me miserum, falso nomen amantis habes.

Te belli, te caedis amor, non mollia tangunt oscula, non gratae dulcia ad arma vices. Immemor amplexus et murmura blanda relinquis, immemor? O mira rusticitate deum.

Non tibi post iuvenilem operam mixtasque querelas succurrit lenis lassa per ossa sopor,


DE AMORE CONIUGALI


non facilis post bella quies? Frustraque capilium nunc colit et roseo splendet ab ore Venus?

Heu heu, crudeles coeunt ad signa manipli, heu heu, non segnes miles obarmat equos, militiam sequitur vates, fert tela maritus:

o grave coniugium Pieridesque malas.

Otia Pieridum fuerant requiesque maritis:

non mihi coniugium, non mihi Musa valet.

Sed neque me vel tela movent vel letifer hostis, aut iuga perpetua continuata nive; tu, coniunx, tu sola moves, tu causa dolorimi, qua sine nec videor vivere posse mihi.

Lux gravis, at graviora manent me somnia noctis, somnia imaginibus nigra futura suis.


vi

Ad uxorem.

Parce meum, coniunx, absens temerare cubile castaque leghimi fallere iura tori, neu alii compone leves imitata puellas neu mihi sint fidei pignora vana tuae.

Qui primus lateri ferrum crudele revinxit movit et audaci ferrea bella manu, illi sint tristes dirae cineremque revellat ianitor et rabida deterat ossa fame.

Ille mihi caros iuveni detraxit amores durus et a domina iussit abesse inea.

Ferrum hosti, cupido noceat cur ensis amanti?

Tela absint; felix me mea taeda iuvet.

Tu tamen interea cari memor usque mariti prò reditu, coniunx, plurima vota dabis; assistatque tibi soror et sanctissima mater, absentis curas quae levet usque viri.


138


CARMINA


20


25


3 °


35


40


45


50


Et tela noctes et acu traducere lucem exemplum fidei Penelopea docet: illam non longi mutarunt tempora cursus, non simili ad Troiam praelia gesta mora.

Casta mane, neu te lusus neu munera vincant;

coniugii dotes vita pudica facit.

Si ve domi tristes fuso solabere curas sive foris festae tempora lucis agent, coniugis occurrant animo tibi mille labores :

me coeli pluvias, sidera iniqua pati, forsitan et lateri saevum quis dirigat ensem, et quae praeterea mille timenda, time.

Dum vir abest, neglecta sinus, incompta capillum maestà sedet vidua Laodomia domo ; saepe illam Haemoniae blandis adiere puellae alloquiis: « Cultus indue, dia, tuos, neglectas dispone comas; quid lucida fronti gemma, quid a digitis anulus omnis abest? ». Non cultus capit illa. suos, non lucida fronti gemma micat, digitis anulus omnis abest.

Quid non Evadne Thebas urgente marito, impia cum fratres traxit ad arma furor, ah quatti difficiles egit noctisque diesque, ah quam omnis miserae pectore sensus abit.

Non choreae cantusque iuvant, non porticus illam publica, non templis vota sacerve dies.

« Evadne, quid sola domi, quid pensa columque usque trahis, lacrimis umidaque ora rigas? »

« Me miseram, cui laeter abest, cui dextera cesset, cui colar et formae debita cura nteae est. » Ergo inter famulas lanaeque addicta trahendae squalida neglecto delitet in thalamo.

Utraque laudata est exentplumque utraque fìdae coniugis et casti certa fides thalami.

Sed neque sic te exempla movent, ut non tnagis ipsa coniugis officio sponte fruare bono,


DE AMORE CONIUGALI I 39

quodque decet castas, sola virtute magistra exsequere, et per te quid decet ipsa sapis, in partemque venis nostrorum sponte laborum, reinque domi et natos qua licet arte iuvas.

Forsitan et nobis quae sit mens ipsa requiris, neve tui mihi sit mutua cura times.

Non ita nos facili iunxit concordia nexu,

ut sine te, coniunx, ulla sit hora mihi, (>o

nec sic nostra levi firmata est pignore dextra, non sit ut in nostro pectore prima fides.

Ut praesens mihi sola quies, sic pectoris absens una tenes curas, tu regis una virimi.

Sed dabitur, cum laeta feret pax otia nobis, 65

reddere tam caro munera coniugio: tum liceat thalamoque frui socioque cubili mutuaque in tacito gaudia ferre sinu, tuin nova suscipient vires incendia rursus,

rursus et iniciet vincula castus Hymen. 70

Interea memor ipsa tori sanctique pudoris, spe modo venturi tempora falle viri; nec spes destituet, namque ultima ducitur aestas, candida cum celeri sub pede musta fluunt, frigidus Illyricis aquilo dimissus ab oris 75

admonet hibernas haud procul esse nives, defunctusque dari sibi postulat otia miles et parat ad patrios arma referre Lares.

Ipse mihi videor iam primae ad limina portae,

iam thalami cupidas victor adesse fores, 80

teque meos inter collapsam, vita, lacertos, de desiderio languida facta mei ; atque ubi mens rediit, longo sermone referre quantum difficile est coniuge abesse suo, implicitamque umeris atque oscula grata ferentem 85 vix rediisse tibi credere posse virum.

Ouod tu, sancte, toros celebras qui, Hymenaee, maritos, adnue et bis precibus, candide dive, veni.


CARMINA


140


VI)

Animum SUUM ALI.OQUITUR.

Heus ibis, sine ine tamen ibis, quo duce, quaeso, o anime? Anne Amor est, qui tibi monstrat iter? Scilicet i 1 le viae tibi duxque comesque futurus et dominae tecum commodus hospes erit.

5 I felix, felique redi, felicior hospes.

O utinam qui te, nos quoque ferret Amor.

Me miserum, quanti montes et flumina quanta amplexus prohibent, cara Ariadna, tuos.

Quid tecum. Arne, rnihi? Quid cum Rhenoque Padoque? io Aut quid cum telis, Mars violente, tuis?

O pereant ensesque feri galeaeque minaces;

pax, ades, et vincto praelia Marte vacent.

Pace coronati ludunt ad pocula amantes inter et insanos vina ministrat Amor 15 atque aliquis memor absentis conviva puellae cantat, dumque canit, ebria turba favet, sollicitaque choros pianta implicat, adsonat udis tibia et aurato pectine pulsa chelys.

Pace Ceres Bacchusque vigent: tum vinitor uvas,

20 tum messor spicas grataque poma legunt; assidet bis coniunx, posito quae sedula fuso optatasque dapes vinaque inempta ferat, et nunc veloci messem diventilat aura, impleat ut spoliis horrea triticeis,

25 et nunc calcatis spumantia prela racemis diluit ac multo decoquit igne merum, nunc legit arbuteos foetus et olentia poma, quae ferat in calatho filia parva domum, et nunc selectis matura Cydonia ramis 30 decutit et filo deligat inde brevi.


DE AMORE CONIUGALI


Festa dies redit, ornata cum coniuge coniunx prodit et agresti dat sua vota deo, primitias mollemque haedum cum pinguibus agnis, quaeque tegant sacras plurima serta fores; inde domum laeto comitatur fistula cantu, splendet ubi apposito mensa benigna mero; ipsa viro coniunx uxorique ipse ministrat et plaudit dominis sedula turba suis; vina diem celebrant, vino somnusque venusque it comes et veneri gaudia nota suae.

O qui me Boreas, o qui divusve deusve in gremio sistat, pillerà Ariadna, tuo.

Bacche, veni memor ipse tuae, sed contine ab ista, meque feras curru, Bacche benigne, levi; ipse tuas referam laudes: tu gaudia moestis, tu requies fesso es, te sine dulce nihil ; ipse seram vites, ulmo quas rite maritem, ipse traham lenta sarcula dura manu, ac circa levibus vinclis intenta puella subliget intortis brachia viminibus, non tamen ut falcemve manu rastrosve lacertis incutiat: fortis sit labor iste viri.

Tunc iuvet inter opus raptimque ititerque laborem oscula de roseis grata tulisse labris, tum sparsos libet ad frontein componere crines turbatasque manu restituisse comas.

Felices Arabum gentes, quibus uxor in armis astat et audaci strenua fertur equo: illa sudes hastamque viro iaculumque ministrat, adiuvat et nulli non favet ipsa loco communisque utrique labor fortunaque belli atque idem casus vitaque morsque manent.

O mihi si, coniunx, o si galeamque sudemque ipsa geras, forti quam lubet esse mihi; castra placent; date tela mihi, perque arma tubasque iam iuvat audaces conseruisse manus.


CARMINA


Dura lateri meus ignis adest, non ipse verebor solus in adversos corpora ferre globos solus et urgenti clipeos opponere turinae;

mille licet feriant, mille repellet amor.

Me miserum, neve ora calor, neu frigora laedant, atterat heu molles neu gravis hasta manus.

An mihi iam fuerit dulcis victoria tanti, ut tibi sint formae damna timenda tuae; tene ego sustineam rapidi fera sidera Cancri, tene graves hietnis continuare nives?

Tene imbres eurosque? Procul sit gloria belli, rursus in aerios, praelia, abite notos, et rursus, pax alma, redi, cui blanda voluptas sit comes et felix omina carnet Amor.


Vili

QUER1TUR DE EXPEDITIONE OBEUNDA.

Musarum quondam Bacchique domestica cura ipse tuam colui, candide Phoebe, lyram, assuetus rivisque sacris et ruri beato compositae mentis otia grata sequi, cura Veneris placidos componebamus in usus carmina, quis esset conciliandus amor.

Nunc vates ad bella trahor Martemque cruentum :

heu pharetris parcas, hostis acerbe, tuis, parce, pater Gradi ve, levisque averte sagittas;

exstincto quaenam est gloria vate tibi?

In trucibus fera tela viris consumere oportet;

praeterit imbelles ira leonis oves.

Te quoque movit amor: prosit mihi nomen amantis, et supplex et amans noscat amantis opem. Imbellis mihi fila lyrae, non letifer arcus, et placet apposito plurima mensa mero,


DE AMORE CONIUGALI


et placet, arenti sitiunt curri rura Leone,

umbra, sonat placidae qua leve murmur aquae, aut tenuem visco praedam vel harundine piscem excipere aut alta tendere valle plagas.

Arma viros ac bella decent: nos grata Camoenis otia et in molli culcitra pietà toro; et tamen instructasque acies ac signa videre cogimur et patria tam procul esse domo.

Me miserum, poterono tuis, Ariadna, lacertis longius et facie sic caruisse tua?

Et poterone oculis? Non haec constantia nostra est.

Vincat amor; iam iam, turbide Sene, vale, castraque turrigero valeant circumdata vallo:

meme amor audaces cogit inire vias.

11 le per oppositas secreto limite turmas ducit et hostiles praeterit insidias, ille iter in tenebris explorat et obvia monstrat;

hoc duce per Syrtes sit via tuta mihi.

Heu heu, quarn pieno decurrit margine Senus, heu heu, quam ripas non capit ipse suas, non rapidas capit aninis aquas, trahit arva doinosque et iuga divulsis montibus hausta vehit.

Sors igitur plus quam vel Amor vel numina possunt, exercet vires casus ubique suas; casus Abydenis iuvenem demersit in undis, cum petit amplexus, Sesta puella, tuos; casus Threicio consortem sustulit Orpheo, errat dum nudo prata per uda pede; omnia casus agit; quod non dat Amorve Venusve, eveniet, quotiens casus et ipse volet.

Frustra igitur divos miseri veneramur amantes:

numen Amor nullum est, numen inane Venus. Orta mari cum praesit aquis, cur flumina parent nulla nec est misero qui ferat amnis opem?

Et quondam fontes et quondam flumina amarunt: saevire haec una est gloria, Sene, tibi.


CARMINA


Saeviat in te atroxque Canis rabiesque Leonis atque hiemis medio tempore siccus eas.


IX

Ad uxorem de liberis educandis.

Quid tibi communis natas, tria pignora, coniunx, commendem, quartini maxima cura tibi est?

Nani tua nec virtus nec amor monitore marito indiget et matris munera docta subis.

Sed tamen, ut partesque meas et iura tuerer, neve absens videar non menior esse domus, haec obeunda tibi constanti pectore mando, officii quae sint munera certa tui.

Primus honos pietasque Deo templisque dicatis;

hoc primum discant pignora nostra, vide. Tempia adeant caste castisque piissima votis dona ferant: gaudet simplicitate Deus.

Tum colere antiquas artes maternaque iussa atque agili discant carpere pensa manu; in digitis acus, ante pedes intexta quasilli viminaque et fuso stamina torta levi.

Hoc Tanaquil opus, hos mores Lucretia monstrat, Phylacidae hos coniunx Telemachique parens. Multa pater materque valent infundere natis transit et in seri iura nepotis avus; insita sed studio vis confirmanda fideli est, natura ut mores induat usa bonos; arte opus est; artem sollers quoque perficit usus;

perficit ars quicquid repperit ingenium.

Sponte sua quamvis tellus fecunda, novari poscit et optata gaudet arantis ope; sponte sua vitis profert Baccheia racemos, sed tamen assidua falce colentis eget.


DE AMORE CONIUGALI


J45


Quid, quod quae sterilis natura creverat arbos,

insita pomiferas portat onusta comas? 30

Arte igitur natura iuvatur et arte magistra sumunt diversos pectora nostra habitus.

Format aratorem domita cervice iuvencum agricola, ut currus axe sonante ferat; format equum domitor sic, ut petat obvius hostem, 35 sensit ubi audaces signa dedisse tubas.

Dum tenera est aetas, dum mens patiensque magistri, tuin proprias artes quisque docendus erit; ergo dum inolles animi, nunc imprime, mater,

quae pietas, quae lex fasque pudorque iubent. 40 Plura licet nostras commendent dona puellas, matronae decus est una pudicitia: forma brevis, vigor est animi splendorque virilis, munifìcam regis addecet esse nuruin: nos pudor ac probitas, nos vitae ruga severae, nos labor insomnis mensaque parca decet.

Oda nequitiam suadent, dat luxus amori fomenta; in venerem, saeve Lyaee, rapis; dicitur et fontes fontanaque numina amasse quae dea tutelam virginitatis habet,

Lenaeos latices odisse et pocula Bacchi, pocula virginibus perniciosa suis.

Callisto Arcadicis cur ursa erraverit agris, fama tenet sacrum destituisse chorum Naiadum et latebras mediis petiisse diebus sermone et longas continuasse moras.

Illic Oenones miseros cognovit amores, cognovit versos ad sua furta deos, illic Eveni natam pugnacibus armis

abreptam atque Idae praeposuisse torum, cognovit spretum dilecta ab virgine Phoebum,

Evenum rapidis sponte subisse vadis; qualia dum memorant faciles ad furta Napaeae,

Arcas amat versos ad sua vota deos.


50


55


60


I. 1. Pontani, Cai mina.


lo


146


CARMINA


65


70


75


80


85


90


95


100


Corrumpunt mala dieta animimi moresque verendos.

in veros sensus saepe abiere ioci : lascivos igitur coetus lascivaque verba pignoribus nostris rite cavenda, vide.

Penelope numquam, numquam Lucretia vidit, histrio dum molli scaenica voce canit.

Tempia pudicitiain maculant: ni rite peractis rebus abis, templi noxia saepe mora est.

Rustica nec mihi sit, nec sit mihi blanda puella, quamquam rusticitas labe vacare potest: blanda procax facile est et amata ad ludicra velox, sit procul o, procul o blanda procaxque mihi. Non quales ageret didicit numerosa choreas, sed quos exigeret Laodomia colos.

Dum trahit ante rotas devictas Scipio gentes et peragit magnos libera Roma iocos, inatronae iuvenesque simul per compita saltant, concinit et varios tibia Lyda sonos.

« Romanos, inquit, numeros infiare memento, Aemilia, et nostros, advena, tange modos. »

Non omnis igitur numeros, non quasque choreas quae proba, nec quaevis carmina nosse cupit. Ausam vix memorant tectis Argian avitis prodisse et raras urbis adisse domos.

Quae casta est, thalamo gaudet Laribusque paternis:

turba nocet, turbae crimina ubique placent.

Est oris quoque lex, est et sua cura capillo, quam tenuisse decet, praeteriisse nefas.

Evadne hoc placuit, placuitque hoc Marcia cultu, ornatus tamen est neutra secuta novos; ante Helenam nullae crines emere puellae;

Troia docet quantum non sua forma nocet; nec faciem, nec colla prius, nec pectora norant pingere nec fuco consuluisse genis: primae Sirenes cultus docuere negatos,

est nova sed crimen poena secuta novum.


DE AMORE CONIUGALI


‘47


Quid tibi praecipiam molles vitare fenestras?

Ad culpas aditimi laxa fenestra facit.

Libera inens, captiva tamen sint lamina, quando hanc animo invenit saeva libido viam; cogite fallaces, animus ne peccet, ocellos, cogite, libertas ne peritura cadat; pellite materiam primasque exstinguite fiammas;

vincite, vincentes palma decusque manent. iiaec tibi nunc, coniunx, non ut moveamve rogemve, sed studium absenti noris ut esse domus; perge et consortem natis nunc exige curam : est labor, at merces magna parata tibi.


x

Exsultatio de filio nato.

Ite procul, curae insomnes; sint omnia laeta ;

Cretensi lux haec more notanda mihi est; ite iterimi, curae insomnes, procul ite, dolores;

fulserit haec nitido sidere fausta dies, qua mihi vitales genitus puer exit in auras; 5

spargite nunc variis atria tota rosis; spiret odoratis domus ignibus, aemula lauro myrtus adornatos pendeat ante Lares.

Ipse deos supplex tacita venerabor acerra

et reddain sacris debita tura focis: io

sancte Geni, tibi solemnes prostratus ad aras fundo nieruni et multo laurus in igne crepat.

Vota manent: sua signa deum testantur, et omen clara dedit celeri fiamma voluta gradu, ipse et pacato movit sua vertice serta, 15

et fragilis cecidit crine decente rosa; ipse manu rata signa dedit. Tu, sidere dextro edite, felices exige, nate, dies,


148


CARMINA


produc fatalisque colos et longa sororum stamina dent faciles in tua fila manus, spesque patris matrisque auge superesque parentum vota, fluant Hermus Lydiaque unda tibi. Auguror: et patrias olim meditaberis artes et studia antiquae non inhonora domus; sive tibi carmen placeat, tibi carmina Musae dictabunt, virides cinget Apollo comas; sive vias coeli rerumque exquirere formas naturae et causas explicuisse iuvet, seu leges atque arma fori, te proxima possunt exempla et patres exstimulare tui.

Sed neque te vel dirus amor vel gloria belli vicerit, ut matri sis timor usque tuae : illa graves tulerit decimo iam mense labores, languida de partu mortua paene mihi.

At tu iam tanto, mater, defuncta periclo in nova praeteritos gaudia verte metus; iam, mater, quid matris opus, quid munera differs?

Cur non materno iam cubat ille sinu?

En patri similes oculos, en mater in ore est, en vultus, in quis spirat uterque parens, en senii solamen adest. Vos spargite multo flore doraum et thalamis lenior afflet odos.


DE AMORE CONIUGALI LIBER SECUNDUS

I

ACCUSATUR N1MIUS PUELLARUM CUI.TUS.

Ecquae Pieridum mecurn canit? Euge, puellae, ecquae Castalio fonte ministrat aquam? Quaenam est, quae suffusa genas demissaque ocellos incipit? O sacra carmina digna dea.

Anne ea Melpomene est dulci dea cognita cantu?

Felicem, cui fas ora videre deùm.

Atqui olim latis errabant numina campis nec puduit tenues accubuisse casas.

Saepe etenim Pietas, divùm quae maxima natu est, astitit, ante aras dum cadit agna Iovi ; saepe Pudicitiam gelido videre sub antro aut in gramineo membra levare toro.

O quotiens fesso somnos carpente colono Astraeam tristes extimuere lupi.

Illa diu terris placida cum pace vagata et statuit leges et sua iura dedit, illa greges docuit silvas pastore vocante pergere et a silvis nocte redire domum, illa etiam fortes docili cervice iuvencos ferre iugum et gravibus fiectere colla rotis.

Tunc et equus primis compescuit ora capistris nescius intortas ante timere minas;


CARMINA


ISO


2.S


3 °


35


40


45


50


55


omnia tunc dicente dea pecudesque feraeque discebant munus ordine quaeque suum.

In primis servare fidem dominumque vereri docta canis, custos ditis amica domus, quales deliciae vatum Capuana, dolorque Asterion, castae grata rapina deae.

Quid vatem. Diana, queri, quid dicere cogis in teque inque alias impia verba deas?

Musarum hic canis est; quid enim tibi iuris in ilio?

Redde suum Musis et mihi redde meum.

Non i 1 le assuetus silvis, sed grata puellis limina, sed domini pone iacere pedes, sed thalamos servare et mensae assistere herili inque puellari ludere saepe sinu.

Quem raptum infelix mater cum ferre nequiret, paulatim misero vieta dolore cadit: non somnos, non illa cibos miseranda requirit, fìniat ut luctus morte iubente suos.

Felices catuli, quos dilexere poetae et quorum ad tristes concinuere rogos; non illos (siquid possunt mea carmina) tempus abstulerit: vivent saecula longa senes,

Elysii quos arva tenent felicia campi optatasque ferunt pascua laeta dapes, e foliisque cadunt passim variique sapores securique errant et sine lite greges.

Mirantur manes aequis ut cursibus auras, ut tranent celeri roscida prata fuga, forsitan et vates aliquis dum cantat, adesse

gaudet et: « An, dicit, hi quoque carmen amant? ». Sed satis haec, dum Musa novas cum pectine chordas desuetaeque aptat fila remissa lyrae.

Nunc agite, o faciles aures adhibete puellae, dum canit, et liquidum dum dea pulsat ebur: diva canit, quodque illa canit cognoscere sanctum est; vos modo quod sanctum est noscite, diva canit:


DE AMORE CONIUGALI


MELPOMENE

« Parcite veloci nimium confidere formae.

Praeterit: en fragili quam mora nulla bono est. 60 Haec flos est et flore caducior; hanc dolor, hanc sors et morbi vitiant instabilisque dies; atque ea quaecumque est, nullo aut violanda paratu aut modico: cultus lex quoque certa datur.

Quid pretiosa iuvant tortisque affixa capillis 65

gemma? Quid in collo nexile pondus agit?

Quaeritur his coniunx: mores, non gemma parabunt :

crimen inest si, quod Iaudet amator, agas.

Xec, si forma bonum est, externos quaerit honores;

ingenuumque bonum quid fàcis arte malum? 70

Si mentem abicias, turpe est sine pectore cultus:

exerceto animum: culta puella sat es.

Sed tamen ut mores animum, sic corpus honestant munditiae; labem vitat uterque suam : ut virtus contenta modo est mensuraque morum est 75 sic et munditiis formula certa data est: si modo vos inoveant Sirenum infamia monstra, selectos cultus quaeque puella fuget.

Mae facie cantuque et Palladis arte placebant,

sedula sed nimii cura decoris obest. $0

Saepe illis nutrix: O quid bona tanta per artem perditis et causato criminis ora gerunt?

Saepe inter choreas aliae risere puellae et damnant cultus luxuriantis opes.

Forte renudatis ibant ad tempia papillis, 85

qua brevis Aenario est insula cincta mari; ora madent liquidoque madent et tempora fuco, inficit et roseus non sua labra rubor; colla nives infecta gerunt ac nulla papillas

vitta tegit, nimia guttur ab arte nitet; 90

pictae oculos multumque alieno crine superbae luxuriem facie testificante suam.


152


CARM INA


Quas dea prospiciens gradibus sublimis ab altis avertitque oculos opposuitque manum:

95 * Nec si, inquit, dea suiti, siquid mea numina possunt,

siqua Pudicitiae iuraque visque valent, haec impune ferent nec nos laesisse iuvabit et meus in poenas induet arma dolor Vix tempio exierant, vix litora summa tenebant, joo arida vix primos ceperat alga pedes,

senserunt teneris squamas horrescere plantis, ossa quoque in spinas ire coacta novas; qui fuerant ungues alium traxere rigorem, prò digitis pinnas, prò cute tergus habent;

105 mens quoque mutata est, nec se velut ante puellas, sed vasti credunt aequoris esse feras, atque ita se in fluctus inque aequora proxima mittunt pube tenus pisces, cetera ut ante manent, scilicet ut veteris sit nota infamia culpae no exemplum et timeat quaeque puella sibi.

Tela Pudicitiae moneo vitate, puellae, contentae propriis simplicibusque bonis.

Luxuries infensa deae est, infensa decoris cura novi, nil est simplicitate prius,

115 haec placet; liaud ulla est quaesitae gratia formae; quae studio peccas, simplicitate places.

Nulla est ornandi, nulla est, mihi crede, parandi gloria: naturae est forma, nec artis opus.

Ars odio digna est, ubi nullo fine tenetur;

120 naturae est similis hic ubi finis adest.

Nil fuit in toto quicquam formosius orbe coniuge, qua felix Protesilaus erat; nullis haec gemmis, nullo est adiuta colore, et rara numquam cultior arte fuit;

125 ornabat faciem solo contenta pudore,

felix si numquam rapta Lacaena foret.

IIla. Mycenaeis avecta penatibus Iden

dum petit et Danaos cogit in arma duces,


DE AMORE CONIUGALI


Phylacides primusque venit primusque dolorum ultor adest, primus et cadit ante rates.

Coniugis at miserae thalamos non immemor umbra maestà subit, Stygiis nocte remissa vadis: Haemoniae dum membra fovet dilecta maritae, vulnera nudato sunt patefacta sinu.

Illa gemit funditque imo de pectore questus frigidus et miserae concutit ossa tremor amplexusque inter lacrimosaque verba recessit et sopor et somnis nignor umbra suis.

Mane deos miseranda parum felicibus extis nequiquam et multa supplicat usa prece pluraque sacratis promittit miniera templis votaque prò reditu vix numeranda facit.

At postquam infelix exstincti fama mariti certa fuit cineres et brevis urna refert, transiga! infestutn sua per praecordia ferrum, comprimat amentes ni pia turba manus.

Unum hoc non licuit: misero concessa dolori cetera et in casto regnat amore furor.

Quod potuit comitata virum est, nec vera fatemi vita magis quam mors illa vocanda fuit; servavit cinerique fidem lectoque iugali:

O rarum in longa posteritate decus.

Delitet in tenebris lucemque perosa virosque;

proque viro infelix urnaque et umbra fuit, urna quidem cineresque die, sed noctibus umbra;

haec Comes, haec coniunx, haec et amator erat. Talia Melpomene. Mihi tum specus Aonis antrum pandit et e vena Thespide manat aqua.


CARMINA


li

VlLLAM SALUTAI' A MI LITI A REGRESSUS.

Rura, iterum salvete, iterimi salvete, coloni, Tyrrhenae valeant Martiaque arma Senae; pone hastam, Gradi ve, quietus et exue bellum, otia segnis hiems, otia quaerit amor; te Venus exspectat thalamo, tibi bruma perennes dat noctes, requiem poscit et ipse labor.

Mine Lares fundusque meus? Mca praedia cerno:

O mihi tam fausto sidere nata dies.

Funde, puer, calices; lux haec Cretensis agatur;

funde iterum et multo splendeat igne focus, igne focus, madeat generoso mensa Lyaeo, impediat canas myrtus opaca comas.

Tyrrheni, procul bine, procul hinc estote, labores;

otia securus garrula Bacchus amat.

Die, puer, anne aliquos quereris malesanus amores nutn tua sollicitet pectora Etruscus amor? Margara num roseove decens Graecinna colore?

Num facie et blandis grata Terinna iocis?

Me dulcis lunepra; novos haec suscitat ignes absentemque urit bella puella senem.

Desine et ipsa meas, lunepra, incendere curas frigidaque absenti corda fovere face, parce seni, restingue faces. Tu prome Falernum, leniat ut curas ebria cura novas; pone merum, pone et talos; post vina iocumque it sopor, hic curas diluet ipse graves.


DE AMORE CONIUGALI


III

EXSULTATlO DE PACE IAM FACTA.

A bellis ad rura et ad otia grata Camoenis, ad rura a bellis, uxor amata, vocor.

Pax Cererem redditque agris redditque Lyaeum et sua cantantem Maenala Pana sonant; pace sua laetatur humus, laetantur agrestes et resides somnos oppida fessa trahunt; iam facilis, iam laeta choros per prata Voluptas ducit et optatus rura revisit Amor; rura Venus rurisque colit nunc urbe relieta laeta domos; laetus numina sentit ager.

Ergo alacres sequimurque deos et rura petamus;

huc propera, mecum huc, uxor amata, veni : bue veris te poscit honos rurisque beati et rure et verno tempore natus amor.

Urbis opes valeant, nil rure beatius ipso;

rura placent Musis, rura Diana colit, rura Fides habitat, habitat Probitasque Pudorque et Fas et pieno Copia larga sinu.

O valeant urbes: quid eniin felicius agro?

Hic tecum, hic, coniunx, vita fruenda mihi est. Otia si capiant animum, quid mollius umbra, fundit quam multa populus alba coma, quam platanus platanoque decens intersita laurus et quae tam raro citrus honore viret?

Sin labor, ut teneras hortis disponere plantas, ut iuvat umentes carpere mane rosas aut tenuem e foliis Laribus pinxisse coronam et sua triticeae serta parare deae, nunc legere arbuteos fetus montanaque fraga aureaque in calathis mala referre novis,


CARMINA


nunc agere incautas in retia caeca volucres;

mille modos placidi rura laboris habent.

Sed, coniunx, tua vota moror: laqueata valete et tecta et thalami ; te duce rura peto.

Dux coniunx, cui cana Fides, cui castus eunti haeret Amor, sequimur teque tuosque deos.

O mihi post longos tandem concessa labores,

O mihi non iuveni, sed data forte seni,

O mentis tranquilla quies. Salvete, beati ruris opes, salve, terra habitata diis, terra bonis fecunda et nulli obnoxia culpae;

hic tecum. hic, coniunx, vita fruenda mihi est, ista senes nos fata manent. Mors usque vagatur improba. Vis mortem fallere? Vive tibi.


IV

Laktaiur in villa et hortis suis constitutus.

Hos ego ruricolamque bovem simamque capellam quam laetor nitida luxuriare cute; divitiaeque laris tennis non segnis asellus, ut spondet multo plurima ligna foco insultatque solo atque ad herum Jascivior annis calcitrat et posita lite recumbit humi ; hac malo vix est fecundior ulla per hortos, atque gravata smini quam bene portat onus; quam felix, quam laeta nitet morusque pirusque et dites ramos pondere vieta gravat.

Has, coniunx, scis, has alieno e stipite gemmas trudere adoptatas et bene ferre comas; hae niites pruni fetus, hae fertile praecox et multum nobis aurea mala ferent, seu Campanus ager, sive hanc dedit Africa pomum, artifices hominum sive tulere manus;


DE AMORE CONIUGALI


157


non grato sine honore feret, sine divite fructu, non sine coeruleis Azariola comis.

Has, pueri, cohibete, premat ne pampinus uvas;

luxuries non haec, non mihi tanta placet. 20

Illa placent plenis innixa Cydonia ramis.

Quantus honos inensis, gratia quanta manet: quae biferis, quae Sarnensi, quae multa Volumbro gloria, quas laudes Puteolana refert.

Aut haec, aut etiain nostris est maior in hortis: 25

Alcinoi vincit noster agellus opes.

His olim, coniunx, opibus felicior aetas aurea, de facto nunc quoque nomen habet, cum sua cuique satis, nec plus aliena placebant,

et pecus et cultus cuncta parabat ager; 30

auro nullus honor, nullae et sine nomine gemmae, non ilio quisquam tempore adulter erat, nec vagus errabat Veneris puer aut mala doctus vulnera, sed solas ille petebat equas.

Siquando in pratis perrara ad festa puellae 35

iungebant dociles rustica ab arte manus, his pudor haerebat fidus coraes, ille monebat, qua se quaque oculos arte movere decet.

Namque ferunt captos hominum pietate relieto

tellurem divos incoluisse polo; 40

at vitia infernoque lacu Stygiaque palude horrendisque Èrebi delituisse cavis.

Tunc felix hominum coetus, tunc nectaris amnes et fontes lactis, robora mellis erant ; coelitibus simul immixti iuvenesque senesque 45

prandebant, vini non taraen usus erat; una amor atque pudor, una accumbebat honestas, et venus et probitas formaque iuncta simul.

Haec hominum sors dulcis erat, sors laeta deorum, haec bona praestabat tunc habitatus ager. 50

Prima Èrebo egressa est falso custode cupido: illa fuit nostri prima ruina mali,


CARMINA


illa rudes animos curis infecit habendi in scelus et pronas iussit habere manus, illa torum thalamique faces violare iugalis cognati et nullam sanguinis esse fidem, illa nefas vetitumque sequi vetitoque potiri suasit et intinctas sanguine habere manus.

Hinc levis ambitio Phlegethonte emersit ab imo livorque exsanguis pervigilesque doli ; tum terras coetusque hominum moresque nefandos numina et infamem deseruere locum.

Sola Venus teneri pastoris imagine capta et coelo terras praetulit et puerum, nec ruri contenta novas migravit in urbes:

illa dies miseris urbibus atra fuit, qua luxus luxuque malo coniuncta voluptas intravit castas desidiosa domos.

Hinc vitii genus omne caput, genus omne malorum sustulit et regnis incubuere suis.

Nos ah, nos urbes, coniunx, procul esse iubemus:

rura placent; luxus desidiose, vale.

Simplicitas nos prisca iuvet, nos parca supellex et facilis victus et sine sorde toga.


v

Ad Bacchum consecratio.

Hos statuit tibi, Bacche, lacus cum coniuge vates;

accipe pacatus munera nostra, pater.

Quod vatum pater es, prosit mihi; prosit et uxor, quodque Ariadna tibi est, quodque Ariadna mihi est. Huc tua te Antiniana vocat cultissima nymphe teque manet cupido blanda puella sinu, te petit exoptatque, tuos suspirat amores, gestit et ad plenos ludere nuda lacus,


DE AMORE CONIUGALI


159


qualis ubi primum fiorerà primosque hymenaeos

vieta dedit, cum te per iuga traxit amor. 10

Errabas miser in sii vis: ridere Napaeae, ridebant Dryades cornua, Bacche, tua; septem te videre hiemes per devia lustra ferre nivem et rapidos messe tulisse dies.

Illa deum miserata: «Quid, o mitissime, dixit, 15

vimne paras? Non haec praelia poscit amor ». Iniecitque manum collo. Tibi lenis ab ore aura venit, tibi tunc oscula rapta sonant.

Exanimis cadis: illa sinu mollissima blando

excipit et tenera rnulcet amica manu. 20

Tune deus, tune anguipedes victure Gigantes, tune iaces tenero, Bacche, fovende sinu?

Tune manu mulcende iaces? Sed splenduit aer, prela novo radiant lumine, Bacchus adest,

Bacchus adest; tumuere lacus, tumuere racemi, 25

nec capiunt fluidum labra minora merum.

Euge, pater Lenaee, euan, pater Euhius, euan:

vina fluunt, plenis condite musta cadis,

Erte citi: pater, euge, euan, pater Euhius, euan:

ferte citi, iam iam dolia nulla vacant.

Euge, pater: ne plura, pater, pater Euhius, euhoe, siste pedem; ad lusus Antiniana vocat, ostentatque sinu Venerem ostentatque papillis;

illi Amor inque oculis lusitat inque genis perque oculos lascivit Amor perque ora genasque eque genis oculisque aflìat et ore Venus.

Iam, pueri, cohibete oculos, avertite vultus, diva deum, divani dum deus ipse fovet, dum ludunt ad prela. Pater mitissime, salve, annuus et rediens ad tua musta veni.


40


CARMINA


VI

Rusticum AELOQUITUR.

Rustice, neglecti cultor male fortis agelli, qui subigis pigro rura paterna bove dumosoque sinis obduci limite campum duraque non certo subruis arva die, fallacisque tibi Cereris, fallacis et uvae fructus, et ingrati poma minuta soli, non seges haec, non cura levis, non lenta colendi desidia, offensi sed facit ira dei ; cuius numen aquae violas, dum saepe lutosam a stabulis vitreo perluis amne suem, annua nec veteri reddis sua vota sacello, sed caedis sacra religione nemus.

Ira deos tangit. Coelestem vince furorem ture pio et multam sedulus adde precem; agna cadat Fauno pinguisque ex ubere matris imbuat offensas candidus haedus aquas; placabisque deum sacrae qui praesidet undae viscera de niveo tosta ferens vitulo.


VII

De ortu et genitura Leporum.


Fallor an est Charitum chorus hic, chorus ille Leporum?

Ure, puer, piena mascula tura matiu.

Spargite humuni violis, chorus advenit; ite, profani; iam subit ornatas candida turba fores.


DE AMORE CONIUGALI


Nunc ades, o mihi culta chelys, dum pauca puellis, dum canimus blando pauca sed apta gregi.

Forte quiescebat Veneris chorus ad caput amnis, roscida Sebethos qua piger arva secat.

Coeruleae per prata deae, per prata Napaeae hic illic placida membra quiete levant.

Aura movet virides ramos, vaga murmurat unda et dulce in soliis garrula cantat avis.

Dulcidia ad salicem viridique in margine ripae, sicut erat, rapido fessa calore iacet; aura levis tunica suram nudabat, at illi crura per ignoto lumine candet ebur; ipsa etiam tenuem spirabat leniter auram languenti qualem spirat ab ore sopor, forsitan et veteres animo suspirat amores, somniat amplexus dum, Tegeaee, tuos.

Optanti non serus ades, dum gramina servas explorasque levem qua tulit illa pedem.

Quae tum deliciae, quae murmura, quis furit ardor;

post rixas, post tot praelia quanta quies.

Risit ut exanimes vidit Cytherea repensque currit in amplexus, pulcher Adoni, tuos, nullaque, quae vos nympha videi, non invidet aut non quaerit amatorem protinus illa suum. llla dies inter Charitesque interque Napaeas, illa dies nymphis iure beata fuit, illa etiam, puero ut placeat, Cytherea retexit molle latus, retegis, mollis Adoni, tuum; securae in tenero lacuistis gramine, nymphae, egistisque vices dedecuitque nihil.

Dulcidiae paulatim uterus crescebat et aegram vexabat geminus ventre gravante puer.

« Affer opein et genitor natis, et amator amanti», clamat: fert genitor, fert et amator opem.

Forte aberat Lucina domo. Cyllenius aulam ingressus furtum, fur deus ipse, parat.


I. I. Fontani, Carmina .


i


CARMINA


Unguentimi e thalamo magnae Iunonis ad usuili servatum artifici surripit ille manu, ungit et hoc uterum divae: cessere dolores;

illa parit geminos, tum dea mater ait:

« Ipsa levata labore vocem vos iure Lepores;

nominis haec vestri non mihi causa levisi vos eritis curis requies, vos mite levamen sollicitisque animis diminuetis onus».

Haec genitrix, sic orsa Venus, sic mater amorum, Puniceasque sinu spirat et ore rosasi « Mecum eritis quocumque loco, quocumque recessu, o pueri, ut nostri pars bene digna chori, nec vobis sine dulce aliquid; mihi ubique Leporum iuncta cohors, mihi sit iunctus uterque comesi hoc mater merita est, tenerae hoc meruere sorores, inventaque lyra nobilis ipse pater ».

Dixitque excepitque sinu dea laeta beato ambrosium et roseo stillat ab ore decus; ambrosiae hausere auramque Idaliumque liquorem tum pueri et blandos ore dedere modos.

Arrisit tenerisque iterimi dea fovit in ulnis hos et Acidalio protulit ore sonos:

« Nullae vos curae, pueri, ni 1 triste dolensve, non labor aut maeror pectora vestra gravet ; otia sed risusque iuvent lususque iocique blanditiaeque leves mollitiesque decens; sit semper puerile decus puerilis et aetas, insideat labris Attica semper apis».

Haec vobis, Veneris pueri, Chariteia propago, haec canit aurato pectine eburna chelys, haec vobis Cnidiae nymphae, quis dulcia curae, quae mentes placida conciliatis ope.

Vos numeros ne, dia cohors, ne temnite nostros, si mea sunt vestris cognita plectra lioris.

At vos, Dulcidiae nati, qui mitia tecta Parthenopes, miti rura beata solo,


DE AMORE CONIUGALI


63


qui colitis Stabiosque sinus Sarnique recessum et Surrentinis litora nota iugis, cantibus bis spirate, hilares tenerique Lepores,

lenis et afflatu nnilceat aura novo, so

qualem, cum teneris lac instillaret aluninis, spirabat niveo dia Melissa sinu.

Sic vobis sit triste nihil, sint otia laeta,

Mopsopius grato sic fluat ore liquor.


Vili

Naenia prima ad somnum pkovocandum.

Sonine, veni; tibi Luciolus blanditur ocellis; sonine, veni, venias, blandule sonine, veni.

Luciolus tibi dulce canit, somne, optime somne; sonine, veni, venias, blandule sonine, veni.

Luciolus vocat in thalamos te, blandule sonine, 5

somtiule dulcicule, blandule somnicule.

Ad cunas te Luciolus vocat; huc, age, sonine, somne, veni ad cunas, somne, age, somne, veni.

Accubitum te Luciolus vocat, eia age, somne,

eia age, sonine, veni, noctis amice, veni. 10

Luciolus te ad pulvinum vocat, instat ocellis; somne, veni, venias, eia age, sonine, veni.

Luciolus te in complexum vocat, innuit ipse, innuit; en venias, en modo, sonine, veni.

Venisti, bone somne, boni pater alme soporis, 15

qui curas hominum corporaque aegra levas.


164 carmina


ix

NAENIA SECUNDA AD VAG1TUM SEDANDUM.

Nutrix canit.

Ne vagì, ne, blande puer, ne, parvule, vagi ; blanda rogat blandum Lucia Luciolum.

Ne vagi, ne lacrimulis corrumpe misellis turgidulosque oculos turgidulasque genas.

5 Ecce tibi balbo ore sonat, blaeso ore susurrat Eugenia et dulces garrit in aure iocos;

ecce tibi mollem inflectens Aurelia vocem fabellas bellas, carmina bella canit.

Ne vagi, mellite puer; tibi Luscula ludit, io gestit et ad cunas blanda catella tuas;

Curtiolus tibi subsultans en se erigit, en se iactitat, en teneri cruscula lambit beri.

An lingis, lascive, genas? Ah, curtule Curti, ipsa tibi irascar, curtule Curtiole. i 5 Tune genas, tune ora? Meus puer, improbe Curti, Luciolus meus est, improbe Curtiole.

Curtiole, anne audes? Ah risit Lucius, ah se iecit in amplexus Lucius ipse meos.

En pectus, formose, tuum; mihi dulcia iunge 20 oscula et in solito molle quiesce sinu.


DE AMORE CONIUGALI


X

NAENIA TERTIA BLANDITOR1A ET IOCOSA.


Nutrix canit.

Has ego Luciolo raammas, haec ubera servo : dextera mamma tua est, ipsa sinistra mea est.

Singultit sed Luciolus; mutare iicebit:

ipsa sinistra tua est, dextera mamma mea est.

Utraque sed potius tua sit, iam desine fiere, desine: dextra tua est mamma, sinistra tua est.

Risit Luciolus mammamque utramque momordit. Tune meas mammas, crudule, tune meas...?

Iam saevit, quod dico meas. Ne, candide, saevi : haec atque illa tua est, utraque mamma tua est.

Nunc, Luci, nunc suge ambas, ne quis malus illas auferat, et clauso, scite, reconde sinu.


XI


Naenia quarta nugatoria.


Nutrix iocatur.

Ora quis, aut quis labra mihi linguamque momordit?

Lucius improbulus, Lucius ille malus.

Quis collum mammasque meas pectusque momordit Lucius ille malus, Lucius improbulus.

Ne posthac, ne tange, puer. Cui basia servo labraque? Cui linguam hanc? Antinoo, Antinoo; cui pectus mollemque sinum tenerasque papillas amplexusque meos? Antinoo, Antinoo.


i66


CARMINA


Antinoe o formose, veni ; tibi brachia pando ;

quamprimum in nostros, blande, recurre sinus; en mammas, en lacteolas, formose, papillas, en cape delicias tinnula plectra tuas.

Sed quisnam nostra puer hic cervice pependit?

Mentior? An certe est Lucius improbulus. Implicuit collo simul et simul oscula sumpsit improbulus non iam, sed probus ipse puer.


XII

Naenia quinta ad somnum inducendum.


Mater canticat.

Scite puer, mellite puer, nate unice, dormi;

Claude, tenelle, oculos, conde, tenelle, genas.

I[>se sopor: «Non condis, ait, non claudis ocellos? » En cubat ante tuos Luscula lassa pedes.

5 Languidulos, bene habet, conditque et claudit oeellos Lucius et roseo est fusus in ore sopor.

Aura, veni, foveasque meum placidissima natimi.

An strepitant frondes? Tarn levis aura venit; scite puer, mellite puer, nate unice, dormi ; io aura fovet flatu, mater amata sinu.


XIII

Naenia sexta nugatoria.

Mater ludit.

Quis puer hic? Age, Lisa, tuas absconde papillas; hic puer en illas surripuisse parat.


DE AMORE CONIUGALI


167


Lisa, tege, en tege, Lisa, tuas. Tune improbe, tune Lucioli mammas surripuisse paras?

Lucide, huc propera, propera nunc, candide Luci; 5 ille malus properat; tu prior ante veni.

Vicisti atque hanc ore premas, hanc corripe dextra ; i, puer, hinc, alias, i male, quaere alias.


XIV

Naenia septima nugatoria ad inducendum soporem.

Mater loquitur.

Fuscula nox, Orcus quoque fusculus; aspice, ut alis per noctem volitet fusculus ille nigris.

Mie vigiles captat pueros vigilesque puellas.

Nate, oculos cohibe, ne capiare vigil.

Hic captat seu quas sensit vagire puellas 5

seu pueros. Voces comprime, nate, tuas.

Ecce volat nigraque caput caligine densat et quaerit natum fusculus ille meum, ore fremit dentemque ferus iam dente lacessit,

ipse vorat querulos pervigilesque vorat, io

et niger est, nigrisque comis nigroque galero.

Tu puerum clauso, Lisa, reconde sinu,

Luciolum tege, Lisa. Ferox quos pandit hiatus, quasque aperit fauces, ut quatit usque caput.

Me miseram, an ferulas gestat quoque? Parce, quiescit 15 Lucius, et sunt qui rus abiisse putent; rura meus Lucillus habet, nil ipse molestus, nec vigilat noctu conqueriturve die.

Ne saevi, hirsutasque manus tibi comprime, saeve;

et tacet et dormit Lucius ipse meus 20

et matri blanditur et oscula dulcia figit bellaque cum bella verba sorore canit.


i68


CARMINA


XV

Naenia octava.

Nutrix arcessitur, mater loquitur.

Lisa, veni, expectata veni, quid lenta moraris?

En age, quid cessas? Nil remorata veni; et sitit et vagit, tibi nunc convicia dicit Lucius et caros quaeritat usque sinus.

Iam properat Lisella, pedum vestigia sensi, ecce venit nudo Lisa parata sinu; en tibi lacteolae, Luci formose, papillae, en tibi turgidulo piena mamilla sinu.

Tota tibi tua Lisa vacat, tua Lisula tota est;

sume, venuste puer, ubera, carpe sinus, carpe sinus, formose, tuos somnumque capesse : dicetur cunis naenia grata tuis.


XVI

Naenia nona iocosa ad blandiendum.


Nutrix canit.

Pallidus Eunomius puer est Titiusque nigellus, vagit et hic noctes, vagit et ille dies; Lucido roseus color est candore refusus, nec vagit noctu nec strepit ipse die.

Despuit Eunomius mammas tunditque papillas; oscula dat tumidis Lucius uberibus.


DE AMORE CONIUGALI


169


Non Titium fabella iuvat, non naenia Lippae;

naenia Luciolum verbaque fida iuvant. Ridet et in somnis et Lisae Lucius haeret, auferat et ne quis callidus ipse tirnet.


XVII

Naenia decima.

Mater blanditur catellae ac somnum invitat.

Ne latra, ne pelle bonum, bona Luscula, somnum;

et tibi iam somnus, Luscula, gratus erit.

Ingredere, o bone sonine; nihil bona Luscula latrat;

Luscula Luciolo, Luscula blanda tibi est; innuit ipsa oculis tibi Luscula, Lucius ipse 5

innuit, et dicunt: «Somnule lenis, ades».

Luscula iam dormit, stertit quoque bella catella, et sua Luciolo lumina fessa cadunt.

Dormi, Luciole, Luci dilecte, quiesce;

en canit ad cunas garrula Lisa tibi. 10

Mulcet languidulos, saturat quoque somnus ocellos;

somnus alit venas, corpora somnus alit et sedat curas requiemque laboribus affert, odit tristitiain, gaudia semper amat.

Sonine bone o cunctis, assis mihi, candide sonine, 15 somne bone et pueris, somne bone et senibus, ipse mihi tumidas satura, bone sonine, mamillas, ubera Luciolo quo mea piena fluant.

Sentit Luciolus dormitque et ridet et optat

et mammas digitis prensitat usque suis. 20

Euge, puer, sitibunde puer, cape, lassule, somnos; mox tilii iam vigili lacteus amnis erit.


170


CARMINA


XVIII

NàENIA UNDECIMA.


Mater nugatur.

Excitus e somno meus est puer; huc age, Lisa, en age, delicias accipe, amata, tuas.

Et sitit et ridet, dulcis et vertit ocellos ipse tibi ; vultus aspice, cara, tuos; bis prò blanditiis teneras da, Lisa, papillas Luciolo ; amplexus quos parat ipse tibi.

An refugit mala Lisa? Nihil mala Lisa veretur?

Carpe, puer, plenos, ubera laeta, sinus, suge ambas, summorde ambas, ne parce, papillas:

ubera Luciolo stulta negare potest?

Scinde comas, contunde sinus, diffrànge capillos:

tune meas fugias, improba serva, manus?

Ah, simulant ambo. Simulate et perfide Luci, fallax Lisa novis insidiosa modis, ipsa tibi eripiam mammas, tibi, subdola, natum, subdola, quae fugias, perfide, qui renuas.


XIX

Naenia duodecima.

Pater nato blanditur.

Pupe meus, pupille meus, complectere matrem inque tuos propera, pupule care, sinus; pupe bone, en cape, care, tuas, mi pupule, mammas, pupule belle meus, bellule pupe meus;


DE AMORE CONIUGALI


1 7 1

Suge; canam tibi naeniolam. Nae..naenia nonne 5

nota tibi, nate, est naenia naeniola?

Pupe meus, pupille meus, nae..naenia nonne nota tibi, nate, est naenia naeniola?

Belle meus, mellite meus, nae..naenia nonne

nota tibi, nate, est naenia naeniola? io

Somniculus tibi iam lassis obrepit ocellis, dum tibi, nate, placet naenia nota nimis.

Pupe meus, dormisce meus; nae..naenia, nostro da noctem nato, naenia, somniferam.


DE AMORE CONIUGALI LI BER TERTlUS


1

VENERATUR PaEUGNOS ET AGRUM SULMONENSEM.

Hine amnes, haecne Aoniis loca grata puellis,

Paelignone haec sunt rara habitata seni?

Hosne lacus, haecne antra colit descriptor amoruni? Manibus haec sacra sunt, magne poeta, tuis?

En vati dilecta Dryas fert rustica dona, fert myrtum ac violae liba mixta nigrae,

fert hederam, fert veris opes. Quin ecce Corinna: ipsa canit, voces fluminis aura refert:

Corinna

« Errainus per prata, nec est quod laedat amantes, et iuveni iuncta est usque puella suo;

pascimur amplexu tenero, fovet aura cubantis, pennarum admotu quam levis afflat Amor.

Quod nemus, aut quaenam umbra nieos nunc servat amores? Huc ades in molli, Naso, fovende sinu ».

OVIDIUS

11le refert: «O ante alias mihi cara puellas, ipsa veni ad nitidos, culta Corinna, lacus,


DE AMORE CONIUGALI


173


qua strepitat leve murmur aquae, qua laurus in umbram se iacit et densurn texit opaca nemus, luxuriat qua mollis humus; te plurima myrtus, te manet irriguis floridus hortus aquis.

En assum tibi certus amans ». Vix i 1 le, repente virgo movet niveos ad loca nota pedes, ac nudata sinurn cervici innexa pependit;

ora, oculos, pectus cordaque iunxit amor, osculaque et iunxit suspiria et intima iunxit mixtus et ex uno spiritus ore coit; incaluit tunc umbra novo succensa calore, mox gratum repetit altera et alter opus.

Ludite, felices umbrae, quibus una voluptas vivitur atque unus pectora iungit amor.

Nunc, age, quae myrteta colis mihi consita, nymphe, quaeque tenes hortos, Antiniana, meos, pauca meae, nani pauca seni Cytherea ministrat, (ipsa leget coniunx) tu modo pauca refer. Exstinctos in corde seni quis suscitat ignes?

Quae nova sopitas nunc movet aura faces?

Incendi novus auctor an est? Suspiria, coniunx, hoc tua et accensi pectoris aura facit ; pectoris huc venit aura tui, vetus inde resurgit et reparat vires ignis ab igne novas; iam saevit, iam fiamma furit; suspiria coniunx niovit et a nostra mutua fiamma viget; urimur absentes unoque adolescinnis igni et vires uno fomite uterque capit.

In somnis mihi nocte venis, succenditur ignis, vexat nocturnus pectora adusta calor; ante oculos versare die, tum subdita venis spirat anhelantis fiamma diurna faces; en volitant rutilantque vagae de corde favillae, et fax absumptis ossibus usta micat; iam serpit venis, imas iam fiamma medullas corripit ac toto corpore lapsa furit.


20


25


30


174


CARMINA


Quisquis ades, procul hinc, ne vos meus ustilet ignis:

fervet et accensos huc agit hucque globos; inque faces flammasque abeo, iam vertor in igneni, vertimur, en iam iam nil nisi fiamma sumus.


il

Ad uxorem.

Natalem Domini sine me Ianique calendas et sine me Regum tempora tristis agis, tristis et in templis ad publiea numera perstas; tristis ed a tempio cum petis ipsa domum,

5 illic te absentis torquent monumenta mariti, ante tuos oculos quae tibi multa iacent, illic desertusque torus succurrit amanti, quaeque vacat viduo sponda rehcta loco ingeminat tum corde dolor crudescit et acre io vulnus et ipsa super lapsa dolore cadis:

non soror et geminae longo molimine natae, vix revocat lacrimis qui tibi natus adest.

Iam, coniunx, iam parce novis. Ariadna, querelisi non te nunc primum contigit iste dolor:

15 a teneris eadem mira virtute tulisti,

matronae et laudes ipsa puelia refers.

Difficile est tolerare, tamen laus omnis in hoc est, et labor assuetis mollior esse solet.

O non sic aliis tua nota exempla puellis 20 servandique tori facta magistra fores,

digna quidem amplexuque frui tlialamoque mariti • gaudiaque assueto continuare toro.

Virtutem sed dura probant: hinc fama pudicis, hinc meruit nomen Penelopea suum.

25 In pretio sunt rara, nihil virtute sed ipsa rarius: haec superis nos facit esse pares.


DE AMORE CONIUGALI


175


Iam, coniunx, laetare; nihil narri mente pudica rarius; haec superos in sua vota trahit.

Sed tibi nec monitore opus officiumque maritae exigis et per te miniera matris obis.

Cum Domini natalis adest, laetare, tibique si non vis, natis, opti ma, parce tuis: mane simul geniinis comitata operare puellis et tibi placatos iusta precare deos; sint nato, sint vota viro rata: ponat iniquum Mars odium et redeat pacis alumna quies.

Di faciles; tu iusta petis; iamque auguror ipsum annuere et capitis signa dedisse Iovem.

Ornine quo regressa larem fac splendeat aula munditiis, festos due sine nube dies; omnia sint tibi laeta domi, felicibus annus auspiciis peragat, quod bene cepit, iter.

Cura sit et mensae, quae non aliena puellis, larga quidem, sed non luxuriosa tamen ; mensa suos habeat lusus et saepe parentis, saepe viri nomen anxia verba sonent; sit cura et patrii ritus morisque vetusti, qui statuit posito regna beata mero.

Quod felix faustumque, fabae sors regia cuia est?

Nate, tua: ardenti subdite Ugna foco, stet myrto, stet rore maris lauroque coniatus ipse focus; calices et nova vina date.

Funde, puer; bonus annus eat, pax laeta sequatur.

Eveniet: micuit sparsus in igne liquor.

Funde iterum: ter fiamma coma crepitante reluxit, ter saliit vivo laurus adusta foco: pax aderit, iam signa domum redeuntia cerno;

i, puer, et veteri vincula deme cado.

Quisquis ades, die laeta; dies hic nubila pellat, instauret positum seduta turba merum.

Absenti mihi Chia date, date Cresia regi ; inde bibat dubio tota corona pede.


30


35


40


45


50


55


ÓO


CARMINA


Tu vero hunc mihi, cara, viro praestabis honorem, tingat ut auratus mollia labra calix, et memor ipsa mei dicas: « Haec oscula, coniutix, illa tua, liaec, coniunx, te properare iubent ». His addas edam suspiria, teque subinde admoneant reditus tempora certa mei.


in

Epithalamium in nuptiis Aurei.iae filiae.

Huc ades, o Hymenaee, nec est quod rura recuses rura tuas primum festa tulere faces, rura novos tibi prima iocos statuere tuoque utea Puniceo vincla dedere pedi cultaque solemnem duxere ad compita pompam, ornine cum fausto femina virque canunt.

Hic primum laeto sonuit nova tibia cantu movit et artifices compta puella pedes; rure arcum sibi fecit Amor strinxitque sagittas accenditque novas rure parante faces.

Tum iuvenis primos sensit malesanus amores, arsit ab insolita tacta puella face; hinc iunxere pares communi foedere dextras affuit et tectis saepe vocatus Hymen.

Flammea tum tibi prima deo sunt sumpta decensque praeluxit digitis aurea gemma tuis, sedisti medius iuveni mediusque puellae deliciasque toro gaudiaque apta doces.

Tum felix praesente deo torus esse iugalis legitimam et thalamus coepit habere fidem.

Ergo ades, o Hymenaee; vocant te rura tibique culta domus cultus et tibi ridet ager; in foribus te culta manens Ariadna decentis et nectit flores et nova serta parat.


DE AMORE CONIUGALI


177


Dum nectit flores, illi per candida fulgent 25

ora rosae, Charites quas posuere genis, spirat et ex oculis nova gratia (flettere divos dum cupit, hac risum temperat ipsa Venus).

ARIADNA

Quin etiam canit: «Ad mensas, Hymenaee, venito, te vocat ad thalamos nupta novella suos. 30

Pulcher Hymen, Hymenaee, Hymen, Hymenaee, venito;

te chorus et cantus, te tua pompa inanet.

Pulcher Hymen, Hymenaee, Hymen, Hymenaee, venito;

tibia iam teneros fundit eburna modos, ocior ut venias, en rustica fistula cantat, 35

teque vocat numeris Antiniana novis ».

antiniana

« lrriguis sic hortus aquis, sic prata salìctis, sic gaudent pratis ipsa salicta suis; laetantur sic melle favi, sic robora glande,

laetus ut ad thalamos carmina pangit Hymen, .30 pulcher Hymen, Hymenaeus, Hymen, cui filia vatis se colit, et thalamos nupta pudica parat; qualis roscidulo florens hyacinthus in horto Puniceo primae certat honore rosae, hunc Dryades coluere, hunc et coluere Napaeae,

Nais et assidua fessa rigavit aqua.

Myrtus honos Veneris, myrto laetantur amantes:

pendeat ad cultas myrtea virga fores; laurus honos Phoebi, praefert et laurus amores:

ornent et festam laurea serta dotnum.

Vitibus est decori pendens sub fronde racemus, arboribus decori quae bene poma rubent: pietà chlamys Phrygiaque manu variata supellex est decori thalamo purpureusque torus, ipse rosa Syrioque decens perflatus amomo mille parat dotninae gaudia, mille viro.

I. Fontani, Carmina.


50


55


11


CARMINA


Felix deliciis et felix, lecte, susurris, per te vir domina, nupta beata viro est.

Pan iungit calamos: iungitque Hymenaeus amantes;

Pan amat: ad calamos dulce iocatur Hymen, pulcher Hymen, Hymenaeus, Hymen, cui flammea curae et iuvenum lusus et sine lite torus.

Lite fugatur amor, concordia nectit amorem, concordis animos lectulus ipse facit; hunc amor, hunc pax ipsa locum statuere quieti, hunc legit fidei vincula castus Hymen, castus Hymen, Hymenaeus, Hymen; age, fistula, Hymen die et Hymen; gaudet saepe iteratus Hymen.

Ut flos, aestivo sitiens cum terra calore nocturno refici lassus ab imbre cupit, non illuni zephyrique valent auraeque recentes mulcere aut densa nexilis umbra coma, sola illi est in rore salus, spes omnis in imbri, languet honos, cecidit languida sole coma; sic tacitos in corde fovens nova nupta calores optato refici coniugis ore petit, non illam patris amplexus, non oscula matris aut iuvat artifici purpura pietà manu ; suspirat tantum amplexus, tantum ora mariti, maeret abestque illi qui fuit ante decor.

Quatn raptam matrisque sinu colloque parentis coniugis ad cari limina ducit Hymen, mitis Hymen, Hymenaeus, Hymen, cui mollia curae coniugia et parili vincula nexa iugo.

Ut flos in verno laetatus sole nitescit fulgidus et gaudet purpura honore suo, mane tepor, sub solem aurae, ros noctis in umbra mulcet, et ipse suas iactat honestus opes; in molli sic virgo toro complexa maritum nuda nitet, caro ludit amata sinu.

Mane sopor, sub sole viri suspiria mulcent, nocte iterata venus, saepe receptus Hymen,


DE AMORE CONIUGALI


«79


dulcis Hymen, Hymenaeus, Hymen. » Sed fulget Olympo vesper; pone tuos, fistula lassa, modos.

Vesper adest, Hymenaeus adest; consurgite mensis: 95 vesper amat cantus, cannine gaudet Hymen.

Iam, iuvenes, simili ad choreas, simul ite, puellae, en canite, et Phrygium carmina dicat ebur.

Vesper adest, gaudete, viri, gaudete, puellae,

seque paret socio nuptaque virque toro. 100

Ad thalamos Hymenaeus adest, iace virgo, pudorem ;

et vir adest et adest qui bene iungat Amor.

Prima Venus teneris legem praescripsit ocellis, quave palam fiat quave tegatur amor; primus Hymen blandis statuit sua iura labellis, 105 diceret ut iuvenis: «Tu milii, virgo, places».

Ipsa viro Venus e coelo, Venus ipsa puellae:

« Ludite, ait, florem carpite amoris », ait; ipse et inexpertos iungens Hymenaeus amantes

instituitque rudes deliciasque docet. no

Sola Venus docuit, decepta ut matre puella ciani cuperet iuveni cauta coire suo; solus Hymen iussit, patrio Lare nata relieto iret ut ad iuvenem matre vetante suum.

Blanda Venus sine veste monet dormire puellas 115 gaudiaque instanti nulla negare viro; blandus Hymen sine veste iubet dormire maritas et cupidum ad lusus sollicitare viruni.

A Venere est quodeumque viro, quodeumque puellae inter delicias et bona dulce venit; no

quod tenerum, quod dulce, ioci quodeumque Hymenaeus condit, et ore duas claudit in uno animas.

Sed numeros mutare licet: nam Vesper Olympo conditur et somnos imperat alma Venus.

Intravit thalamos felix Hymenaeus et omen 125

ipse dedit; lecto virgoque virque cubant.

Ducite felices concordi fot-dere noctes dulciaque unanimi carpite poma manu;


CARMINA


180

ver flores, segetes aestas, autuninus et uvas, tjo delicias thalamus tempus in omne dabit.

Serpite in amplexu, certent pugnantia linguis oscula, blanditiis absit utrimque modus; sic hederae serpunt, sic iungunt rostra columbae murmuris et taciti ludit in ore sonus.

£35 Aetatis breve ver; vos veris carpite florem; hunc florem lusus deliciaeque decent.

Ludite, deliciisque brevem complete iuventam;

hoc agite, ut cupidos prole iuvetis avos. Nascatur Paulo similis, qui reddat utrumque 140 scitus avum ingenii dexteritate, puer:

nam patrium nec Pierides nec sprevit Apollo et Mars ipse sua fovit et auxit ope, maternum Musae Aonio fovere sub antro, protexit galea Mars quoque saepe sua.

£45 Nascatur quae nata tuos, Aurelia, mores et facietn referat femineumque decus; namque tibi matrique tuae nil aequa Minerva, nil Charites sociae, nil negat ipse pudor.

Hinc illinc generis series. Age, ruris alumnae £50 et nemorum dominae silvicolaeque deae, mane novo nuptisque novis de flore recenti serta date et calathis spargite ruris opes; ipsa favos et mella ferens et lactis honores die fescenninos, Antiniana, sales.


IV

Epithalamium in nuptiis Eugeniae fii.iae.

Rura iterum te, Hymenaee, vocant. Quid in urbe moraris?

Te lyra, te thiasi, te tua pompa inanet; en iterum laeta ad lusus et gaudia nota, en vocat ad teneros Antiniana sales;


DE AMORE CONIUGALI


en tibi formosae texunt nova serta puellae et tibi non solita carmina voce canunt:

PUELLAE

« Te molles violae, te purpurei hyacinthi, te rosa et Assyrio sparsa liquore domus, nos te ad delicias cultae invitamus et ipsi invitant thalami compositusque torus.

Quid cessas, Hymenaee? Tibi sua basia quaeque amplexusque suos quaeque puella parat; en tibi tractandas damus has sine labe papillas, sponsa quoque ipsa tibi nuda videnda venit, cui roseis diffusa genis nova purpura fulget ac niveutn in reliquo corpore candet ebur.

Talem Helenen sociae nudam videre puellae, cum lavat ad fontis, blanda Theranna, tuos; talis et in viridi visa est requiescere prato nondum experta viri Laodomia torum: ipsa quiescebat; placidae circum ora Napaeae mulcebant somnos flabra ciente manu ; haec digitos, illa est tenerum mirata labellum, fusus ut e niveo pectore candor eat, dumque alia extremum femori subducit amictum obstupuit raris conscia facta bonis.

Nec properas, Hymenaee? Nec est quod rura revisas?

Nec praefert sanctas Antiniana faces?

Nec teneras tibi blanditias, nec carmina bella ingeminat nec: Hymen o Hymenaee, Hymen? Mollis Hymen, Hymenaee, Hymen, Hymenaee, venito en propera ad lusus, o Hymenaee, tuos.

Libat apis tenerum rorem, fluit Atticus ille inde liquor, dulci cerea niella favo; libat Hymen tenerum florem, inde et Acidalius ille it liquor, in tepido numera grata toro.

En te septenae, felix Hymenaee, puellae invitant cupido munera ad ista sinu,


CARMINA


ea tibi Acidalium spondent ad munera florem;

ipse leges, ipsi diffiuet ille liquor, llla, vides, ut blanda oculis utque innuit ore, flammeolum ut gestit laeta videre tuum?

Illa, vides, quos docta modos, quae carmina cantet, offerat ut flores in tua dona suos?

Haec tibi purpureum stringit lasciva labellum atque ait : Hunc rorem libo, Hymenaee, tibi.

Haec choreis tete in mediis suspirat et aegro venlilat ipsa tuas corde, Hymenaee, faces.

Haec tibi lacteolas, atque haec, atque illa papillas nudat et: Has, inquit, nudo, Hymenaee, tibi, has et delicias, haec oscula prima novosque amplexus servo gaudia et illa tibi.

Fauste, veni, formose, veni, tibi nupta parata est quaeque sinu veneres spiret et ore charin, ore charin veneresque sinu. ast, ubi eburnea lectum intravit, spiret tum tibi veris honor, stillet et ambrosiae decus immortale, tibique et Charitum et Veneris dona beata fluant.

Euge, veni, bone dive, veni; bone sancte, venito:

euge, venit sanctus, divus et ipse venit.

Nunc, age, culta quidem divo sis obvia, mater, et sanctuin amplexu suscipe blanda tuo; sparge rosam, da serta deo, die et bona verba, oreque cum fausto carmina fausta cane.

Tu quoque felicis iam nacta, Aurelia, taedas ad primos postis compta sororis ades;

« hic Genium accipies, Genio sua munera fundes, quaeque Cypros mittit quaeque Sabaeus ager. Casta quoque ad thalamos dux ipsa Hymenaeon ainatos due castum, casto qua cubat ore soror. Flammeolum ut Genio nitet atque ut coccina vestis, ut decet in molli socculus ipse pede, quam gemma in digitis, ut sertum in fronte virescit, ridet ut ipsa domus tecta ineunte deo.


DE AMORE CONIUGALI


183


Plaudamus Genio, sociae, Geniumque salutet 75

cuncta domus, Genio plaudat et omnis ager; dicite io, domus omnis io, ager omnis et aer dicat io, resonet longe Hymenaeus io, faustus Hymen, formosus Hymen, felix Hymenaeus laeta canant, felix et sine lite torus: So

felici cum prole genus carumque nepotem reddat avo, reddat pignora cara patri Eugenia et faciles ducat cum coniuge taedas, quique amor est iuvenutn, sit quoque et ipse senum. Nunc, age, felicis cultor non segnis ugelli, 85

cui sonat apposito fistula blanda sono, die aliquid geniale deo, die et bona nuptae; nupta sono gaudet, cannine gaudet Hymen ».

AGRICOLA

« Ipse die solem ad rapidum cum torreor aestu,

uxor adest gelidas et mihi portat aquas; 90

mox densas simul ad salices secedit uterque, mecum Amor, at lateri coniugis haeret Hymen; hic nos iungit Amor, lusus Hymenaeus Amori monstrat et ad partes hic venit hicque suas.

Nocte quidem tenue ad lumen dum veliera pecto 95 torpet et hiberno frigore fessa manus, hanc uxor refovetque sinu reficitque papillis;

somnus adest, lateri coniugis haeret Hymen ; hic nos iungit Hymen, lassos mox repit in artus

somnus, init placidus pectora anhela sopor. 100

Muneris hoc, Hymenaee, tui est. Age, fistula, blandum die aliquid, quod rus quodque Hymenaeus amet. Educit teneros fetus, fovet anxia nidutn mitis avis, fesso comparat ore cibum; ast illi, ut tenues plumae increvere, relinquunt 105

et nidum et matris dulcia rostra suae: ipsa suo natam in gremio fovet anxia mater educitque sinu sedulaque usque colit;


i8*


CARMINA


ast illa ut viditque virum sensitque Hymenaeum, no linquit laeta domum matris et ora suae.

Munus et hoc, Hymenaee, tuum est: tibi luce puella comitur et formae sedula quaerit opem, nocte autem parat illecebras, parat oscula dulcemque amplexum et lusus deliciasque parat. n 5 Ut tener aprico crescens hyacinthus in horto ipse manu colitur, ipse rigatur aqua, illum aurae tepidique fovent sub sole calores guttaque, nocturno quae vaga rore cadit; at postquani culto nituit spectatus agello,

120 ipse tener domini carpitur ungue sui;

sic tenera in molli crescit quae nata cubili ipsa sinu matris, ipsa fovetur ope; hanc et munditiae thalami comptusque decentes, hanc iuvat artifici purpura texta manu ; j25 sed postquam incaluitque toro cupiitque hymenaeos, hanc vir ab iniecta vendicat ipse manu, asserit et sibi iure suam atque Hymenaeon ad aram clamat: io munus hoc, Hymenaee, tuum est, munus et hoc, Hymenaee, tuum est. Age, candida, carmen 130 nunc itera atque sales, Antiniana, tuos;

te domini, te cura et agri studiumque puellae, te moveant thalami iura et amicus Hymen. »

Antiniana

«Ne saevi, generose; tua est sine lite puella. illa tibi placido est tota fovenda sinu;

135 neve nega, formosa, viro, quod dulce rogarit, ipse quidem dulci dulcia mente petet.

Sit pax, sed sine lite tamen sint murmura; uterque pacem amet et pacis murmura uterque sonet.

Ne pugna, mihi care; nihil pugnare necesse est,

140 concedet blandis vieta puella iocis;

neve viro, mihi cara, tuo vestita repugna, vestis obest rixae, rixa terenda ioco est.


DE AMORE CONIUGALI 185

Ludite; sed medio in lusu pax saeviat, ut pax rixa sit, ut rixae pax eat ipsa comes.

Iam ludunt, geminata sonant iam murmura; postes 145 claudite; adesto tuis, sancte Hymenaee, focis.

Vos, nuptae, quibus et coniunx suus, ite, parate gaudia vestra viris et sua dona toris.

Vos quoque, virgineus chorus innuptaeque puellae, Omina felici dicite fausta die, i 5 o

atque animo optatas iam iam praesumite taedas; namque sua et vobis gaudia servat Hymen. »




DE TUMULIS





AD PETRUM COMPATREM NEAPOLITANUM

DE TUMULIS LIBER PRIMUS


Hactenus Idalios cantus, leve carnieri, in umbra lusimus ad thalamos, blande Hymenaee, tuos. Nunc, age, quis titulo dignus iuvenisve senexve seu mulier seu vir sive puella, canam; dumque cano, interea flores lege, collige myrtos, Uranie, et multa sparge sepulcra rosa, sparge et opes, Cliari blanda, tuas, age et ipsa, Patulci, sparge tuas, spargas, Antiniana, tuas.

Est suus et tumulis honor, est sua cura sepulcris, ipsa quidem accensa testificanda face: urite odoratos ignes, redolentia dona,

quaeque et Arabs mittit quaeque Sabaeus ager. Dum manes condo tumulis, tu, caste sacerdos, tange aram et patrios rite precare deos; nec muto cineri non et bona verba precesque debentur, querulis verba sonanda modis.

Vos quoque, pallentes umbrae, solacia cantus haec capite; et manes flebile carmen amant.

At tu flebilibus numeris haec adice, Petre Compater, ut certa membra quiete levent, floreat ut sua cuique croco venerabilis urna, frondeat ut viridi myrtea silva coma.


CARMINA


I 90


II

Tumulus Ursi Ursini comitis Nolae ac ducis Asculi.

Non artes tibi Romanae, non gloria belli defuit aut magno principe dignus honor, non fortuna domus clarique a stirpe parentes,

Urse, nec antiqua nobilitate genus; praestans ingenio, praestans et viribus idem corporis, ingenii sed gravitate prior.

Illustris titulos dedit et tibi Nola, dedere oppida multa tuo recta sub imperio; defuit ah tantum vitae pars optima, namque mors properans medio tempore te rapuit.

Sed tibi victrices Musae statuere sepulcrum, ne mors ipsa tuas deleat exsequias.


Ili

Tumulus Alfonsi Davali marchionis Piscariae.

Arma manu tibi capta et vieto ex hoste trophaea haec tibi marmora erunt, haec tibi erunt tituli; hoc tibi Mars statuit, statuit Bellona sepulcrum, o Davale, haec cineri debita busta tuo.

His, Alfonse, iaces ornatus et obrutus armis: arma tibi tumuli, tela tibi tituli.


IV

Tumulus Iulii Parmerii equitum praefecti.

»

Da, tuba, terribilem sonitum, tibicenque, canoro aere tona: hos tumulos clangor et arma decent Iulius hic situs esf strepitus iuvat et iuvat ensis clavaque, Parmerium bellica parma iuvat.


DE TUMULIS


191

Gaudet et his heros concentibus; en canit umbra 5 ad numeros, placidos ducit et ipsa choros.

Nunc rursum, tuba, nunc, tibicen, fera murmura rursum ingemina, ut cantu marmora pulsa sonent: hic honor ad tumulos magnorum et saxa virorum

debetur, Martis sic stata sacra iubent. 10

Pro patria hic cecidit: manes, gaudete sub urna, gaude et Iuleis, umbra ferox, tumulis.

Pro patria occubuit pugnans murisque cruento, dum stetit, hostiles reppulit ense manus.

Nos plausum simul ore damus, simul aere canoro 15 Parmerio: haec patrius mur.era poscit amor.


v

Tumulus Hydruntinorum civium.

Colloquuntur Viator, Genius et Sacerdos.

VIATOR

In fronte est tumuli scriptum : « Sacer est locus », intus tibia funereos deflet eburna modos.

GENIUS

Ore favete omnes; manes sua funera deflent infleti, ob patriam qui cecidere suam.

VIATOR

Ingratos patriae mores. Sparsere cruorem prò patria: patrius cur male gratus amor?

GENIUS

Ossa, solo quae sparsa iacent, nunc colligit Hydruns, colligit et rigidis viscera passa rubis.


CARMINA


Parche iam, manes, planctu miserandaque cessent murmura; narri tumulis rite paratur honor.

Die, age, die bona verba, senex, iam conde sepulcro viscera et in tumulis ossa repone sacris.

SACBRDOS

Ossa, subite pios loculos et inite sepulcrum, viscera, sacratas rite subite domos,

prò patria occubuistis adacto in pectora ferro; vos patria ipsa suis prosequitur studiis.

Ite piae ad superos animae, postquam ossa quierunt : ossa quieta manent; ite, piae, ad superos.

Vobis parta quies coelo, nova patria coelum est; ite, piae, ad superos, en agite, ite, animae.

Hoc posita est tumulo pubes Hydruntia, coelum est data cui propriis patria prò meritis.


vi

Tumulus Hippolytae Mariae ducissae Calabriak.


Viator loquitur.

Hippolytam quisquis videat miretur, ut illam ipse quidem credat Pallada vel Venerem; talis ea in tumulo est; illi sic prorsus ademit mors nihil, ut dicat Pallada seu Venerem. Permanet et decor atque oris praestantia culti, huius ut atque huius iam fluat ore melos; permanet et sua maiestas, popularis et aurae ille quidem vere conciliator amor, ut simul et Venerem referatque et Pallada, ut illi insit et bine Pallas, insit et inde Venus.

Non hic Hippolyte iacet, at Pallasque Venusque; at tumulus nec habet Pallada nec Venerem,


DE TUMULIS


'93


nec iacet Hippolyte tumulo. Mihi parcite, divae:

Pallas et Hippolyte cum Venere hic recubant, cum Venere Hippolyte recubat, cum Pallade et ipsa 15 Hippolyte, ut divae tres tumulo hoc iaceant.


VII

Tumulus Cicellae puellae Surrentinae.

Quo decor, heu, quo gratus honos, quo tanta venustas, quo nitor ille abiit, culta Cicella, tuus?

Omnia mors rapuit, quaeque et natura Venusque contulerant, quaeque ars, heu, brevis hora tulit. In cineres, heu, versa iaces; vix nomina servant saxa tibi, longo post abolenda situ.

Seu tantum cinis es seu nil seu labilis umbra sive es in aetherio forma recepta polo, has violas cape supremos et turis honores, fleta diu nuribus, flenda, Cicella, viro.


vili

Tumulus Myrtilae puellae.

Amator ad sepulcrum queritur.

Hic soli mihi fiere licet; tu, laurus, et una myrtus, ades, paucis et, lapis icte, notis.

Parve lapis, quem flore novo, quem ture Sabaeo et veneror multa tum prece, tum lacrima, tu mea, tu miseri tumulo male contegis isto gaudia, et exsultas, saeve, dolore meo; redde meos, mihi redde meos, redde, improbe, amores. Quid iuvat e lacrimis immaduisse meis?


I. I. Pontani, Carmina.


13


194


CARMINA


Immadeas, maduisse iuvet, si non mea flendo lumina siccatae deficiunt lacrimae; sed lacrimas tibi habe, nec enim queror, accipe odores, accipe cum fletu munera mixta suo.

Unguenta atque rosam et costum properate, puellae, et violam et cunctas spargite veris opes, spargite opes Arabum; lacrimas ego; tu, lapis, illas ebibe et in rorem, lumina, abite novum.

Rore novo madeat tellus, quae contegit ossa, ossa pios manes, numen et ossa meum.

At tu perpetua, laurus, quae fronde virescis, tu, myrtus, de qua Myrtila noraen habet, fundite odoratos flores silvamque perennem ad tumulum, lacrimis crescite et usque meis, crescite: iam in latices, liquidum iam solvor in amnem, iam fiuo; sed fluidum me tamen urit amor.


IX

Tumulus Venerillae puellae a Pontano adamatae.

Ipsa loquitur.

Hos tumulos ne temne, precor, ne temne, viator:

sic tua contingant gaudia, siquid amas; da requiem et cineri: virgo iacet, buie sua quondam regna ferus cessit matre volente puer.

5 Spirabat veneres oculis, afflabat amores ore, sinu charites, blanditiasque genis; contulerat studium formae nihil, et tamen illi saepe coraam finxit pinxit et ora Venus; consuluit speculum numquam: Cytherea negarat, io ne flammam e facie duceret ipsa sua; risisset: blandi passim comitantur amores, ridebat fuso gratia et ipsa sinu.


DE TUMULIS


Hanc iuvenes arsere, senes cupiere, puellae optavere marem; qiw videt, ille perit.

Persephone invidit vellitque a vertice crinern : illa cadit, cecidit forma decorque simul.

Ipse Amor, ipsa Venus misero incubuere feretro, planxerunt Charites pectora nuda manu.

Ut spolia eflìgiemque videt Plutonia coniunx, poenitet, et specie vincitur invidia.

Fannia dieta fuit vati, Venerilla puellis.

Quisquis amas, tumulo serta rosamque dato.


x

Tumulus Munditianae puellae.

Munditiana, tibi funus peperere hymenaei; ipse Hymen luctus taedaque et ipse fuit.

Te Maiae primum nuptam videre kalendae, te postrema dies, heu, male condit humi.

Mense malas olim Maio nupsisse puellas fama est et Maias omen habere faces.

Munditiana, tibi est Hymenque et funera Maius, et Maius violas det tibi detque rosas.


XI

Tumulus Leontis Tomacelli.


Marinus frater ad sepulerum queritur.

Quae Phoebo, quaenatn Aoniis est cura puellis? Phoebe, vale, valeant Aonidesque tuae,


CARMINA


o pereant herbaeque tuae sucique valentes et pereant cantus, sit sine voce lyra.

Ergo obiit Leon? Ah tumulus tegit iste Leonta?

O rigeant lauri silvaque, Phoebe, tua, arescatque Helicon, sitiat liquor Hippocrenes, nec tibi sint arcus nec tibi, Phoebe, coma. Clamabat puer infelix: « Succurrite, Musae, ferte et aquas; o, me, Castalis unda, iuva».

Sed nec Castalides veniunt ad vota vocatae, nullus Castalio, nullus ab amile liquor.

Tabescit sensim frater; sua iura reJiquit natura: « O tete, frater amate, sequor».

Quid frustra ad tumulum quereris, Tornacene? Leonta nec tegit hic tumulus nec cinis est reliquus.


XII

Tumulus Francisci Aelii.


Viator et Genius colloquuntur.

VIATOR

Quis iacet hoc tumulo?

GENIUS

Nullus iacet. Hunc sibi vivus Aelius, hanc statuit post sua fata domum.

VIATOR

Cur interque herbas interque virentia culta, qua nitet aurata citria silva coma?


DE TUMULIS


I


GENIUS

Hanc illi silvani Musae, hos statuere recessus, quo post umbra suo gaudeat in thalamo.

VIATOR

Quid, quod et Assyrii spirant de marmore odores? Quid, quod et Assvrio nardus honore fragrat?

GENIUS

Illos Assyriis Charites de collibus, hanc et detulit Assyria Gratia ab usque plaga, hoc illi meritum Musae post fata rependunt.

O scriptor Latia nobilitate lyra.


XIII

Tumulus Fràncisci Puderici ex nobilitate Neapoi.itan


Quis sibi, quis tumulum vivus parat? Anne sepulcro, mortem dum metuit, dum cita fata, cavet? Franciscus tumulum statuit Pudericus et ipsis consulit exsequiis et sibi busta parat; nec mortem timet aut mortis mala, sed quod honorem deberi hunc cineri funeribusque putat.

Nani mortem vitae pretium finemque laborum iudicat et vitae posterioris iter: sunt testes vitae tumuli finemque fatentur , esse quidem alterius, principium alterius.

Nunc urbem colit et Musas; post dona sepulcri Elysiumque colet Pieriasque domos.


I 9 S


CARMINA


XIV

Tumulus Maruli.i POETAE.

Pontanus ipse loquitur.

Hoc vacuura tibi Pierides statuere sepulcrum, et Graia et Latia, dare Manille, lyra; ipse etenim Aonia in silva atque Heliconis in antris laetus agens illic otia grata teris; illic formosae ludunt ad plectra puellae et tecuin ad choreas carmina lecta canunt et tibi responsant silvae Peneiaque antra, plaudit et Ogygio roscida ripa lacu.

Nil praeter nomen tumulo. Per opaca vagaris culta, per Elysium, docte Marulle, nemus; bine tibi se ad cantum adiungit formosa Corinna, cantat et ad calamos Delia culta tuos.

IUinc compositos exercet Cynthia saltus, exercet raros Lesbia blanda ehoros.

Nec Parca eripuit, Musae rapuere Marullum, Amidi ne fieret grata rapina deae.

Sis felix igitur Musis Comes et tua Musae Ambrosio foveant membra adamata sinu.


XV


Tumulus Marini Tomacelli ex nobilitate Neapolitana.

Dum timet heredes nullos Tomacellus et ipsis consulit exsequiis, dum cavet ipse sibi, lume tumulum sibi constituit vivusque locavit et dixit: « Lapidi sint sua verba meo.


DE TUMULIS


199


Sit lapis hic, sit terra levis nullusque Marinum 5

non puer aut iuvenis, nulla puella fleat.

Me sat sit multos vivum flevisse per annos;

o nollem cineri sic superesse meo.

Cesset honos, cessent tot munera publica totque

regia, me ignavus condat inersque sopor. io

Quae coelo est pietas voeet ad se, si mea coelum respexit pietas, si mea facta deum ».


XVI

Tumulus Iulii Pomponii viri literatissimi.

Pomponi, tibi prò tumulo sit laurea silva, ossa maris rores myrteaque umbra tegant, teque tegant artusque tuos violaeque rosaeque, ver halet, zephyros spiret et ipse cinis; stillet et ipse cinis, quas et Parnassus et antra Thespia et ipsa suas Ascra ministrat aquas.


XVII

Tumulus Mariani eremitae.


Viator cum admiratione loquitur.

Huic cineri deus ecquis adest? Nam carmina Musae lecta canunt, lectis assonat urna modis.

Ossa solo, Mariane, iacent tua; nobilis umbra laeta fugit tumulos, laeta petit superos.

Dicite io; iam victor, io, Mariane, subisti 5

aethera conspicuum, conspiciende diis,


200


CARMINA


ornatusque caput lauro plaudente senatu intrasti sanctas sanctus et ipse domos, ascitusque choro divùm coelestibus astas conciliis summo perfruerisque bono.

Haec Musae ad tumulum referunt. Cinis ipse, valeto, servari auratis digne cinis loculis.


XVIII

Tumulus Gabrielis Altilii

EPISCOPI POLYCASTRENSIS AC POF.TAE DOCTISSIMI.

Et tibi dant tumulos Musae meritumque sepulcrum et tibi dat titulos quae tibi culta Charis.

Aitili o venerande, iaces hic? Hac iacet urna pontificale decus, pontificalis honos?

Ergo agite, o nymphae Sebethides, ergo age, virgo Parthenope, ad tumulum spargite veris opes,

sparge tuos fiores, fìorum fecunda Patulci, et tu sparge tuas, Antiniana, rosas.

Attilio requiem die, o Chari, die age, Clio:

« Luceat Altilio lux sine fine meo ».

Quisquis adest pia verba sonet, madeatque sepulcrum de lacrimis, madeat, Pieri, rore tuo.


XIX

Tumulus Theodori Gazae

NOBILISSIMI ORATORIS AC PHILOSOPHI.

Sume lyram, die, Musa, modos, dum condimus utnbram et puer et coluit numina vestra senex.

Indignus tellure deos, Theodore, petisti; sera quidem, tamen est longa parata quies.


DE TUMULIS


201


Virtute ingeniique bonis hoc ipse parasti, ut coeli aspiceres aurea tecta senex.

Nos artus terra tegimus: tu, caste sacerdos, die requiem; aeternum iam, Theodore, vale.


xx

Tumulus Antonii Panhormitae poetae nobilissimi.

Genius loquitur.

Siste, hospes: fas est cantus audire dearum ;

grata mora est, Musae nani loca sacra tenent.

Antoni monumenta vides; hinc tempia frequentant;

ille fuit sacri maxima cura chori, illuni saepe suis medium statuere choreis; 5

duxit compositos arte decente choros.

Saepe iyram cessit Clio, cessere sorores;

concinuit teneros voce manuque sonos.

Exstinctum flevitque Aon flevitque Aganippe,

Sebethus miseros egit in amne modos; io

Sirenes quoque de scopulis miserabile carmen ingeminant; planctu litora pulsa sonant;

Pierides tristem ad tumulum effudere querelas,

Pierides passis post sua terga comis.

Hinc crevit desiderium nec cura recessit 15

vatis, at exstincto vate remansit amor; conveniunt nunc ad tumulum celebrantque choreas et memorant lusus, magne poeta, tuos.

En audis, sonet ut lenis concentibus aura?

Ut sonet appulsu concita terra pedum? 20

Haec vati memores Musae post fata rependunt; carminis hoc meritum est. Num satis? Hospes, abi.


202


CARMINA


XXI

Tumulus Aurae puellae.

Parentes ac soror ad sepulcrum queruntur.

Tecum una, mea nata, mori materque paterque debuimus, tribus haec ut domus una foret.

Nata patri, nata et matri et soror una sorori, die, ah die miseris, nata sororque: ubi es?

Has pater infelix lacrimas miserandaque mater exsolvit, crines hos soror atra tibi ; nata, audi : pater hic genuit, dedit ubera mater et tenera infelix pressit ad ora soror.

Non audis, nil dona movent, ingrata, nec usquam es nec pietas aut est ullus in orbe deus.

Terra, tibi has lacrimas, miserorum dona parentum ;

mobilis at voces, aura, sororis habe: aura, tenes quod adhuc nomen miserabilis Aurae, terra, quod heu cineres, viscera nostra, tegis.

XXII

Tumulus Roberti villici.

Poeta loquitur.

Terra, senex, tibi sit facilis, sint munera terrae grata tibi et flores grata rependat humus.

Tu terram coluisti et terrae munera sollers;

culta tibi et tellus cultaque debet humus, culta tibi et citrius debet, Roberte, colenti, et debet vitis, debet et uva tibi.

Et vitis det grata tibi, det et uva liquorem optatum, largo diffluat urna mero.


DE TUMULIS


203


XXIII

Tumulus Laurinae puellae.

Ipsa e tumulo loquitur, Viator respondet.

LAURINA

Haec laurus mihi dat titulos famamque sepultae, quae quondam vivae nomina clara dedit;

sub iauru Laurina tegor, mea vestit et ossa laurus et ipsa meo vescitur e cinere.

Per me igitur vivit laurus Laurinaque vivo 5

in lauru et vitae mutua cura sumus;

ipsa eadem lauro materque et filia, laurus

ipsa mihi est titulus, ipsa quoque est tumulus.

VIATOR

Vivite frondenti pariter sub cortice iunctae,

ipsaque sis lauro filia sisque parens. io


XXIV

Tumulus Ptolemaei Gallinae Catinensis Celebris astrologi.

Digne senex coelo, coelum, Ptolemaee, petisti ;

prò Latina coelum patria facta tua est, quasque olim stellas numeris, quae sidera cursu, nunc metire oculis fataque certa tenes; et tibi quae series rerum lexque ipsa futuri 5

nota patet summis perfruerisque bonis.

A puero mihi culte senex Gallina, valeto perpetuum et Catinae vive perennis honos.


CARMINA


XXV

Ttjmulus Laurentii Miniati nobilis astrologa

Quid numeras, Miniate? Nihil numerare necesse est, sidera sub pedibus qui modo cuncta vides, cuncta suos agere anfractus seque ordine summo cogere et errores rite subire suos.

N T e numera, Miniate: quies tibi parta; quiete utere et hunianis exue te studiis.

Ipsa quies deus est, deus est et vita bonumque, vita bonumque simul ; utere utroque simul ; exutusque hominum curis rebusque molestis, Laurenti, aeterno rite fruare bono.

Nos memores veteris studii sociique laboris haec tibi prò sanctae munere amicitiae.


xxvi

Tumulus Fuscae matronae.


Laudatur a castitate.

Centum Fusca procos habuit, nec casta cubile polluit aut sancti iura verenda tori, centum Fusca procos risit, coluitque maritum :

o raram in longa posteritate fidem.

Hoc virtutis opus dura inter et aspera sese erigere et fortis exseruisse manus; vivit Fusca igitur Celebris post fata fidemque testantur nullo marmora vieta situ.


)


DE TUMULIS


205


XXVII

TUMULUS FuLCI FeRRARIENSIS MUSICI MAXIME CELEBRIS.


Bistonis aline senis sonat hic lyra? Bistonis anne quae traxit silvas horridaque antra chelys?

At neque Bistonii senis est lyra, sed lyra Fulci, quae mulsit iuvenum pectora quaeque senum, assonuit cui Peneo persaepe relieto 5

Delius et carmen flebile iunxit amans, assonuit cui Cylleni testudo, et amantum deflevit curas, flevit et ipse suas.

Nec nunc muta silet Fulci lyra; Fulcus et ipse

non silet, at Siygias cannine mulcet aquas. to

Dum sonat, Eiysiae ludunt ad plectra puellae;

dum canit, ad numeros quaeque puella canit nec sentit Tityus rostrum nec vulturis ungues nec ferus ad portas Cerberus ipse latrat.

Dum vixit, Fulco regum plausere theatra; 15

nunc plaudit Stygii flebilis aula dei.

Vive igitur plausus inter choreasque silentum aeternum et valeas perpetuumque cane.


XXVIII

Tumulus Errici Puderici equitis Neapolitani.

Quid satis buie, hospes, cineri feliciter optes, cui fuit ex omni parte probata fides; cognatis patriaeque bonus, vir commodus agris, utilis et bellis parque domi atque foris?


CARMINA


Detractum Errico nihil est sub iudice tnorum, quo merito iactat se Puderica domus.

Die igitur pia verba simul cum ture, sacerdos, da nardum ; huic tumulo dicere non sat bave est.


XXIX

Tumulus Fortunati.

Ipse in tumulo loquitur.

Non amplae mihi divitiae, non regna fuere, sed modicus census, sed sine labe toga; nec mihi regales epulae, sed victus honestus mensaque communis resque modesta domi; cultus ager, sine lite domus, sine sorde supellex, parca quidem coniunx, sed sine prole fuit.

Hinc Fortunato nomen fecere, quod essem contentus modicis simplicibusque bonis.

Sorte sua laetus quisquis fuit, iIle beati fert nomen. Felix, nomen inane puto.

XXX

Tumulus Angeli Genticori iuvenis bene eruditi.

Nec Musis non carus eras: tibi carmina Musae Aoniae et dederant fila movere lyrae, et dederant linguae cultura et praecepta loquendi, Genticore, atque artes posse docere bonas; nec tibi non aderant Charites, non fautor Apollo, Angele; eras docti pars vel honesta chori.

Sed tibi nil Musae comites, nil fautor Apollo profuit aut Charitum quae tibi iuncta cohors. Omnia mors superat, fatum secum omnia claudit; non tamen hoc nostras finit amicitias.


DE TUMULIS


XXXI

Tumulus Iaomoti fortissimi iuvenis ac formosissimi

Dum ruit incautus stratum Iaomotus in hostem, occubat et vieti victor ab ense cadit.

Exstinctum flevere duces tristesque manipli castraque magnanimi funere maestà viri;

indulsit iuveni lacrimas rex mitis et illuni ornavit maestis funeris exsequiis.

Movit amans fletum virgo, movere puellae; forma quidem lacrimis digna erat illa novis.

Elatus misero est urbis maerore tulitque

hanc laudem, quod non liquerit ipse parem.


XXXII

Tumulus Perinei.li musici insignis.

Plectra iacent sine honore, lyrae sine honore sepultae et citharae et cantus et sine honore tuba, sibilaque arboribus desunt et murmura rivis, destituit tacitas ipse susurrus apes.

Sola avium veteres servat philomela querelas, sola et hirundo novos suscitat ore modos;

Irne, Permeile, obitum luctu testantur, at illa sordent et nimio muta dolore tacent.

Sume lyram in tumulo, Permeile, et plectra moveto:

iam lyra, iam citharae, iam tuba et ipsa canet, sibilaque arboribus strepitent et murmura rivis, iuverit atque alacres ipse susurrus apes.

Quo tumulo, Permeile, iaces, tecum iacet omnis et sonus et cantus, auraque voxque silet.


208


CARMINA


XXXIII

TUMULUS IUNII IUNIAN1 MAIL

Et myrtus tumulo satis est sola et satis ipsa

laurus; at hunc tumulum vestit utrumque nemus, quem Charites persaepe, novem persaepe sorores invisunt; tumulus nec sine honore suo est.

Hae choreas agitant Iunique ad marmora Musae dulce canunt; numeris frondea silva favet, laetantur lauri, myrtus laetatur et omnis, ac Maii felix nomine ridet humus.

Hic vates requiem ducit: feliciter umbra dormiat et cineri sit sopor usque pio.


xxxiv

Tumulus Gregorii Typhkrnatis.

Pontanus tumulum salutat.

Gregorio sit terra levis, ver assit et urnae;

terra ferat fìores, urna liquore fluat.

Plaudat et buie Latium tumulo plaudatque iuventus Itala; Gregorio et, Umbria, plaude tuo.


XXXV

Tumulus Francisci Hiachini grammatici non ignobilis.

Non tibi certa domus fuerat, non culta supellex mensaque, vix tenuis, docte Hiachine. focus: hoc ex morte tibi lucri est, quod nulla suppellex, non focus ipse opus est, quod tibi certa domus.


DE TUMULIS


209


XXXVI

Tumulus Masutii Salernitani

FABELLARUM SCRIPTORIS EGREGII.

Hic quoque fabellas lusit tinxitque lepore condiit ornatis et sua dieta iocis; nobilis ingenio, natu quoque nobilis, idem et doctis placuit principibusque viris. Masutius nomen, patria est generosa Salernum; haec simul et vitam praebuit et rapuit.


XXXVII

Tumulus Aurelii infantuli.


Mater ad sepulcrum queritur.

Has tibi prò mammis lacrimas proque ubere fletum, nate, cape; has lacrimas ubera nostra puta.

Quique tibi ad cunas canlus, quae naenia quondam, hi tibi nunc questus, hic tibi sit gemitus.

Has bibe nunc lacrimas, haec, haec nunc ubera sume, 5 naeniolae et lusus nostra querela tibi est.

Quosque dedi flores et quas de flore corollas, hi tibi sint crines, haec tibi fusa coma.

Aureli, tibi sit tellus levis ac brevis urna

afflet et usque crocos, spiret et usque rosas. io


I. I. Pontani, Carmina.


11


2 10


CARMINA


XXXVIII

Tumulus Phiellae matronae pauperculae,

TAMEN PUOICISSIMAE.

Auratis digna es loculis, formosa Phiella:

heu te condit humus, vilis et herba tegit.

Heu heu, nec mater, nec te tua pignora deflent; nulla tibi est mater, pignora nulla tibi,

5 non frater, non cognato de sanguine quisquam, non pater ipse aut quae lac tibi mamma dedit. Vos, fusi, defletè, coli, defletè Phiellam, flètè et eam, lanae, flètè et eam, calatili, flètè et, acus, et fila fleant et lina Phiellam xo telaque. Vix tumulo, casta puella, iaces,

casta puella, lates tumulo vix, vix tibi caespes dat tumulum, vix te terra inarata tegit; quae tamen herba tegit, nullos haec sentiat aestus, frigora nulla, tuo floreat usque solo.


XXXIX

Tumulus Massilae vernui.ak.

Urna ipsa loquitur.

Urna loquor: cinis est infans, infantula mecum est, vernula nata domi, nata gemella patri.

Hanc mater mihi commendat post funera et inquit:

«Ipsa tibi hanc peperi, nata futura tua est». Hanc alui in tenebrisi nutrix nox; ubera suxit noctis, et infanti lac fuit ipse sopor.


DE TUMULIS


2 I I


Nec fatur; veruni somno testata perenni quam nasci satius vos docet esse mori.

Mane nullae torquent curae, non matris in ore est, non lana in digitis comminuenda datur;

continuas ducit noctes; lux nulla, nec ulli sunt vitae sensus, munera nulla premunt.

Dumque haec ipsa loquor, secura infantula dormit; illam perpetuo somnus ab imbre rigat.

Nomen erat, quod fecit herus, Massila; Camoenae ornarunt domini prò pietate locum.

Hic dormit Massila; sopor lac, ubera praebet nox ipsa, at cunas et tenebrae et loculi.


XL

TUMULUS ROSAE PUELLAE ANTE DIEM MORTUAE.

Non nomen tibi, quin omen fecere parentes, dixerunt cum te, bella puella, Rosam: utque rosa brevius nil est aequeve caducum, sic cito, sic breviter et tua forma perit.

Implesti denos vix nani formosa decembres:

Vere, Rosa, heu nata es, mense decembre cadis. Non aestus, sed te rapuerunt frigora brumae, non aestas, sed te frigida solvit hiems; ergo non hiemi flores, non rapta per imbrem frondescis, tumulo sed male rosa rosa es.


212


CARMINA


xr.i

Tumulus Partheniae virgjnis

ET FACULAE VENERIS IN EO ARDENTIS.


Viator et Genius colloquuntur.

VIATOR

Quis, rogo, quis titulus? Fax num tabescit in urna? Fax cuia est?


GENIUS

Veneris.

VIATOR

Urnula?

GENIUS

Parthenies.

Parthenie faculam Veneri dum surripit, urnae abdit et: « Hanc, inquit, ignibus ure tuis». Tabuit ipsa suis fax ignibus intus abesa;

hinc tumulus titulum virginitatis habet. Parthenie iacet hic, Veneris fax hic quoque tabet, Parthenie tituli ius habet et tumuli.


XLII

Tumulus Rosciae puellae.

%

Ipsa e tumulo loquitur.

Ros mihi dat titulum nomenque est Roscia nostrum ;

ros brevis est, brevis, heu, sic mihi vita fuit. Rore madet tumulus, stillant et marmora rorem; Roscia sum, me ros roscida et unda rigat.


DE TUMULIS


213


Sed nec apes tumulo, veruni insedere cicadae stridulaque ad cineres, hei, mihi turba crepat. Bruma mihi requies, aestas est poena sepultae, bruma quies, aestas est mihi supplicium.


XLIII

Tumulus Stellae Ferrariensis.

Pontanus ipse loquitur.

Sit vati fas, Pierides, quae lucida fulget

stella polo, hanc proprio condere sub tumulo.

Stella, tibi tumulus coelum est, haec te tegit urna, teque per et tumulus, te per et urna nitet;

Stella, nites urna, radios tibi et urna ministrat, praebet et hos tumulus et tumulo ipsa nites;

at nec Stella iacet tumulo, sed splendet in urna, splendet et in tumulo, nani polus est tumulus.


XL1V

Tumui.us Candidae virginis.

Ipsa loquitur, Vates respondet.

Candida

Nec me marmor habet, nec me tegit urna sepultam ;

in niveas abii candida versa rosas.

Forte interque rosas interque ligustra quieram, aura fovet flatu, mater at ipsa sinu, pallida cum coelo nubes delapsa repente 5

me rapit inque auras dissipor ipsa leves;


CARMINA


2 r*i


dum natam mater grentio, dum quaerit in ulnis, prò nata niveas reperit ecce rosas.

Ne mihi, ne lacrimas quisquam, ne munera donet io ad tumulos; horti sunt mihi nam tumuli.

VATKS

O felix, cui vere rosae atque aestate sepulcrum sunt aurae, hinc flores fundis et hic zephyros.


XLV

Tumulus Viridellae puellae.

Ipsamet dolens loquitur.

In lapide est titulus Viridella, sed ipsa sepulcro devimi : heu, tumulus nomina falsa gerit.

Tabuit in cineres Viridella colorque decorque nullus adest: heu, quid nomina vana iuvant?

Quin potius Cinerilla legar, Cinerilla sepulcro inscribar; periit nam viror atque vigor.

Nec titulo est Viridella, nec est Viridella sepulcro nomen: forma, vigor, denique nil superest.


XLVI

Tumulus Silvae puellae ruina ripae oppressae.

Me tellus gravat ingenti divulsa ruina:

prò tumulo mons est, quam gravis, heu, tumulus. Incubuit tumulo rupes; haec ipsa sepulcrum hausta facit, miseros, hei mihi, quam tumulos.


DE TUMULIS


215


Increvit tumulo frondenti vertice silva;

silva mihi est tumulus, hei mihi, qui tumulus. Qui mihi sit titulus, quae nomina, silva docebit: silva mihi titulus, Silvaque nomen erat.


XLVII

Tumulus Pruinae puellae.


Ipsa loquitur.

Nec mihi tristis hiems nocuit, nec saevior aestas, non terrae, aut tumidi vis inimica maris; tabida vis rapuit, rapuit violentia febris;

delicui ut rapido sole pruina liquet.

Heu nomen fatale; perinde ut sole pruina, sic ego pallenti tabe Iiquens perii.


XI.VIII

Tumulus Sulpicianae puellae.

Viator et Umbra colloquuntur. viator

Dicite, custodes umbrae, quae tanta sepulcri cura est? Sollicitas curve smaragdus habet?

umbra

Parce, hospes, vocitare umbras. Amathusides ipsae dicimur et Veneri turba dicata sumus.

Hic nymphis defleta diu, plorata Camoenis, clamata et Veneri Sulpiciana iacet.


CARMINA


2 16

Deflerunt nymphae forniam, gestusque Camoenae plorarunt teneros compositumque decus; clamavit Cytherea oculos oculisque pudorem io suffusum et veneres per labra perque genas.

In frondem nymphae formam in floremque Camoenae rarum verterunt et sine labe decus, inclusit Cytherea oculos saepsitque smaragdo cumque his et veneres deliciasque suas, i 5 mox statuit nos custodes. Hinc cura sepulcri tanta est, sollicitas inde smaragdus habet.

VIATOR

Ferte, piae, dona haec, Amathusides, haecque smaragdo serta date, aeternos spiret et urna crocos.


XL1X

Tumulus Eumolpae servae.

Viator et Genius colloquuntur.

VIATOR

Hos loculos, hos et tumulos, haec iura sepulcri ecquis habet Lemurum? Num Genius qui habet?

GKN1US

Ipsa fides habet et casti reverentia lecti hic, atque hic Genius mutua iura tenet.

VIATOR

Sic requies huic sit tumulo, quaenam umbra quiescit in loculis? Cineres cuius et urna tegit?


DE TUMULIS


217


GENIUS

Sarmatis hic Eumolpa iacet, quae nupta marito eripitur Siculo captaque servit hero, cuius dura fugit amplexus renuitque cubile

praeceps de sumraa se iacit ausa domo. io

Labentem simul excipimus positamque feretro condimus et castis assumus bine loculis.

VIATOR

Hos, Eumolpa, tibi flores, haec serta dicamus famaque sit cineri semper amica tuo; vos quoque, felices Genii, celebrate iacentem 15

et facti memorem reddite notitiam.


L


Drvastidis nymphae querela A RUSTICIS CAlìSAE.

Viator et Umbra colloquuntur.

VIATOR

Quaenam illa est igni e medio flammisque querela? qui gemitus? Miserae virginis anne sonus?

Virginis ah miserae vox illa est. Sic tibi, virgo, sit requies, gemitus causa nec ulla tui ;

die, age, quaenam ipsa es? Tantae quae causa querelae? 5 cur tantus medio surgit ab igne dolor?

UMBRA

Rustica sutn nemoris generosi nympha Dryastis, felix glande, ferax umbrae et opaca comis.

Inter Hamadryadas regnabam prima sorores,

primus honor mensae, gloria prima chori. 10



2 18


CARMINA


Invidiae fuimus. Fauni mea regna bicornes invadunt, Fauni prodigiosa cohors, agrestumque manus armant. Mea caeditur ilex atque acer atque abies, denique caedor ego; i 5 immittuntque ignes, uror venerabile numen;

dum loquor, heu, miserae viscera adusta crepant; et ferro mecum, saevis mecum ignibus actum est. Hinc lacrimae et gemitus, inde querela venit.

VIATOR

Qui Croesi exstinxit flammas violentior imber,

20 ille idem exstinguat, moesta Dryasti, tuas, et tibi succurrant Hyades pluvialibus astris nimbosusque suas funditet auster aquas.


LI

Tumulus Ielseminae puellae in florem versae.

Genius loquitur.

Parce, hospes, violis, manes ne laede sepultos;

si nescis, flores hi quoque numen habent.

Quae violae nunc sunt, fuit olim culta puella, vota parum felix solvere quae nequiit.

5 Voverat amplexus primos atque oscula prima et primos flores haec, Hymenaee, tibi.

Non passa est Lachesis. Miseri posuere parentes in tumulo, et maestis tura dedere focis; certarant quaeque ora rosis, quaeque oscula gemmis, io atque oculi, per quos bella parabat Amor, tabuerant (immane nefas) tenuesque papillae, scilicet optasset quas Cytherea sibi.

Tum meraor ipse sibi votos Hymenaeus amores transtulit in florem corpora versa novum.


DE TUMULIS 219

Pro cute subriguit cortex, proque ossibus haesit 15 stipes et e fibris fibra renata sua est; plurima quae fuerat nymphae coma, plurima mansit et densum foliis praebet opaca nemus; sparsus et in toto fuerat qui corpore candor,

nunc multo nivei floris honore nitet. 20

Mansit odor mansitque alio sub corpore nomen :

hoc voti pretium dia puella tulit. lelsemina fuit nomen; flos dictus ab ilio est.

Quisquis amas, tumulo parce nemusque cole.


AD PETRUM COMPATREM NEAPOLITANUM DE TUMULIS LIBER SECUNDUS


1


Spargite aquam, date tura focis; lugubria ad aras verba sonent, miseris verba ferenda modis. Tristior et Lemures cantus iuvat et iuvat ipsa naenia funereis emodulata sonis.

5 Pax vobis, tenues umbrae, requiesque sepultis, sit dolor et nullus, nullaque cura sitis, perpetuae sint et noctes somnique perennes;

o felix, sopor hic cui venit ante diem. Aeternum dormite, umbrae, aeternumque silete; io sit sopor aeternus, perpetuumque vale.

Tu vero cape et haec obitus solacia, Petre Compater, a tenebris obsite Cymmeriis, quod tibi non opus est medico, non auspice nummo, quodque opera dives nullius ipse egeas,

15 aeternum sine me, et mecum post ipse valeto, Compater, antiquis annumerando viris.


DE TUMULIS


2 2 1


II

Tumulus Luciae Pontanae filiae.

Pontanus pater ad sepulcrum queritur.

Liquisti patrem in tenebris, mea Lucia, postquam e luce in tenebras, filia, rapta mihi es.

Sed neque tu in tenebras rapta es; quin ipsa tenebras liquisti et medio lucida sole micas.

Coelo te natam aspicio: num, nata, parentem 5

aspicis? An fingit haec sibi vana pater?

Solamen mortis miserae te, nata, sepulcrum hoc tegit ; haud cineri sensus inesse potest ; siqua tamen de te superat pars, nata, fatere

felicem, quod te prima iuventa rapit. io

At nos in tenebris vitam luctuque trahemus: hoc pretium patri, filia, quod genui.


IH

Adriana mater queritur ad Luciae filiae tumulum.

Nata, cape hos calathos depexae et munera lanae, cum lana et calathis accipe et has lacrimas; nata, et acus et fila cape et cape linea texta, cumque his atque illis accipe et has lacrimas; nata, colum fusosque cape et simul indita lina, 5

cumque colo et fusis accipe et has lacrimas; nata, cape has et bracteolas, haec aurea dona, cumque his atque illis accipe et has lacrimas, accipe et hos crines atque haec tibi munera grata, flabellum et tenues accipe forficulas; io


222


CARMINA


accipe et hos crines, cumque his et scrinia et aureos accipe verticulos, accipe gemmeolos; accipe et hos crines, cumque his bombycina texta et zonam et pictum hoc accipe reticulum ;

15 accipe, nata, meos crines lacrimasque meosque exspecta et cineres, Lucia, et inferias.


IV

Tumulus Violantis puellae.

Viator et Genius colloquuntur.

VIATOR

Quaenam hic virgo iacet?

GENIUS

Cuius de funere maerens fregit Amor pharetram dissecuitque genas.

VIATOR

Quis Comes in tumulo est?

GENIUS

Lusus, veneresque, iocique.

VIATOR

Quis tam demisso qui madet ore?

GENIUS

Decor.

VIATOR

Quod nomen?

GENIUS


Violantis.


DE TUMULIS


223


V1ATOR

Origo nominis unde est?

GENIUS

Surgebant violae, fixit ubi illa pedem.

VIATOR

Immanem Lachesin, quod nunc rapis. Heu brevis est flos, quem neque ros posthac, lympha nec ulla riget.


v

Tumulus Elisae Agnesiae.

Ariadna fìlia exsequias solvit.

Quae potui lacrimans persolvi funera, mater, et tibi, quae nollem, fìlia dona dedi.

Nani tecum, quamvis primo cum flore iuventae, optarim cineres contumulasse meos; sed vetuere deae, natura saevior illis, 5

et proprio quod non ense iacere licet.

Haec Ariadna tibi solvit cum coniuge grato: aeternum ac felix, mater Elisa, vale.

vi

Tumulus Leonardae Pontanae aviae maternae.

Viator et Manes colloquuntur.

VIATOR

Di manes, salvete; an quas hic conditis umbras?

MANKS

Salve, hospes; sanctam condimus hic animam.


CARMINA


2 2|

VIATOR

Quis titulus?

MANKS

Leonarda iacet Pontana sepulcro, post centum ac denas conditur hic segetes.

VIATOR

Custodes quis vos statuit?

MANKS

5 Probitasque pudorque.

VIATOR

Constituit tumulos an dea?

MANKS

Constituit.

Religio tumulos statuit; iuvere puellae Pierides, quoniam cura nepotis erat.

Tu requiem cineri optato, sic fata quiescant et tua. Visne aliud?

VIATOR

io Iamque valete, abeo.

vir

Tumulus Nellae MATERTERAE.

Pontanus loquitur.

Nec patria profugus puer exutusque bonorum, Nella, tibi aut tumulos aut pia iusta dedi,


DE TUMULIS


225


nec prò blanditiis lacrimas, prò munere vitae mortis dona tuo persolui cineri.

Nella, vel affectus matris, vel munus obibas, Nella, mihi nutrix Nellaque mater eras.

Nunc procul a patria senior iam dona feretri et iusta et cineri debita persoluo: aeternum mihi, Nella, vale ac requiesce sepulcro et valeant cineres et mihi, mater, have.


vili

Tumulus Caeciliae aviae paternae.

Pontanus loquitur.

Pax umbrae requiesque urnae, quae contegit umbram;

tura adolete, sacri spargite fontis aquam.

Salve, avia, aeternumque vale, cape grata nepotis munera nec lacrimas speme nec inferias. Caecilia, et tibi sit tellus levis et fluat urna ambrosia, ambrosius stillet et usque liquor, et tibi perpetuum spiret ver, servet et urnam, quam tu servasti cum pietate, fides.


IX

Tumulus Turpiliae puellae.


Casta fuit, formosa fuit comisque puella ;

Turpiliae verum nomina iniqua tulit. Moribus ornavit nomen raroque pudore, cum fuerit thalami candor honosque tori.


I. I. Pontani, Carmina.


• 5


226


CARMINA


X


Tumulus Corvina e morosae feminae.

Hic posita est Corvina suo attuniulata marito, in tumulo et thalamo litigiosa cohors.

Anne cohors, ubi vir iaceat cum coniuge solus, ille suae consors coniugis, illa sui?

5 Dum clamant dumque inclamant, dum stridet uterque, hic boat, illa ululat, fit tibi piena cohors.

Iam strepitant; irata cohors iam currit ad arma;

clamor ad astra volat telaque trunca sonant.

Non litem, sed bella putes. Iam fragmina tundunt io marmora, iam tumulo saxa rotata crepant;

heu, clamat Corvina, gemit percussus Homaster:

« Paeona de Stygiis, ite, ciete vadis».

Sed nec Paeone opus; docti sua vulnera curent. Vos fomenta piis fundite prò lacrimis.


XI

Tumulus Cerberi hominis furacissimj.

Cerberus hic situs est, latrat sed ad ostia nullus; scilicet indicio ne sit, id ipse timet.

Fur erat et furtis vitam ducebat; at illuni devorat in tenebris improba turba canum.

Umbra petit manes, quam Cerberus ore trifauci devorat haud Stygias passus inire domos.

Furibus haec poena est: furti reus ostia Ditis non intret, rabido praeda sit ille cani.


DE TUMULIS


227


XII

Tumulus Miellae puellae in adulterio occisae.

Heu, quid amor, malecastus amor, quid crimina possint, ipsa manu doceo caesa Miella viri.

Haerebam misera in gremio male saucia amantis, et mea languentis presserat ora sopor: irrumpit gladio coniunx. Heu vieta sopore 5

vix sensi arinatas in mea fata manus.

Eiectam furtim, exsequiis bustoque carentem tristis in ignota condidit hospes bumo; tabueram. Intestata diu nec crimina passus

Hymen immundas excit in ossa sues. 10

Eruor infelix, populi nota, dedecus urbis, meque trahunt rabidae per loca taetra ferae ; quaeque Miella fui, nomen sum nacta Suillae.

Disce, puella, tuo casta manere toro.


XIII

Tumulus hominis mkndici.

Nulla mihi vivo domus, at nane certa sepulto est;

vitaque paupertas, mors mihi divitiae.

Vita mihi exilium, requies at certa sepulcrum ; nudus eram vivus, mortuus ipse tegor.


228


CARMINA


XIV

Tumulus VIOLI NAE PUELLAE.


Ipsa loquitur.

Piata mihi tumulum praebent violaeque sepulcrum fronde tegunt: mirum si Violina vocer?

Non mihi ture opus est aut nardo aut Arabe myrrha; myrrha mihi et nardus turaque sunt violae.


xv

Tumulus Urbanae puellae male sepultae.


Ipsa queritur.

Ruri quidem iaceo, cum sit mihi nomen ab urbe; nec titulus nec sunt nomina vera mihi.

Poena mihi est tumulus, poena est rurale sepulcrum, quaeque quies aliis, est mihi supplicium.

5 Pro viola porrum, prò ture atque Arabe costo cepa datur, cepis obsita semper humus;

meque sues meque et verres vexantque capellae, inquinat et tumulos ingluviosus anas.

In primis me turbat anus, quae carmine longo io evocat et manes, evocat atque Erebum.

Vos alio cineres, alio traducite nostros, quaeque Urbana fui, rustica ne iaceam.


DE TUMULIS


229


XVI

Tumulus Scanderf.baei hominis bibacissimi.

Genius et Viator colloquuntur.

GENIUS

Funde urnam ad tumulos, funde et vinalia testa:

ebrius hic numquam, sobrius lite neutiquam, ebrius hic semper, semper quoque sobrius idem.

VIATOR

Die mihi quisnam hic sit.

GENIUS

Scanderebaeus erat.


XVII

Tumulus trium grammaticorum.


Pontamis ipse loquitur.

Paschalis iacet hic, docuit qui grammata nieque instituit puerum nescius insciolum.

Melchior huic successit ineptus, et inde Cataldus: tris hos vix unus ferre potest tumulus.

llle valet pugnis, ast alter robore luctae, hic clamore grues vicerit atque anates.

Ite procul, Musae, puerum me quae nequiistis, his a grammatici Nestoreum eripite.


230


CARMINA


XVIII

Tumulus Fei.icis HOMINIS MERCATORIS.

Felix hic iaceo, male felix, quem neque coniunx nec natus sepelit nec soror aut genitrix, non pater aut frater. Rapidae excerpsere volucres praedaque sum cupidis, heu, data vulturiis.

5 Dum variis inhio lucris, fora multa frequento, et vitam et partas eripit hostis opes.

Linquor praeda avibus ; nullum tegit ossa sepulcrum ;

sola per ignotos umbra vagatur agros, donec me tumulo pastor donavit et alno: io « Infelix, scripsit, hac requiescit humo ».

Felix cum fuerim, numquam post fata quievi, infelix donec scriberer in tumulo.


XIX

Tumulus Petri Compatris iucundissimi poetae.

Ipse et Viator colloquuntur.

PKTRUS

Die tumulo pia verba; feres pretium; iacet hic, qui nec sensit lites iurgiave ulla domi.

viator

Macte vir ingenio, spiret ver, floreat urna, dent pacem et cineri numina: da pretium.


DE TUMULIS


231


PETRUS

Do pretium: fuge vincla tori, fuge iura mariti; 5

non tibi erunt lites iurgiave ulla domi.

VIATOR

Ducta est, coniugium subii: succurre marito.

PETRUS

Ducta est Parthenopae si tibi, vive Senis.

VIATOR

Macte, iterum tibi ver spiret, tibi fìoreat urna,

et pascant manes Attica niella tuos. io

PETRUS

Compater liane legem statuiti conubia vita; conubiis namque est addita rixa comes.


xx

Tumulus Iacobi Pontani patris Ioviani Pontani.

In tumulo situs est vatis pater; hoc satis esset; sed pater ipse suis laudibus auctus erat,

cui gentilis lionor, cui linguae ornatus et oris atque togae atque hastae, cui vel utrumque decus.

Non est quod tumulo exoptes; coelum ille petivit ; sed venerare piis ossa reposta locis.

Ante diem rapuit Iacobum mors. Filius illi infans quae nequiit, dat modo iusta senex.


CARMINA


XXI

Tumulus Penthesileae SOROR1S.

Pontanus frater loquitur.

Septennem te fata, soror, rapuere parenti, dum tener in cunis ubere matris alor.

Non sensi tua fata; tamen consueta petebam oscula, consuetos blanda per ora modos.

Saepe sinum dulcisque iocos tenerosque cachitinos et vultum et gratis illita verba sonis, saepe etiam lacrimis, quod abes, et voce querebar, in soninis etiam saepe petita mihi; et risi, quod ades, devi, quod abire parabas, uberaque ex ipso reppulit ore dolor.

Senserat hoc nutrix; fingit vocem ipsa sororis:

admovi repetens ubera ad ora mihi.

Hoc potui, soror, in cunis praestare sepultae;

nunc titulum et lacrimas verbaque fratris habe. Sparge, puer, viola tumulum, diflundite nardum, fumet odorato myrrhaque tusque rogo; accipeque et lacrimas fratris, soror, accipe questus, atque etiam, atque etiam, Penthesilea, vale.


XXII

Tumulus Christianae matris.


Pontanus filius ad illius sepulcrum.

Optabunt tibi, Christiana, Musae ad bustum bene, nec mihi negabunt ad matris tumulos adesse denti.


DE TUMULIS


Has lactis pretium tibi quotannis ex voto lacrimas, parens, dicamus ; hos questus tibi prò labore et aestu, prò puerperii damus dolore, prò casta simul institutione, prò linguae studiis bonique cultu, et desiderium tui perenne et suspiria pectoris vovemus cum luctu, gemitu, dolore et aestu.

Nec Musae numeros negant querenti. Quod vivis bene, quod deos vereris, quod castum colis et probas modesta, hinc te Pierides puellae amarunt, amavit dea virginum magistra, atque hinc te ad socios choros vocarunt, inter quos agis et beata ludis.


xxm

PONTANUS FIUUS AD FERETRUM CHRISTIANAE MATRIS

Has te ego ad inferias, mater, voco: tu mea, mater, accipe cum fletu munera mixta suo.

Te natus vocat ad feretrum : tu munera nati accipe et has lacrimas, accipe et hos gemitus.

Quid natum, mater, fraudas spe? Nec mihi denti eximis aut lacrimas, eximis aut gemitus?

O dulces matris vultus, o mollia corda: mater adest, matrem iam peto, iam teneo,

iam ridet nato mater, iam brachia tendit, iam teneo amplexus, ipse ego iam teneor.

Heu, natum mater, natum fugit immemori heu, nil ipsi ni manes et levis umbra sumus.


CARMINA


XXIV

Tumulus Ariadnae Saxonae neapoutanae.

Viator, Genius et Hyacinthus colloquuntur.

VIATOR

Unde rosae ad tumulos, unde haec violaria? Numquid hi tumuli et violas et peperere rosas?

GENIUS

Ver tribuit sua iura, simul tribuere Napaeae huic cineri ; hinc violas, hinc peperere rosas ;

ipsae et Acidalio Charites de fonte liquorem, ipsa et Acidalio rorat ab amne Venus.

Hinc violae florent, hinc roscida lilia canent, hinc tener ipse tuo flore, Hyacinthe, nites;

et nitet et queritur maerenti flore Hyacinthus suspiratque novo iure dolore puer.

En audis? Miseranda volant suspiria et udis e foliis sese flebilis aura ciet.

HYACINTHUS

Formosae quondam dominae mihi cura vacabat; hinc mihi tuta aestas, hinc mihi mitis hiems.

Me dominae faciles digiti studiumque colebant; ver mihi sic semper rosque perennis erat.

Exstinctam flerunt nymphae, Venus aurea questa est, terque comam vellit, ter scidit ipsa genas;

inde mihi et nitidus cecidit flos et mihi tristis venit hiems, periit qui fuit ante nitor.

VIATOR

Felices tumuli, cinis at felicior. En tu

die, puer: unde novus, qui tibi venit, honos?


DE TUMULIS


HYACINTHUS

Arebam dominae interitu, sed coniuge adempta ver mihi de lacrimis subvenit usque suis; hic tumulo ex oculis rorem diffundit amicum, hic cinerem ex oculis imbre fluente rigat.

Hinc redeo in florem, flos lune ad busta resurgit, scribitur et foliis nota querela meis.

V1ATOR

Felices tumuli, cinis at felicior. Heu, quae sors dominam eripuit, maeste Hyacinthe, tibi?

HYACINTHUS

Invidia eripuit dominam. Lucrinide in unda dum lavat et calidis nuda fovetur aquis, obstupuit forma nymphae Misenia et atro invidia infestas felle venenat aquas.

Hinc rapta est. Flevere deae lacriinisque dolorem testatae; ad tumulos inde perennis honos; e lacrimis violae lacrimisque rosaria vernant et mihi de lacrimis hic quoque crevit honor.

VIATOR

Usque fluant lacrimaeque tibi violisque rosisque umbraque flebilibus usque rigetur aquis: die, age, de lacrimis sate flos, die, o puer alte de lacrimis, titulum dulceque nomen herae.

HYACINTHUS

Ula tori bene fida comes custosque pudici, cuique et acus placuit, cui placuere coli, quaeque focum castosque lares curavit et arae et tura et lacrimas et pia serta dedit, in prolem studiosa parens et ainabilis, uni quae studuit caro casta piacere viro,


CARMINA


hic posita est Ariadna. Rosae violaeque nitescant qua posita, et lacrimis hic mihi surgat honos.

VIATOR

Urna crocum dotninae fundat, distilJet amomum ad tumulum et cineri spica Cilissa fluat.


xxv

PONTANUS CONIUNX

AD TUMULUM ARIADNAE SAXONAE UXORIS.

Quas tibi ego inferias, coniunx, quae munera solvam, cum lacrimae et gemitus verbaque destituant? Pro veteri tamen officio, prò munere lecti annua lustrato dona feram tumulo: tura, puer, laticesque sacros. Tu verba, sacerdos, die bona et aeternos rite precare deos.

Rite sacras adolete faces. Mihi mortua vivis, uxor, et in nostro conderis ipsa sinu,

(viva mihi ante oculos illa obversatur imago) et mecum lusus deliciasque facis, viva domum cultosque Lares remque ordine curas, viva, Ariadna, domi es, viva, Ariadna, toro es, mecum perque hortos et culta vireta vagaris et mecum noctes, mecum agis ipsa dies.

Sic mihi viva vales, sic est mihi grata senectus, ut tua mors lasso vita sit ipsa seni.

Haec ipse ad feretrum ; at tecum mens ipsa moratur, tecum post paucos laeta futura dies.

Interea cape et haec miserae solacia mortis, atque in perpetuimi, fleta Ariadna, vale.


DE TUMULIS


XXVI

Tumulus Lucii Francisci FILI!.


Pontanus pater queritur.

Has aras pater ipse deo templumque parabam, in quo, nate, nieos contegeres cineres.

Heu, fati vis laeva et lex variabilis aevi ; nana pater ipse tuos, nate, struo tunaulos.

Inferias puero senior natoque sepulcrum

pono parens: heu, quid sidera dura parant.

Sed quodcumque parant, breve sit, namque optima vitae pars exacta mihi est, cetera funus erit.

Hoc tibi prò tabulis statuo pater, ipse dolorimi heres: tu tunaulos prò patrimonio habe.


XXVII

Lucio Francisco fimo Pontanus

PATER INFERIAS SOLV1T.

Has, Luci, tibi et inferias tibi et annua solvo, annua vota piis, hei mihi, cum lacrimis, haec, Luci, tibi et ad tunaulos positunaque feretrum dona pater multis perluo cum lacrimis.

Haec dona inferiasque, heu heu, hunc nate capillum incanamque comam accipe et has lacrimasi his lacrimis, his te inferiis, hoc munere condo.

Nate, vale aeternuna, o et valeant tumuli; quin et hient tumuli et tellus hiet et tibi metile reddat et una duos urna tegat cineres.


CARMINA


238


XXVIII

TUMULUS ISOLDAE MATRONAE FECUNDISS1MAE.

Felix prole sua felixque nepotibus urna hac Isolda iacet clara puerperiis, quam nati nataeque, cohors numerosa nepotum, imposuit feretro, condidit in tumulo.

5 Inscribi hoc iussit busto: « Mea funera curent quae mea deque meis viscera visceribus». Quadraginta igitur strato imposuere feretro, flet reliqua ad notum turba minuta rogum.

XXIX

TUMULUS BaRCAE ANC1I.LAE.

Ipsa loquitur.

Pathma mihi in patria nomen tellure, Ioanna hic fuerat, Mauro Barca vocata seni ; servivi Mauro, ingenuam me patria vidit, hic domini Laribus ius vel herile dedi.

5 Munditiis placui dominae fusoque fideque, demerui dominum sedulitate mea, nec Musis non cara fui; me cannine Musae donarunt, tumulo qui mihi venit honos.

Dulcis hero, dulcisque et herae. Charitum quoque cura, io et cura Aonidum scita Ioanna fui.

Ipsa manu dominae feretro composta supremas excepi lacrimas, quas mihi fudit herus; quemque sinu tenerum fovi, cui garrula lusi ad cunas, locat hac natus herilis humo.

15 Ille mihi inferias il le et funebria solvit, digne parens nato, digne parente puer.


DE TUMULIS


2 39


Terra mihi, sit at aura levis natoque patrique, sis memor et Barcae, sis, mea dulcis hera.


XXX

Tumulus Lucilii Pontani.


Vixit dies quinquaginta.

Praefica loquitur, Puellae respondent.

PRAKFICA

Infanti lacriniam ad tumulos fioremque, puellae, spargite, nam et vestro est dignus honore rogus.

PUELLAE

En fiores, nardum ad tumulos balanumque liquamus; Ipsae etiam lacrimae sponte per ora fluunt.


PRAKFICA

Nil infans ore infanti, vix vagit; at ipsae 5

munera vestra piis sedulae obite modis.

PUELLAE

Lucili, libi lux nomen dedit et dedit ipsa mater Stella tibi, stellaque luxque simul;

eripuit nox atra, nigrae eripuere tenebrae.

Vixisti vix quot litera prima notat. io

Hosne dies? Breve tamne tibi lux fulsit? Et aurae maternum in nimbis sic tenuere iubar?

Infelix fatum, puer heu male felix; heu, qui nec puer es, nec lux; nec, nisi inane, quid es?

PRAKFICA

Sit vobis ver perpetuum ac sine nube, puellae; 15

Lucili et cineri spiret inustus odor.


CARMINA


XXXI

TUMUf.US INFANTULI VAGIKNTIS.


Viator et Genius colloquuntur.

VIATOR

Mira fides, tumulo vagit puer. Ecqua sub urna umbra gemit? Miseris en gemit umbra modis. Praesidet buie tumulo quisnam geniusve deusve? Unde haec tam querulo vox geminata sono?

GENIUS

Hic infans iacet Umbrenus, miserabilis infans, vivit morte sua, crimine matris obit.

Haec urso assuescens, urso fit mater. Ibidem morte obita mortem poena secuta sua est, ut puer in tumulo vivat, petat improba mater ut Styga, et bine Stygias nocte reportet aquas, quis puerum in tumulo pascat. Vagitus bic inde est; poena obitus matri, vita quidem puero.


XXXII

Tumulus Varianae puellae.


Carbo solvit inferias.

Hos habet infelix tumulos Variano, nec ulli iuncta toro, nulli iuncta puella viro.

Ut posita est loculis, miseri post funus amantes munera cum lacrimis multa dedere suis;


DE TUMULIS


241


primus et e cunctis Carbo maestissimus illi constituitque aras et stata sacra facit, condidit et loculis manes lavitque sepulcrum de lacrimis: lacrimae tristia busta rigant.

« Nona dies aderat; florent ad marmora thymbrae, thymbra tegit tumulos, marmora thymbra tegit, conveniunt et apes et niella liquentia carpunt;

dictaque Thymbraea est, quae Variana fuit». Haec tibi Carbo tuus, Thymbraea; bine niella sepulcro lecta legunt et apes, lune tibi et illa fluunt.


XXXIII

Tumumjs Neaeraf. puet.lae.

Petrus Summontius celebrat exsequias.

Hos cineres brevis urna (at non leve nomen in urna scribitur: hic posita est pulcra Neaera) tegit.

Ah, crudele genus divorum: hic pulcra Neaera est posita? Hos cineres et brevis urna tegit?

At non urna brevis tegit, aut leve nomen in urna est; 5 quam Charites servant Pieridesque deae, illam Petrus amat Summontius, hicque Neaeram plorat et ad tumulos sertaque dat tumulis.

Ast Petrum Charitesque colunt Musaeque tuentur;

inde nec urna brevis, nec leve pondus habet. io Sis felix, longumque vale, dis grata Neaera, et tibi defunctae crescat amantis amor.


I. I. Pontani, Carmina.


16


CARMINA


XXXIV

Tumulus Laurae Arceliae uxoris Antonii Panhormitae.

Elysiae nunc te valles et opaca vireta,

Elysius nunc te, Laura, recessus habet, nunc interque hederas interque virentia serta coniugis optato, Laura, fovere sinu.

Ille canit: tua ab ore viri dum lumina pendent, interea Elysius spicula tergit Amor, quis castas iterum figit sub corda puellas et renovat fidi vincula coniugii, quis rursum Evadne, rursum quoque Penelopea et rursum veteres sentit Elisa faces.

Gaude, Laura, tuo rursum coniuncta marito, tuque, marite, novam gaude et inire fidem. Antoni Elysiae cfelebrant hymenaeon et aurae, et Laurae castos florida prata toros.

Vivite, felices umbrae, thalamoque iugali laeta agite et parili numera obite fide.


xxxv

Tumulus Lunae puellae.

Ipsa loquitur.

Ne me, ne, rogo, terra tegat; sinito aera apertimi, degravet et cineres tegula nulla meos;

in lauri hic tantum titulus sit cortice: «Luna hinc abii ad superos; non mihi terra placet».

Manibus et Lunae pateat coelum, ossaque et artus condas sub tacito tu, Charitee, sinu.


DE TUMULIS


243


XXXVI

Tumulus Eupleae puellae naufragae.

Ipsa queritur, Vates respondet.

EUPLEA

Hic Euplea vagor tumulo sine; me maris unda eicit et sedes, hei mihi, terra negat.

Nunc misera affligor scopulis, nunc obruor alga, nec recipit tellus, nec mare, nec scopuli.

Aere iactamur, rapidis iactamur ab auris, 5

nec mihi sunt sedes, nec loca certa mihi; nulla quies umbrae miserae nullusque receptus, non nebulae, non me nubila nigra tegunt.

Iactor in incertum fessis Euplea carinis

explosa et nautis. Hei, mihi quid reliquum? io

VATES

Sit modus, o Euplea. Tuus te portus et ipsum accipiet litus terraque amica, tibi et dabit inferias coniunx cineremque piabit et cineri et tumulo debita persoluet.

Interea tibi dant lacrimas, Euplea, carinae 15

litoraque ipsa suis maestà sonant numeris flebileque ad tumulum vates canit et tibi carmen dedicat. O felix umbra et amica, vale.


XXXVII

Tumulus Puraf. matronae.

Ipsa loquitur.


Ne manes, ne terra tegat; sinite umbra vagetur. Nostra quidem certum non habet umbra locum,


244


CARMINA


non sedes mihi certa. Dies noctesque vagamur;

exilio requies nec datur ulla meo.

Ipse error mihi poena, viros quod tempore in uno et colui una duos extuli et una duos.

De me igitur servare fidem ac retinere pudorem atque unum de me discite inire torum.

Nomen erat mihi Pura; heu, quod nec pura nec insons vixi. Nunc vitae crimina morte luo.


XXXVIII

Tumulus Veronillae puellae.

Ipsa loquitur.

Salva tibi sit ut urna, precor, quae ad flumina pergis;

tu vero, ut mihi sit urna, precare, levis.

Siste ; mora est brevis; hoc lege: « Veronilla, quiesce, manibus et bene sit, et bene sit cineri ».

Mutua sed faciam : bene sit tibi, sit bene natis, sit quoque cum placido lis tibi nulla viro.


XXXIX

Tumulus Sanctiae puellae Neapolitanae.

Ipsa virum suum pictorem alloquitur.

Quod vitam sine me, coniunx, invitus agebas, in lucem ipse artis munere restituis; sic tibi nec sine me vita est ingrata futura, nec mors, quam fuerat, tam sit acerba mihi. Sed neque me ad lusus aut oscula grata vocabis, mutua neve etiam verba referre putes ; nani corpus pictura refert, non corporis usum, atque haec nunc vates, Sanctia non loquitur.


DE TUMULIS


245


XL


Tumulus Castak matronae parum pudicae.

Casta viros habuit septem, quos extulit omnes:

hoc aegre est, quod non extulerit totidem.

In tumulo scribi hoc volui, quod nomine Casta, numquam casta viri manserit in thalamo.


XLI

Tumulus Francisci Hauriae Stabiani

PROBI AC LITERATI ADULESCKNT1S.

Manibus hoc sacrum est; manes ne laede, viator, sed terram cineri, quaeso. precare levem.

Hauria Franciscus iacet hic, iacet ipsa voluptas, deliciasque orbis invida claudit humus.

Heu fatis invise puer fallaxque parentis 5

spes et germatiae cura dolorque tuae;

tune puer, miserae subito tam erepte parenti, heu nimium misero mors properata tibi est.

Quod si certa suas referunt post semina messes,

nimirum haec casiam turaque terra dabit. io


XLII

Tumulus Milvii hominis rusticani.

Falco pater mihi, Corvus avus, materque Columba, Pica avia est; quid plus? Milvius ipse vocor.

Ne ne sarcophago condas, sit in amore bustum ; Nidus sit tumulus, nidot et ipse iuvat.


246


CARMINA


XLIII

Tumulus INFANTULI INNOMINATI.

Nascitur hic obiitque simul, simul ipse sepultus: vita obitusque simul, nomea at unde habeat?


XLIV

Tumulus Focillae puellae.

Frigidulo iaceo in thalamo, licet ipsa Focilla, Ligna nec exstincto est qui ferat ulla foco.


XLV

Tumulus Gallae sterilis feminae.

Galla fui, Gallo coniunx bene iuncta marito; veruni nec pullos, ova nec ulla dedi.


XLVI

Tumulus Hyae inertissimi hominis.

Numquam vixit Hyas, sed Hyas hoc conditur antro; si vixit numquam, mortuus est nec Hyas.


XLVII

Tumulus Erris nani.

Et tumulus brevis est, titulus brevis, et breve nomen et iacet hic nanus, nanula testa tegit.


DE TUMULIS


247


xlviii

TUMULUS 1CHTHYPHAGI.

Pro tumulo scopulus, pars est mihi funeris alga, in remo titulus: « Hic riget Ichthyphagus ».


XLIX

Tumulus Aganippi equi.


Ipse stellificatus loquitur.

Et mihi Pegasides favere et me quoque coelo illustrat stellis Pegasus ipse suis:

Pegasides meritum referunt in vatis honorem, quem vexi et totiens restituì incoluinem ;

Pegasus hospitio recipit, quod et Aona siccum 5

vatis ope et largis ipse replevit aquis.

Hinc simul et vescor divino gramine et una . ambrosiae exstinguo rore fluente sitim; inde etiam Charites nomen fecere Aganippo,

et tumuli et coeli dignus habetur honos. io


L

Tumulus aviculae Liguris.

Pontanus loquitur.

Pro cavea e vitro tumulum cape teque sepulcro hoc tege, perspicua conspidenda domo, hoc, ales mea, te tege; sic mihi mortua vives, o Liguri. Hic tumulus sit tibi prò cavea;


248


CARMINA


5 pendeat e lauro tumulus, quem proxima myrtus vestiat intactis semper opaca comis.

Dum vitro spectanda nites et viva putaris, certatim volucres ad tua busta volant et tibi nur.c plaudunt pennis, nunc voce liquenti io cantabunt blando carmina blanda sono.

Hoc tibi funus erit, cineri sua dona volucres ista ferent. Liguris semper amata, vale.

LI

Deploratio sturni.

Pontanus queritur.

Cantabas mecum ad citharam dulcisque querelas fingebas vario garrulus ipse sono, fingebas et me variantem carmina plectro ore tuo et noster saepe recurrit amor.

5 Ipse tibi numeros monstro, numerumque recenses; ipse tibi carmen, carmen et ipse refers.

Saepe etiam rostro invitas pungisque tacentem, praecinis et querulos, quos sequar ipse, modos. Invidit mihi te nigri Iovis invida coniunx, io quae laetum nobis nil sinit esse diu,

nil tenerum, nil dulce diu. Bone sturne, bone ales, lenis avis, bellum quid queat esse diu?

Ah desiderium ac lacrimas quas, sturne, relinquis, ipse diu luctus, ipse future dolor. i 5 At contra Elysium per te nemus et pia vernant arva, sonant cantu prata canora tuo, ac tenebrosum iter horrenda et via tristis Averni sentit nescio quid gutture dulce tuo.

Tu modo, cum remeant nocturna ad somnia manes, 20 nocturnis venias manibus ipse comes,

et mecum in somnis dulces meditare querelas ad citharam et solitos perstrepe in aure sonos.


DE TUMULIS


249


LII

Tumulus vocis amatoriae.

Vox ipsa et Viator colloquuntur.

VOX

Claudite me in tumulo.

VIATOR

Quaenam es? vox

Vox.

VIATOR

Cuia es?

vox

Amantis.

VIATOR

Quid clamas?

vox

Heu heu.

VIATOR

Die, age: cur geminas? vox

Bis quoniam periit mihi Luna.

viator

Et quaenam ea Luna est?

vox

Una quidem Phoebi est, una soror Charitum.

VIATOR

Quonam abiit periitque simul ? Quid utramque gravaris ? 5


250


CARMINA


VOX

Utraque nam periit; illaque et illa gravat.

Quae Phoebi, ad superos abiit; Chariteia ad amnes Hesperiae; haec atque haec, hei mihi, bis periit.

VIATOR

Utraque num est eadem?

vox

Una est et simul utraque et ambae.

VIATOR

io Unane cum periit, num periere duae?

vox

Quin eadem Luna est, eadem simul utraque et ambae : unaque bis periit, utraque cum periit.

VIATOR

Cur nec amans petit et coelum et petit aequor? It ipse ad Styga quaesitum; perdita Styx recipit.

15 Placabit manes cantu victorque redibit,

Lunaque erit terris reddita, Luna mari.

Cur tumulo cupis ipsa tegi?

vox

Ne sentiar; ipsa

ne fuga sit coelo cognita neve mari, ne se aether praedae accingat neu pontus ad arma,

20 Lunaque sit pelago praeda, sit ipsa polo.

VIATOR


Ne doleas, mea vox, taceas; tibi consule, nostro et conde sinu: hoc pectus urna erit, hoc tumulus.


DE TUMULIS


251


lui

LYRA OrPHEI AUX1LIUM IMPLORAT A NYMPHA.

« Nympha, tene, o age nympha, tene: meme rapit unda;

nympha, tene, o meme, candida nympha, iuva. »

« Quid quereris? Quid et ipsa times? » « Timeoque querorque Bistonides matres Bistonidesque nurus.

Orphea diripuere, lyram iecere per undas, meque vehunt amnes, me maris unda vehit.

IIla ego, proceras summis e montibus ornos quae traxi et rigidas post mea plectra feras, quae potui Stygium cantu moilire tyrannum,

tristificum flectens in mea vota canem, io

illa ego Threicias fugio miseranda cohortes.

Me, dea, me tacito, meme, age, conde sinu.

E11 properant; dumque ipsa loquor, me fila relinquunt, plectra cadunt : meme pectore conde tuo. »

Illa querebatur, Thressae properare cohortes; 15

nec mora, quae fuerat iam lyra, factus olor.

Excita nani lacrimis nati properabat ad Hebrum, flebat et attonito Calliopea gradu, utque lyram et chordas vidit sine honore fluentes:

«Me miseram, haec nati sunt monumenta mei; 20

Iuppiter, exclamat, misero succurre nepoti, meme Amymallonidum, me petit ecce manus; haecine avus pateris?» Vix haec: de fìumine cycnus evolat et niveus per vada cantat olor.

Forma petit coelum, coelo micat aurea; plectrum 25

mansit humi, mater quod studiosa legit, condit et in tempio, tituli simul addit honorem:

« Threiciae hic sita sunt plectra superba lyrae. Parnassus tenet haec, casto Parnassus in antro

servat et incolumi stant veneranda fide ». ™


252


CARMINA


LI V

T.umulus infantuli bis mortui et numquam editi

Mortuus ipse bis, at numquam editus, inferor urnae;

nam semel exstincta matre quidem morior : mox utero matris caeso divellor et infans rursum obeo, Infelix, nomine quod careo.


LV

Tumulus Thermionillae meretriculae.

Hunc tumulum (siquis tumulum vocet hunc, ubi Nais silvicolis habitat Nais amata procis), hunc tumulum cultaeque nurus teneraeque puellae et multo veniens ture frequentai anus.

5 Nai, doce causam, nam te pars tangit honoris.

Sic ego; sic roseo Naias ore refert:

« Docta lyra, docta et cantu, spectanda choreis et praesignis acu Thermionilla fuit.

Hanc multi petiere et multos ipsa petivit, io ausa dare et cunctis, ausa rogare prior.

Cui pretium sine honore fuit, primaque iuventa exegit gratis munus amoris amans; inde, ubi ruga genas laxaverat, advocat artes sedula et ignotas temptat inire vias.

15 Munera dat blandasque preces ad munera iungit et precibus gratos adicit apta modos.

Ante hanc indoctae iacuere ad vota puellae et nulli motus, linguaque muta fuit; prima leves agitare nates tremulumque movere 20 scit femur et gratas continuare vices,

et docet inter opus miscere ad gaudia rixas et querulum murmur verbaque digna iocis,


DE TUMULIS


oscula nunc repetita dare ac repetita referre, et nunc pugnaces opposuisse manus; prima Arabum molli de pectore fudit aniomum, Paestanam et Cypria miscuit arte rosam, et levem erasa vellit lanugine pubein,

ut nunc ars haec sit, qui rudis usus erat.

At postquam confecta situ, confecta senecta tabuit et nullum comperit arte locum. urbe procul lieta molles concessit in hortos, deliciasque petit, nude Priape, tuas.

Sacra deae multa cum religione ministrat et pieno felix pectore numen habet.

Hanc adeunt quaecumque optat vel amare recusat atque redit votis utraque piena suis; ipsa velit, faciles educit carmine partus, fecundam et, sterilis quae fuit ante, facit; ipsa velit, saevas compellet amare novercas Hippolyto partes sollicitante suas.

Longum est enumerare; Cytaeida vicit et illam, quae potuit fratris spargere membra sui, quae potuit nautas in mille novare figuras:

tantum illi carmen Marsicaque herba dedit.

Mine tumulum cultaeque nurus teneraeque puellae et multo veniens ture frequentat anus.

Ipsa ministeriis data sum comes et mea certe nota fides; uni fidit et illa mihi.

Si meritum quaeras: utraque est accepta Priapo, prostratae et pretium virginitatis habet ».


LVI

Tumulus Harmosynes puellae Neapolitanae.

Harmosyne iacet hic. Fractos quos aspicis arcus et sparsos crines atque sine igne faces:


CARMINA


arcus fregit Amor, Charites sparsere capillos, exstinxitque suas ipsa Erycina faces.

Quae tumulo increvit laurus myrtique rosaeque:

Pieridum e lacrimis noveris esse satas. Harmosyne exstincta est, sensusque exstinctus amandi nemo arnat, et numen desiit esse Venus.

Infelix, quid agas, vates? I, desere coetum et pete inhumanis lustra habitata feris, frange lyram, contemne deos, lucemque perosus noctem ama et a somnis gaudia posce nigris.


LVII

TUMULUS DRUSILLAE PUELLAE FORMOS1SSIMAE.


Amans queritur.

Tune etiam, Drusilla, iaces? Tene improba Clotlio abstulit? An dubitem numina et ipsa mori?

Tecum deliciae, tecum Charitesque iocique et decor et cultus mnnditiaeque iacent.

Blanditias Charitesque omnes exstinxit avarum funus et ex ipso est funere inermis Amor.

Otia Amor, Venus otia agit: discedite, amantes, bella vacant, iuvenum libera corda vacent.

Sed nec bella vacant, nec Amor sua perdidit arma; transtulit in superos tela facesque Venus.

Nunc superos, Drusilla, feris, nunc spicula mittis, tela oculis, oculis retia et ore paras.

Iuno Iovem, Cytherea, tuum complectere Martem ; coelum amat. An cessas, Drusula? Tende, feri:

lunonem spernet coniunx, Dirceius Heben, ius tibi cedet Amor, cedet et arma Venus.

Iura dabis superis; superi tua iussa sequentur; ipsa sedes, vulgus sternitur ante pedes.


DE TUMULIS


255


Sed nec iura dabis, nec di tua iussa sequentur;

ipsa iaces, tellus et brevis ossa tegit. 20

Laetatur Iuno, cuius prece sedula Clotho sustulit. I, formae crede, puella, bonis.


lvih

Tumulus Angellinae duellai: Senensis.

Pontanus queritur alloquens amatores.

Ne coelo Idalium sidus, ne quaerite, amantes:

occidit, ipsa latet vieta dolore Venus.

Lugent te, Angeliina, deae, flet Grada Amorque deseruit tristes tristis et ipse Senas, exstinxitque faces puer excussitque pharetram, 5

et Decor informes traxit in ore notas.

Munditiae Cultusque nigra sub veste feretro intulerant; ducit funera acerba Pudor.

Ut posita est tumulo, Caiae planxere puellae,

abrupit flavas Blandia nympha comas. 1 »

Has inter Iunipra gravi superata dolere

maestà silet : lacriinae pillerà per ora fluunt ; ipsa lavat corpus lacrimis ungitque liquore, quem niger e lento palmite fundit Arabs; ipsa vale extremum peragit dum, voce retenta concidit et visa est se quoque velie mori.

Di factum aspexere; brevi nani tempore surgit Iunipra e lacrimis, iuniper, orta tuis.

Mansit Arabs odor in ligno, de cortice amaras

quae referat lacrimas, nunc quoque gutta cadit. 20 Qui sparsi crines tumulo iacuere sepultae, nunc vestit ramos horrida fronde coma.

Dis pietas, Iunipra, tua est accepta; sorori contingit per te namque perennis honos.


CARMINA


I.IX

Tumulus Iacobi Solymaei medici Salernitani.


Musas invocat ad exsequias.

Quae liquidos Silari fontes quaeque arva Salerni irrigua et doctis tecta habitata viris, quae lauros, nymphae Aonides, Peneida silvam, Amphrysi et colitis nota in amore vada, ne, Musae, ne, Pierides, dum condimus umbram, Paeonio abnuite carmina vestra seni.

Non suci tibi defuerant, Solymaee, nec herbae, quaeque docent Coi scripta probata viri; et tamen ut de plebe aliquis, de sorde togata occidis et vili contumulare solo.

Ne nomen tamen intereat, quo fama supersit, accipe quae cineri sint monumenta tuo:

« Par Phoebo, par Phoebigenae atque Machaone maior et melior, tegitur hac Solymaeus hurao».


LX


PONTANUS UXOREM ArIADNAM IN SOMNIS ALLOQU1TUR.

Nocte quidem, coniunx, tecum vagor et tua mecum umbra venit; sic nox luxque diesque mihi est.

l.uce autem sine te tenebris obversor et ipse me sine sum; sic lux nox tenebraeque mihi est.

O valeant luces, lateat sol; sic mihi, coniunx, vives, sic moriar vivus et ipse tibi.


DE TUMULIS


257


LXI

PONTANUS UXOREM SALUTAT ET LAURUM IN HORTIS AB ILLA OHM SATAM.

Cum lauru tibi crescit honos, tua nomina laurus servat; nani dextra crevit et illa tua.

Officium officio pensat gratissima laurus,

quique fuit nymphae, nunc quoque sensus adest.

Cum lauru inihi salve iterum, coniunx mea, salve coniuge cum, laurus, fronde et honore pares;

ite pares nomenque una servate per aevum et mihi frondenti serta parate coma.


LXII

Tumulus Ioannis Ioviani Pontani.

Viator et Fama colloquuntur.

VIATOR

Die age, quid tumulos servas, dea?

fama

Nostra tuemur

Iura.

viator

Deos cinerum num quoque cura tenet? fama

Haec mihi prima quidem cura est.

viator

Quid concutis alas

usque?


I. I. Fontani, Carmina.


17


CARMINA


FAMA

Fugo tenebras, quo vigeant tumuli.

VIATOR

Quid sibi, quae collo pendet, tuba?

FAMA

Nomen amico

dat cineri; ad tumulos hac ego gesta cano.

VIATOR

Die agedum, manes cuius hi?

FAMA

Vatis; at urnam

officio posuit docta Minerva suo.

Hos tumulos Iovianus habet; quae serta virescunt, lecta suis manibus disposuere deae.

Sed manes ne quaere die: per amoena vagantur prata, sonat riguae sicubi murmur aquae; nymphae assunt et adest dulcis Charis; aurea cantu fila movent; leni concinit aura sono.

Nocte illum complexa fovet nitidissima coniunx;

fervet et a nulla parte refrixit amor; haec illi comes in tenebris, quas vincit amoris lucida fax: gemina luce coruscat amor.


DE LAUD1BUS D1VINIS




DE LAUDIBUS DIVINIS LIBER


i

DR MUNDI CREATIONE, AD ANTONIUM PANHORMITAM.

Hoc coelum, quaeque obliquo distincta meatu sed certa ferri sidera lege vides telluremque suo libratam pondere, circum quam cingit rapidis Enosigaeus aquis, spirantisque aviuru tractus fusumque superne, 5

qui cuncta aetherio temperat orbe, Iovem,

Antoni, Deus e nihilo, Deus omnia fecit et formam rebus iussit adesse suam.

Ipse sua voluit coelum splendescere luce

et terras caecae noctis habere vicem io

accendique diein clarp de lumine solis, solis et auratum mane redire iubar alternisque atrae lucem concedere noeti temporaque hinc spatiis ire coacta suis, bissenisque vagum complevit mensibus annum, 15

ut tamen in partis quattor omnis eat.

Namque, ubi sol nostro languens sese eripit orbi frigidaque hibernis terra madescit aquis, saevit hiems incana gelu, riget horrida bruma,

tum tellus fetu concipit aucta suo; 20

ast, ubi vicinos sol ipse recurrit ad ortus excursu et parili noxque diesque ruunt,


26 2


CARMINA


  • 5


30


35


40


45


50


55


terra suas ostentat opes et divite gemma vestit pampineas vitis opaca comas ludit et in pratis varium ver, lwdit et aestas torrida et ipsa suas sedula curat opes.

Haec frumenta manu legit, haec et in horrea condit, quae inox versa rotis parca colona terat; hinc cedente die longe et crescentibus umbris autumnus pieno fert sua poma sinu ac Bacchum plenis docet exspumare lacunis, sordida dum celeri sub pede musta fluunt.

Sic statuit pater ipse hominum rerumque creator annua perpetuas munera obire vices, quin etiam spirare suis de partibus orbis ventos et patriis nomea habere locis.

Namque ab Hyperboreis aquilo volat iinpiger antris, excitat oppositas umidus auster aquas,

Eoos ciet eurus equos, at initis ab orbe Hesperio zephyrus lenia flabra movet.

Idem etiam occultos alia ad convexa vapores sustulit ac terrae vertit in auxilium, unde cadunt imbres et matutina pruina et grato sitiens rore madescit humus.

A11 non et summo decurrunt vertice rivi et cava muscosis fontibus antra sonant? unde sitim pecudesque feraeque armentaque sedent, temperet et riguum coerula lympha solum. Quando aer quoque nimbosis inclusus in antris cogitur in laticem frigore, et inde fluit, nequa igitur mundi regio vacet, implet et undas pisci bus; hi campo liberiore natant ac gregibus variis ingentia regna frequentant nullaque squamigera gente lacuna caret. Alitibusque auras celebrat, quibus indit et alas et corpus penna versicolore tegit; induit et virides frondenti gramine colles et nemora arboreis velat opaca comis,


DE LAUDIBUS DIVINIS

communem et statuit victum e felicibus agris pomaque frugiferis ducit ab arboribus, quo varios usus homini pecorique avibusque praestent ac vitae munera certa ferant.

Et iam quadrupedes fetus, obnoxia morti corpora, plumosos edideratque greges, tum Deus humanos effingere molliter artus membraque de tenui ducere coepit humo.

Cunctaque formarat studio perfecta magistro quaeque artem referant artificemque suum; mox auram aetherio de fomite fundit in illuni:

«Vive, ait, et proprio membra labore fove».

Arcanae mox partem animae de mente profunda libat et erecti spirat in ora viri :

« Dux, ait, haec hominum generi sit et ipsa magistra, et sua constituant hac duce seque regant, hac validas ponant urbes, hac iura notarint, 75

hac coetus pariter iustitiamque colant, coniugium ac thalamos discant ratione magistra servare et casta religione focos, atque artis tractare bonas et munera coelo

digtia, et qui factis nomen ad astra ferant ». 80

At postquam immemores recti coelestia dona vertere in facinus perniciemque suam, immemoresque boni spreta pietate fideque admorunt proprias in sua fata manus, grassati et patrium in iugulum, caedesque suorum .85 miscuerunt Stygio pocula tincta lacu, inque virum saevit coniunx, in pignora mater (prò scelus), ac miscet fasque nefasque furor; haec pater ut celsa miserans prospexit ab arce,

sisteret ut sceleri criminibusque modum, 90

progeniem in terras summo demisit Olympo, quaeque hominis gereret munia quaeque dei.

Haec coeli secretaque et inenarrabile patris consilium explicuit, quae bona, quaeve mala,


2 03


60


65


70


CARMINA


quae vitanda homini, quae vitae forma sequenda, quaeque bonos maneant praemia quaeque malos; denique mortem obiit, vitae dum consulit ipsi, atque suo in coelum sanguine fecit iter.

Quo magis admiranda Dei clementia summa est, cui fumet quicquid terra Sabaea ferat, quicquid Arabs. Date tura focis costumque cremate, et date cum multa turea dona prece,

Pieriosque adhibere modos et carmina dignum est, Antoni, quae te gloria prima manet;

Hyblaeo cui rore madent et labra, cui amnis Castalius pieno gurgite fundit aquas,

Nisaeique haerent insigni fronte corymbi et coma Pieria fronde revincta viret, felicemque animum pascis pietate fideque, nilque tibi vera est religione prius, quodque decet bona cuncta dee iustumque piumque ascribis, nostrae sed mala nequitiae.


li

Hymnus ad divam Mariam.

Quisquis ades, die laeta. Dies hic festus agatur, in lucem qui te, diva Maria, dedit.

Luce sacra ponant venti, mitescat et aer aequoraque irato murmure nulla sonent; pacem agitent dementa: iubet Deus. O mihi dulcis gratia, laudandae sis comes ipsa deae, sis, Aurora, comes sacrae praenuntia lucis, praeferat et roseas Lucifer ipse faces.

Tu Tyrios redimite sinus, tu, magne sacerdos, sacra cane et sacris ora resolve modis; et pius assistat circum chorus et bona dicat in numerum sancto verba canenda die.


DE LAUDIBUS DIVINIS


Ipse ego, quod possum, tanti nataiis honores voce feram et patrio cannine digna canam :

« Te nascente hominum melius nil saecla tulere, ut nato maius nil peperere tuo; quaque die genita es, illa lux candida primum fulsit et e tenebris clara reluxit humus.

Tunc magni concepta dei secretaque pandi coepere et vatum certior esse hdes; tunc laxae patuere fores, tunc limen Olynipi panditur et coeli libera facta via est interdicta prius, quod stimmi edicta Tonantis spreverit anguineo femina virque dolo.

Salve, sancta parens Christi, salve, inclyta virgo, unica sollicitis spesque salusque reis; tu miseris rapido iactatis aequore nautis e coelo aspirans aura vocata venis, tu pressis longo populis belloque fameque prospicis et pacis dona benigna refqrs, tu fessis tranquilla quies gratumque dolenti solamen, teque est auspice triste nihil.

Per sacros uteri fetus castumque cubile, perque dei Genius quae tulit ore tibi, per dulces nati lusus pueriliaque ora,

perque sinus, e quis lac Deus ipse bibit, per te, quae solita es vota exaudire precantum, te rogo, per nomen, casta puella, tuutn: da pacem, dea, da fessae requiescere genti et nos a saevis eripe turbinibus».


HI

Hymnus ad divum Ioannem Baptistam.

Felicem, quae prima novo te lutnine vidit nascentem Eois fluctibus orta dies,


206 CARMINA

felicem quaecumque tibi dedit ubera nutrix, et, qua reptasti, terra beata, puer,

5 quique tuos primi monitus hausere loquentis et quorum infuso corpora rore lavas; sed longe ante omnes fortunatissima mater et quo nec toto est maior in orbe parens.

Nam quid ego de te primum mirerve canamve? io Quive meo fuerit primus in ore sonus?

An quia divinos partus Christutnque canebas, quique deo esset honos, quaeque paranda via? An quod felicem terris agnumque hominemque atque salutiferum dicis adesse Deum? i 5 Vel quod Iordanis dominum lavis arnne beato, fiuxit et e manibus mystica lympha tuis?

Hoc ego de te ausim, proles divina, loannes, quod tibi veridico praestitit ore Deus, femineo neque conceptu neque matris ab alvo 20 maiorem tete saecla tulisse virum.

Tu nobis ades, o hominum princepsque paterque, o qui rore tuo crimina nostra lavas.


iv

HYMNUS AD ViRGINEM DEI MATREM.

<*)uae tellus extrema tuos, sol, exserit ortus, quae tegit occasus ultima terra tuos, qui Rhenum patriaeque bibunt Maeotidis undam, Phoebeisque urit quos plaga fusca rotis,

5 te cuncti, regina deùm, metuuntque coluntque et celebrant nomen, diva Maria, tuum.

Te vasti metuunt fluctus, te nubila coeli, Aeoliique edam carceris antra timent; te nascente die, te, sol dum conditur undis, io omnia te meritis laudibus accumulant.


DE LAUDIBUS DIVINIS


Namque tibi secreta dei mandata per auras candidus augusto nuntius ore tulit progeniemque Deura coelesti concipis ortu conceptum et nono sidere virgo paris, cuique sacri reges coeli nova signa secuti auruin et Panchaeo munera odore ferur.t. Atque, ubi nostra sua delevit crimina morte et maestam insonti sanguine tinxit humum, vidisti e tumulo mira prodisse figura veraque pacifero verba referre sono scandentemque patris mox ad coelestia tecta sublimem et dextra parte sedere deum.

Tum sacer e summa diffusus spiritus arce est et tua divinus corda replevit amor.

Hinc terris erecta tuis ascendis Olympum aurea sidereo vertice serta gerens, cui liquidi circum cantus thiasique deorum et sonat aurato pectine pulsa chelys.

Fatidici occurrunt vates castique parentes et tibi tum coeli regia tota vacat; ipsa patris natique sinu gestata corusco inter mille deum numina prima micas, qualis ubi oceani nitiduin iubar extulit undis inter sidereos candida luna choros.

Iam coelum sublime patet, iam despicis aethram lucida sub pedibus sidera cuncta premens, stellantis cum iura capis consortia mundi et datur humani cura patrocinii coneiliasque Deum nobis facilemque precando efficis et populis prospicis usque tuis, prospicis et pacis rebus rerumque quieti, ac mala in aerios cogis abire notos.


268


CARMINA


V

Hymnus ad divani Mariam.

Ipsa meis assis numeris, dea, nec tibi festo quae datnus, haec spernas munera parva, die; parva movent superos dum sint et casta, moveri ipsa docent aris penduta dona tuis.

5 Dum canimus, funient Syrias altaria flammàs atque cavo resonet tibia multa tholo.

Iam nova progenies coelo ventura supremo legerat ipsa uterum, virgo pudica, tuum; ergo alto delapsa polo vox nuntia castos io fecundatque sinus insinuatque Deum,

et quem non spatiis immensus colligit aether, non totum coeli circuiere novem, hunc tu virginea conceptum mater in alvo fovisti externo post paritura solo,

15 non Tyrio subnixa toro spondave nitenti,

cui tenue hospitium vix casa parva dedit, cui stramen tenero dedit incunabula et ipsa arida vix primos praebuit herba toros.

At coeli partum ingentem atque ingentia mundi 20 pignora monstrarunt sidera luce nova,

luce nova emicuit coeli decus, aurea flavo aurora insolitum fudit ab axe diem; quin matutini sonuere per aera cantus. duxerunt placidos numina et ipsa choros.

25 Astabant natum circa matremque ministri et nato et matri seduta turba favet; illa plus solito fulserunt sidera nocte splenduit et solito clarior orbe dies, non pelago incumbunt venti, non aere nubes,

pax coelo est, terris pax quoque, paxque mari est.


30


DE LAUDIBUS DIVINIS


Ipsae etiam infernis laetatae in sedibus umbrae quique pii vates haec fore prodiderant.

Per te igitur, divina parens, humana salutem senserunt, per te ianua aperta poli est, affari et coram licuit Dominumque Deumque, atque subisse hominis membra videre Deum. O votis spes una piis, o dulce levamen, praesidium et miseris, diva Maria, reis; in cuius gremio vagivit parvulus infans arrisitque pio dulcis in ore Deus blandaque materno suspendit brachia collo figens divinis oscula sacra genis et modo carpebat nitidis alimenta papillis infantique tuum lac bibit ore Deus et modo blanditias puerili expresserat ore inque sinu grata membra quiete levat.

Tu pia, tu virgo non ulli obnoxia culpae, non ullum casto pectore crimen habes.

Ergo tu praesens nostris succurre periclis, subsidium et fessis prospera rebus ades, aspice nos, facilisque veni pede, diva, secundo et populi exaudi vota precesque tui : sit bellum pestisque procul, pax candida nobis assit nec fructus terra benigna neget.


vi

Hymnus ad Christum redemptorem.

Annua iam redeunt patriis solemnia sacris et sanctum referunt tempera certa diem.

Luce bona simul et pueri innuptaeque puellae, et simul assidua femina virque prece solemnes celebrate aras atque ore favete omnia et aeterno sint operata Deo.


270


CARMINA


Prodeat in Tyria spectandus veste sacerdos et chorus ornatas prodeat ante fores, velatique comas, albenti et tempora lino 10 decantent laudes, maxime Christe, tuas.

Te sors dura liominum generis, te cura laborum immitem subigit mortis obire vicem ; dum trunco affixus cuneo et traiectus aèno sensisti geminum vulnus utraque maini,

15 sensisti fixas ferrato stipite plantas horruit et capiti spina cruenta tuo et cava mortiferum senserunt ilia ferrum, vulnere manavit lympha merumque tuo.

Cumque sitim cuperes nostra sedare salute,

20 torpuit arenti fellis in ore sapor

atque inter geminos crudeli sorte latrones Iudaeae pateris iurgia saevitiae; donec defesso decedens spiritus ore

clamavit: «Quid me deseris, alme pater?».

25 Hinc manes Stygiosque lacus, loca taetra silentum, infernique subis limina dura fori; inde pias animas et coelo digna secutas eximis et superum munera ad alta vocas.

Tertia lux aderat, roseo cum laetus Eoo 30 surgis, mox victor sidera clara petis,

consortemque capis patrio cum numine curam dextra tenens, dextro conspicuusque loco.

Hunc igitur precibusque piis studioque fideli placemus, nostro det veniam sceleri,

35 det pacem, mala cuncta procul morbosque famemque pellat et hostiles det superare manus.


DE LAUDIBUS DIVINIS


VII

Hymnus AD D1VUM Franciscum.

Niniboso quisquis speculans de monte sacerdos Francisci felix rura memusque tenes, divinumque colis tam sancti carceris antrum parvaque at ingenti tecta habitata viro hic, ubi nudus, inops, saxo vix tectus adeso hiberno statuit sub love ferre nives, humana expertus quantum patientia posset duraque paupertas propositumque tenax, atque inter silvas, atque inter lustra ferarum efferat ut nomea, maxime Christe, tuum, cum volucres cinxere virum pia verba sonantem auritae ante pedes et stupuere ferae, bue aures adverte, neque haec mea dieta, sacerdos, despice, veridica quae tibi mente feram.

Non auro splendente domus gemmisque superba, nec quae Puniceo lana colore rubet, non centum versata iugis felicia campi iugera, nec Cresso palmite dives ager, aut gregis innumeri fetus, aut merce Sabaea Niliaco rediens litore piena ratis, nec tam quaesiti multo sudore triumphi subditaque imperiis oppida mille tuis feliceni efficient, quamvis numerosa parentem stirps obeat plenas exhilaretque domos, quam laeta et sanae paupertas conscia mentis, paupertas forti regna decusque viro, qua vel Achaemenios luxus regnumque Phraatis exsuperat vestri gloria magna patris; cui saevi cessere ignes, victusque refugit qui capit assiduo pectora nostra dolo,


CARMINA


scilicet et fraudes et noxia crimina vicit eiecitque animo turpe nefasque suo, qui variis mandata Dei virtutibus implens inclyta militiae signa decusque ferat, labentemque aciem Christi pietate fideque sistat et hostiles ense refringat opes.

Salve igitur, patriaeque parens duxque optime gentis, quae sacra prò Christi nomine bella gerit; macte animo, Francisce, gravem qui primus in hostem irruis et Christi numera victor obis, vulnera ludaico qui quondam illata furore excipis et pretium est hoc tibi dulce datum, haec gestata tibi sunt laurea serta triumpho,

haec spolia, haec gentes, haec tibi currus eunt. Desino, nam levius Libycae numerentur arenae ocius et medio quae salit alga mari.


Vili

Hymnus ad divum Dominicum.


Sol oritur, venit ecce dies; cape tura, sacerdos, cultaque divino carmine tempia sonent araque Tyrrheno niteat vestita paratu, fumet odorato myrrhaque tusque foco.

Vos castas adhibete preces, nam castus et ipse Dominicus; casto sint sacra casta viro, in quo num pietas an iustae conscia mentis simplicitas, dubium est sit prior, anne fides; cuius inhaeserunt umeris labentia Petri culmina et immoto corpore sistit opus, optimus assertor Christi, sed quo neque maius Hesperia aut melius Corduba docta dedit.


DE LAUDIBUS D 1 V 1 NIS


2


Ac veluti numero stellas comprendere non est quantaque in oceani litore arena iacet, sic neque Dominici laudes aequare canendo, concipere humano nec queat ore sonus.


IX

Hymnus de Curi sto ad Paridem Ferrariensem.


Quod varios pelagi casus coelique procellas exsuperas, nanti quod data terra tibi est oceanique minas et saeva pericula vincis ac sospes patrio redderis Eridano, haec, Pari, non ars ipsa hominum aut sollertia praestat, non labor, at summi cura paterna Dei.

Quantula enim nostra est industria? Cede periclis, cede mari, Christi ni pia dextra iuvet; ille regit nostros cursus auramque ministrat sollicitaeque offert litora tuta rati.

Quare, age, ture pio flammisque liquentibus aras ipse adole et piena fumet acerra manu, adstet conspicuus Tyrrhena in veste sacerdos et peragat palriis mystica sacra modis:

«Pax homini; tibi, Christe, decus, tibi gloria soli, vera Dei proles, verus et ipse deus; te colimus, tibi divinos largimur honores et nomen felix ducimus esse tuum.

Tu casus, du damna levas; tibi munera terrae, et tibi se fontes, se tibi debet aqua ».

Bis igitur placare Deum superosque memento et sua cum pura solvere vota prece.

Nil auro divis opus est, sed mente fideque; haec nos una homini copulai, illa Deo.


'


1 I. Pont ANI, Carmina.


274


CARMINA


X


Alfonsus Calabriae dux divo Georgio trophaeum erigit ob superatos ad Hydruntem Turcas.

Haec tibi capta manu Turcaeo ex hoste, Georgi, dedicat Alfonsus, quae tibi vota referti arcumque et pharetras ferrato et pondere clavas ensesque et clipeos telaque abacta viris.

Accipe, bellorum deus armorumque magister, annua quae aurato munere persoluam.


XI

Idem Alfonsus ob recuperatum regnum Neapolitanum

AC REBUS PROCERUM COMPOSITIS.

Alfonsus dicat haec victor tibi, dive Georgi, quod patri et patriae libera iura refert, quod post compositos proceres, quod pace recepta et regni et patriae munera constituit.


XII

Ad amicos Hierosolymam proficiscentes.

Nec mihi Judaeas urbis Solymumque recessum nec spes Bethlemium est posse videre larem, quaeque meo prima est animo mentique voluptas, Turcaico certe est omnis adempta metu.

5 Quod possum, cum prima novo se lumine tollit aurora et terras detegit orta dies, tum lucem lucisque iubar solemque saluto, haec loca quae curru lustrat obitque suo ; illius et radios veneror, qui rura nemusque io et fontem Christi dulciaque arva vident


DE LAUDIBUS D1VINIS


275


felicemque locum, iacuit quo rector Olympi, et quam divino sanguine tinxit humum, hic ubi crudeli traiectus brachia ferro est, fixit et immeritos cuspis adacta pedes, hausit et immeritum latus heu ferratile telum, diluit et fusus crimina nostra cruor.

At vobis, qui longa, viri, tranare paratis aequora et in Phariis sistere vela vadis, dirigat audacem cursuni zephyrosque ministret Christus, cui parent sidera, terra, fretum, victoresque Palaestina vos sistat in arce et patrium redigat sub dicione solum.

Tunc ego sidereosque duces victriciaque arma et parta insigni laude trophaea canam ; ipse Deus tnihi carmen erit, Deus inclyta ducet signa et cedentes proteret ense globos, ipse alto invectus curru sternetque ruetque, dum cadat effosso flens Saladinus equo.

Haec ego; vos agite ite, viri, pugnate frequentes, et spolia Assyrio ex hoste referte domum.


XIII

Hymnus ad divum Augustinum Carthaginiensem.

Det monstra infelix tellus Massyla, det angues et Libycas pariat Punica terra leas, arescant sitiente solo Nasamonica tesqua, funditet et nullas glaeba Libystis aquas, dum tamen, Augustine, tuos non deneget ortus, 5

laeta sit et partu Cinyphis ora tuo; unde illi invideant et felix Lydia et arva, quae rigat auriferis lucidus Hermus aquis, invideat latis audax Germania terris dives aquis, populis dives et ipsa suis.


IO


CARMINA


Nil etenim, Augustine, tulit tete Africa maius, cuius ab ingenio creverit alma fides.

Per te religio Christi stetit integra, per te divinae legis mystica operta patent; tu secreta Dei pandis, tu tradita patrum et veruna et pietas manat ab ore tuo.

Et pater et patriae princeps et maxime rector, accipias voces, dive benigne, meas.


XIV

Hymnus ad divum Benedictum.

Huc ades, o Benedicte, meos neu despice cantus, huc ades, Orphea dive canende lyra.

Ure puer costum Assyrium redolentibus aris, ure et odoratis plurima tura focis.

Digne senex populi precibus votisque potentum, digne senex, arae cui sacra mille parent, mille canant: « Pater euge, pater Benedicte », tibi omnis turba chorusque omnis cantitet: «Euge pater». Hic vel mille aras tibi, maxime Christe, dicavit, mille arces, mille et moenia, mille tholos, primus et hic Italae posuit sacrarla genti et clausit sacros moenia in una choros; huic et saevities concessit barbara et hostis armatus miti victus ab ore viri est, totque virùm ductor et tantis inclytus actis prostratus geminos corruit ante pedes.

Quid maius radians vidit sol? Et tibi plausit Christus et e coelo nuntia signa dedit.

Instaura iam tura, puer; cane, sancte sacerdos; ingeminent laudes tympana pulsa novas.


HEN DECASYLLABI





AD MARINUM TOMACELLUM HENDECASYLLABORUM SEU BAIARLIM

LIHER PRIMUS


I

Musam alloquitur.

Nigris, Pieri, quae places ocellis et cantum colis et colis choreas, nigris, Pieri, grata dis capillis, formosae quibus invident Napaeae, dum gratos prope Sirmionis amnes 5

et crinem lavis et comam repectis, ne tu, Pieri, ne benigna desis, dum laetis salibus sonante plectro alterno et pede balneas adimus.

Huc huc, hendecasyllabi frequentes, io

huc vos quicquid habetis et leporum iocorum siniul et facetiarum huc deferte, minutuli citique.

Quod vos en pretium aut manet voluptas?

Inter lacteolas simul puellas, 15

inter molliculos simul maritos ludetis simul atque prurietis.

Dum tractat tumidas puer papillas, contrectat tenerum femur puella,


CARMINA


tractat delicias suas maritus, temptat delicium suum puella, et ludunt simul et simul foventur lassi languidulique fessulique, tunc vos, hendecasyllabi beati, quot, quot oscula morsiunculasque, quot, quot enutnerabitis duella? quot suspiria, murmura et cachinnos? cum furtim liceat sopore in ipso contrectare papillulas sinumque, occultam et femori admovere dextram.

Hos tu sed comites, Marine, vita, Baianis quotiens aquis lavaris, tuas ne veneres libidinesque et lusus referant salaciores, sis et fabula, quod senex salaxque, et thermas quoque balneas et ipsas infames nimio supinus usu.

Hanc laudem potius tuo relinque Compatri. Chorus hunc puellularum incanum sequitur; colunt sed illae non annos vetuli senis, sed aurum.


li

PUELLAS ALLOQUITUR ADMONENS, QUID SERVARE IN BALNEIS DEBEANT.

Quae dulces modo balneas petistis et corpus calidis aquis fovetis, inepte facitis nimis, puellae, inepte nimium parumque recte, quod solae sine amantibus lavatis, quod corpus sine amantibus fovetis.


HENDECASYLLABI


Quare consilium senis probati et rectum capite et probum bonumque : gaudet blanditiis Amor iocisque, amplexus petit, osculis fovetur; res est mutua; mutuus Cupido odit tristia solitudinemque.

Quid solae sine amantibus lavatis?

Quid corpus sine amantibus fovetis? Curas pellite solitudinemque, ite in gaudia, mutuos fovete amplexus; sine amante mutuum nil. Quare nec sine amantibus lavate, nec corpus sine amantibus fovete. Intrastis calidas, vocate amantes, intrastis calidas, fovete amantes, sint haec mutua, sed nec ipsa muta. Amplexus cupidi loquantur ipsi, iniectaeque manus loquantur ipsae et dens blandulus ebriique ocelli, sonent oscula, personent cachinni, vincant murmura Cyprias columbas. Hanc legem statuit Venusque Amorque, hanc legem sibi balneae edidere:

« Nec solae sine amantibus lavate, nec corpus sine amantibus fovete».


in

De Bathylla puella in balneis.

Baianas petiit Bathylla thermas; dumque illi tener it comes Cupido atque una lavat et fovetur una, dum molli simul in toro quiescit


CARMINA


ac ludos facit improbasque rixas, sopito pueroque lassuloque arcuiti surripuit Bathylla ridens; mox pncta latus instruit pharetra et molles iacit huc et bue sagittas.

Nil o nil reliquum, miselli amantes, nil his impenetrabile est sagittis: heu cladem iuvenum senumque Baias.


IV

Ad Hermionen, ut papillas contegat.

Praedico, tege candidas papillas, nec quaeras rabiem ciere amantum.

Me, quem frigida congelat senecta, irritas male calfacisque: quare, praedico, tege candidas papillas, et pectus strophio tegente vinci.

Nam quid lacteolos sinus et ipsas prae te fers sine linteo papillas?

An vis dicere: « Basia papillas et pectus nitidum suaviare? »

Vis num dicere: «Tange, tange, tracta? Tene incedere nudulis papillis?

Nudo pectore tene deambulare?

Hoc est dicere: « Posce, posce, trado», hoc est ad venerem vocare amantes. Quare aut contege candidas papillas et pectus strophio decente vinci aut, senex licet, involabo in illas, ut possim iuvenis tibi videri.

Tithonum, Hermione, tuae papillae possunt ad iuvenis vocare munus.


HF.NDECASYLLABI


283


V

Ad Marinum Tomacellum

DE LEGE BALNEORUM VIRGINIBUS DEDICATO RUM.

His virguncula thermulis lavetur, nullum quae venerem integella sensit; his se balneolis lavet puella, nullum quam tetigit viri cubile; hoc se fonticulo eluat sacerdos, 5

nullae quam recreent amoris aurae.

Quod si quae laticis sacri pudorem et castum temerarit ausa fontem, iratae timeat minas Dianae.

Haec lex est tabulae deae dicatae, io

vis haec thermuleae dicationis.

Squalent hinc latices, Marine, sacri

et serpunt hederae deae sacello;

nullae his virgineis aquis lavantur,

nec casta est quoniam, nec integella 15

seu virguncula, seu puella, sive

custos Romulei foci sacerdos.


vi

Ad Marinum Tomacellum.

Salaces, refugis, Marine, Baias et fontes nimium libidinosos.

Quid mirum? Senibus nocet libido. An non, o Tomacelle, vina prosunt et prodest senibus liquor Falernus


CARMINA


et prosunt latices Thyoniani?

An non et senibus, Marine, somnus, et prodest requies soporqtie prodest? Baiis somniculosius quid ipsis?

Quid thermae nisi molle, lene, mite, rorantes cyathos, merumque poscunt, senum delicias, iocos seniles?

Senex ad calices iocatur, idem ludit ad cyathos; senile vinum, senilis sopor et quies senilis.

Huc huc en propera, Marine. Veruni huc ipsis sine testibus venito et lumbis sine; nain quies senile est, libido iuvenile. Siccitasque et tecum veniat sitis, fidelis et senum comes atque balneorum. Pergrate accipiere; siccitasque atque una sitis accubabit, ipse miscebo tibi poculis minutis, idemque e vario frequens Lyaeo.

Hoc aetas iubet haec sodalitasque, hoc et balnea sicculaeque arenae.


VII

Balneae loquuntur.

Nostrum si titulum, puella, nescis, hic est: « Praegravida recedet alvo, quae venit vacua »; hoc habet tabella. Quod vero officium tuum meumque, quae partes, moneam. Virum ipsa tecum adducas validum, ioci peritum, cui telum viride et virens iuventa;


HENDECASYLLABI


nec tu defueris Comes iocanti

aut ore aut femore aut manu iocisve:

namque et balnea mutuum requirunt.

Nunc ad me venio meumque munus quod sit, subiciam. Tibi senex vir si sit nec validus nec ore gratus nec aptus thalamis torive rebus, mox tibi iuvenis decens valensque qui sit, substituam, salaciorque verno passere et albulis columbis, cui rubro caput horreat cuculio.

Haec vis est tabulae vigorque fontis.

Quare si sapies, Marine, cum sis effetus, fugies repente Baias, vites balnea myrteumque litus, elumbis, tremulus, macer, senexque: saetosum Hectora balneae requirunt.


vin

Ad Deianiram puet.lam.

Cur, o Deianira, cur moraris auroram cupidis referre terris?

Cur non lumina paetulosque ocellos in lucem exseris ac diem reducis? Pellit sol radiis suis tenebras et lucem pariter diemque reddit; tu lucem referens tuis ocellis pellas tristitiam et graves dolores et curas abigas benigna amantum ; et quod sol radiis, id ipsa ocellis praesta, Deianira, amantibusque et lucem pariter diemque redde.


CARMINA


IX

Ad Petrum Compatrem Neapolitanum.

Quod cani tibi, Conipater, capilli et toto capite albicant pruinae, arnplexus fugiunt tuos puellae, iunxisse et femori femur recusant; quod nec carminibus suis Apollo nec blandis redimet iocis Thalia.

Quaenam, quae tibi, Compater miselle, quae vita aut quis erit modus querenti? Hic est, quem tenerae timent puellae, quem cultae fugiunt nurusque atnorque omnis undique et undecumque et usque, usque et undique et undecumque et usque omnis horret amor Venusque Hymenque. Sed nil sit tibi, Compater, molesti, nec canos celerem aul time senectam, sed tristes animo repelle curas.

Quod nec carminibus suis Apollo nec blandis numeris dabit Thalia, id nummus dabit aureus petenti, vel te ut lacteolae petant puellae.

Quae tum, quae tibi, Compater beate, quae vita aut quis erit modus iocanti?

Hic est, quem roseae volunt puellae, quem cultae cupiunt nurusque amorque omnis undique et undecumque et usque usque et undique et undecumque et usque omnis ambit amor Venusque Hymenque. Felix canities, senecta felix, arca cui nitet aureus capillus, horto cui riget aureus Priapus.


HENDECASYLLABI


2S7


X

Laetatuk de reditu Francisci Aelii.

E Roma meus Aelius revisit dulcem Parthenopen, lares paternos: o lucem niveam diemque faustum.

Antiquum video et bonum sodalem

et caram teneo manum fruorque 5

gratis colloquiis, fruor cachinnis

et laetis salibus facetiisque:

o vere niveum diemque faustum.

Quid non prò reduci libens amico persolvam? Puer, i, voca sodales io

Albinum Elysiumque Compatremque et dulcem Altilium, bonum Marullum, ad coenam veniant: bibamus uncti, uncti, permadidi atque lippientes.

Albinus numerum novem sororum, 15

at monstra Herculea ebibat Marullus,

bis septem volo Compater puellas

lunonis, volo quot deae marinae

cinxerunt niveae latus ministrae,

cum Troiani peteret misella mater; 20

ductet Altilius ciens coronam,

saltans Elysius bibat quot olim

Didonis famulae penum struebant,

dutn coenam profugo parat marito.

Me tot pocula totque totque totque, 25

tot me pocula iuverint bibentem,

tot carchesia laverint madentem,

quotquot di simili et deae biberunt

ad mensam Oceani patris vocati,

aut quot, dum illa canit, senex Homerus 30

siccavit calices, relevit obbas.

Dulce est ob reducem madere amicum.


CARMINA


XI

Ad Actium Syncerum Sannazarium.

Quid cantus Siculae iuvent avenae? Quid cantor Meliseus aut amanti prosint Partheniae tibi myricae?

Aut quid capreoli decemve mala, albo capreoli liti colore, aureo mala tibi? Quid, o quid, Acti, prodest aut gemitus tener columbae aut quid sibila murmurantis austri? Quare o Maenalium nemus relinque atque istas Amaryllidas, Tebennae cultrices gelidae aridi et Tanagri et Baias pete inyrteumque litus et litus cole myrteasque Baias.

Hic fas est iuveni, hic licet puellae certatim teneros inire lusus, hic et basia morsiunculasque surreptim dare, mutuos fovere amplexus licet, et licet iocari impune ad cyathos, choros, lucernas. Baianae hoc statuunt lavationes.

Hic seni liceat mihi duella rixasque iuvenum et puellularum ad pacem lepidam et iocum vocare miscere et lacrimis iocos iocisque rursum iacrimulas. Queretur Hyble demorsam sibi lingulam: licebit Hyblae purpureum proci labellum insignisse nota. Dolebit Aulus negatum sibi basium: licebit triplex basiolum dedisse amicae.

Irata est quotiens Lyco Lycinna,


HENDECASYLLABI 289

possum compositas ligare leges,

possum foederibus ligare amantes,

ut coenent pariter, laventur una

atque uno simul ut toro quiescant 35

coniuncto et simul ore suavientur

et somnos agitent quiete ut una.

Has et delicias et hos lepores praestabunt tibi balneae salubres,

Baiani dabunt tibi recessus, 40

ut dicas: « Siculae valete avenae,

nimboso et valeat Tebenna monte;

meme balneolae beent beatae,

nam Baias homines colunt deique ».


XII

UXOREM AC LIBEROS INVITAT AD DIEM NATALEM CELEBRANDUM.

Dulces filiolae, paterni ocelli, dulcis nate, patris tui voluptas, et coniunx, requies senis mariti, mecum tempia piis adite votisi natalis meus est, deos rogate, 5

atque hunc atque alios agamus annos fausto sidere, candidis lapillis; dum caros mihi redditis nepotes, qui blanda oscula balbulasque voces incompto simul ore blandiantur, io

arguto simul ore suavientur.

Mox convivia villula propinqua securis animis dolore pulso nocturnas ineamus ad lucernas.

Hic patri liceat seni Falernum 15

diffusum cyatho minutiore


I. I. Fontani, Carmina .


19


290


CARMINA


roratim ingeminare ter quaterque, dum lassos oculos sopor recondat.

At vos, quis pudor eripit Lyaeum nativaque sitis levatur unda, dulci intingite melle cinnamoque; haec sunt pocula virginis Dianae, siquando ad superùm dapes vocatur.

Tu myrtum foribus rosamque mensae appone et violis humum colora, resperge et Cyprio domum liquore; nec desit lyra eburneusque pecten, qui gratas Genio citet choreas: et dulces Genium decent choreae.

Hunc vos, hunc hilares rogate, mentem det recti cupidam simulque honesti permittatque alia a deis regenda.


XIII

Ad Ariadnam uxorem.

Uxor, deliciae senis mariti et casti thalami fides amorque, per te vel viridis mihi senecta est, quem curae fugiunt senem seniles, 5 qui seram supero senex senectafn

et canus iuvenum cano furores; sed tamquam redeat calor iuventae et sis cura recens amorque primus et primus furor impetusque saevus, 10 antiquas volo suscitare flammas.

Qualis floridulo nitens in horto nondum Puniceas comas reclusit, et iam Puniceas comas recludit ac rarum decus explicare quaerit


HENDECASYLLABI


quae laeto rosa rannilo refulget; talis purpureis genis et ore, ut quae non tenerum cupit maritum, sed iam iam tenerum cupit maritum, cui prima oscula dedicet suumque florem virginei dicet pudoris, suspirans viduo puella lecto fulgebas mihi primulosque amores spirabas oculis sinuque blando affiabas Arabutn suos odores, fundebas Charitum suos honores, et laetum Cnidiae deae nitorem.

Qualis fulgidulo renidet ore, quae cano vehitur decora cycno, cum compsit caput et coma repexa procedit thalamo novosque amores et novas parat excitare flammas: spirant omnia, qua comam reflectit, splendenc omnia, qua reflectit ora; talis, qua niveos pedes ferebas et qua splendidulos moves ocellos et qua per vacuum reflectis ora, spirabas Cyprios tuosque odores, stillabas Syrium et tuum liquorem, omnisque ambrosiani refragrat aura.

Qualis de croceo toro resurgens mane Aurora nigras repellit umbras, cum lucem simul et diem reportans irrorat teneros benigna flores et spargit varios humi colores: rident prata canuntque murmurantque et fontes volucresque ramulique; talis de thalamo vocata, quando ad molles thiasos venis canisque, pellis tristitias, metus, dolores, rixas, murmura, turbidos tumultus,


292


CARMINA


irrorans animis quietem, aniores, ludos, laetitias, iocos, lepores, lusus, gaudia, candidamque pacem et spargis veneres cupidinesque :

55 rident omnia et aerem serenas,

et qui te iuvenis videt senexque et quae femina seu videt puella optatimi cupiunt tibi maritum, felices tibi nuptias precantur.

60 Tunc, ut de tenui solet favilla

crescens ignicuius foeum repente flammis corripere, aridisque lignis quodcumque adicies edit voratque, sic me de tenui levis favilla 65 conceptus calor et nigris ocellis

imas corripuit vorans medullas: urebat roseus per ora fulgor, urebat niveus per ora candor, urebat coma, myrrheus capillus,

70 urebat tumidis latens papillis;

mox cursans amor bue et huc et illue et per guttura, per genas manusque et per candida colla perque frontem, et per pectora candidosque dentes,

75 ut iam non amor is, sed ignis esset,

qui seram quoque calfacit senectam.


xiv

Ad Bathyllam de amaraco colenda.

Et mollem cole amaracon, Bathylla, et multo madidam fove liquore, et sparsas digitis comas repone


HEXDECASYLLABI


atque illas patulam refiecte in umbram, lusum et delicias tuae fenestrae et rarutn cupidi senis levamen.

Dum te prospicit hortulos colentem tondentemque comas, simulque ramos in conuin docili manu premente™, miratur digitos stupetque ocellos et totus miser haeret in papillis frigensque aestuat aestuansque friget infelix simul et simul beatus.

Felices sed apes, nemus beatum, quae circumvolitant leguntque flores et rorem simul et tuos labores in tectis relinunt liquantque nectar.

O qui Mopsopii liquoris auram Hyblae et quaeritis, et valere Hymettu Hyblam et dicite, mel Bathyllianum ipsi quaerite. Sordet Hybla, sordet vertex Atticus et liquor Panhormi: ite, et quaerite mel Bathyllianum.


xv

Ad Bathyllàm.

Cum rides, mihi basium negasti, cum ploras, mihi basium dedisti; una in tristitia libens benigna es, una in laetitia volens severa es. Nata est de lacrimis mihi voluptas, de risu dolor. O miselli amantes, sperate simul omnia et timete.


CARMINA


XVI

Ad Alfonsum ducem Cadabriae.

Carae mollia Drusulae labella curri, dux magne, tuis premis labellis, uno cum geminas in ore linguas includis simul et simul recludis educisque animae beatus auram, quam fiat Drusula pectore ex anhelo, cui cedunt Arabes Syrique odores, et quas Idaliae deae capilli spirant atnbrosiae, cum amantis ipsa in mollis thalamos parat venire, die, dux maxime, die, beate amator, non felix tibi, non beatus esse, non vel sorte frui deùm videris?

Idem cum tenero in sinu recumbis componisque genas genis manusque haeret altera collo et altera illas, quas partis pudor abdidit, retractas, mox, post murmura mutuosque questus, post suspiria et osculationes, imis cum resolutus a medullis defluxit calor et iacetis ambo lassi languidulique fessulique, ignorasque tuone Drusulaene tuus pectore spiritus pererret, tuo an spiritus illius recurset, uterque an simul erret hic et illic, die, dux maxime, die, beate amator, non sordent tibi regna, sordet aurum? non unus tibi coelitum videris?

Et cum lacteolo sinu quiescens fessus languidulum capis soporem,


HENDECASYLLABI


carpis dulciculum beate somnum, non fallor, tibi, credo, dormienti occurrit Charitum nitens figura, occurrit Veneris decora imago, miraris faciem, genas, capillum, dentis, oscula candidamque frontem, nigra et lumina, paetulos ocellos, colla et candida, vesculas papillas; at cum te placidus sopor reliquit, reliquit Charitum nitens figura, reliquit Veneris decora imago, sola et Drusula lectulo remansit, quas somnus veneremque gratiasque ostendit tibi, quas quies sopora: nonne his Drusula par tibi videtur unamque has tibi Drusulam referre? Die, dux maxime, die, beate amator, non credis simul et deas dolere atque uni tibi et invidere divos?


XVII

SODALES INVITAT AD MaRTINADIA.

Martini sacer est dies. Abite, curae pervigiles; venite, somni ; quicquid sollicitum, recedat a me, dulces undique perstrepant cachinni; hac nil luce bibacius sit usquam, nil his sotnniculosius tenebris.

Sed somnos pater excitet Lyaeus. Festina, puer, i, Petrutianas cellas ictibus usque verberato: illas nam pater incolit Lyaeus,


CARMINA


illinc promito, quas volo, quietes. Cretensis fluat hinc et inde Bacchus, hinc illinc liquor aureus Falerni; certent Massica Caecubis racemis, et levis Chios ac severa Lesbos ac Vernacia Brutiis diotis; fundat regia Moroan Panhormus, sed nec Corsica Barolumque gratae Bacchi deliciae aut madens Tarentutn non dulces mihi funditent lagenas; mitte et Melphia, Clariana mitte, muscatum mihi mittat haec et illa: raros postulat haec dies liquores, nardo non sine myrteoque rore.

Tu Scalam pete non novum sodalem : die, e scriniolo sinuque amatae uxoris mihi Cyprios odores,

Zebethi quoque proferat liquores.

Heu quod frigida me gravat senecta: non, non haec sine vinula puella abiret mihi nox. Adest Lyaeus, adest laetitiae pater; valete tristes excubiae, sopor venito; misce nunc cyathos, puer, repostos. Sic somni pater imperat Lyaeus.


XVIII

De nuptiis Ioannis Brancati et Maritellae.

Brancato Maritella copulatur.

Dulcis coniugii bonum sit omen, sit felix simul et viro et puellae et natis pariter nepotibusque ;


HENDECASYLLABI


297


nascatur similis puer parenti, 5

nascatur similis puella matri,

gratus Castaliae puer choreae,

grata et Dulichiae puella divae :

haec nos coniugibus bene ominemur.

Nunc qualis tibi sit futura pugna, io

Brancate, accipias, novus maritus cum sis et nova curri tibi sit uxor.

Intras cum thalamum quiete prima, ne statim venias ad arma, dico, sed blandis precibus iocisque blandis 15

pertemptes aditum cachinnulisque; misce bis oscula, nunc petita blande, nunc furtim tibi rapta, nunc negata, quae per vim capias. Nec erubescas inox ad lacteolas manum papillas 20

tractans inicere, ac subinde collo impressum tenero notare dentem; nec non et tumidum femur latusque tractabis niveum manuque levi ad dulcem venerem viam parabis, 25

nam dulcis veneris manus ministra est.

Post blanda oscula garrulasque voces

dulcisque illecebras iocosque molles,

post tactus teneros levesque rixas,

cum sese ad cupidos resolvit illa 30

amplexus, simul et timet cupitque,

tunc signum cane, tunc licebit arma

totis expedias, amice, castris,

telum comminus bine et inde vibrans,

dum vulnus ferus inferas amatum.


2gS


CARMINA


XIX

De Fanniae labeelis.

Si quaeris Venerem Cupidinemque, dulcis Fanniolae labella quaeras; hic sedem posuit suam Cupido, hic laetas agitat Venus choreas.


xx

Loquitur pueela fuscula.

Quod sim fuscula, quod nigella, et ipsae . fusco in pectore nigricent papillae,

quid tum? Nox nigra, fusculae tenebrae, nocturnis colitur Venus tenebris,

5 optat nox Venerem, Venus tenebras,

et noctes Venerem tenebricosae delectant, pueri in sinu locata lusus dum facit improbasque rixas.

Ergo bis in tenebris latebricosis, io his nos in latebris tenebricosis,

lecto compositi, quiete in una ductemus Venerem, toroque vincti condamus tenebras, sopore ab ipso dum solis Venus excitet sub ortum.

XXI

Mortem sibi imprecatur ob zelotypiam.

Quis haec, me miserum, labella suxit? Quis has, me miserum, genas mómordit? Quis collo, ah miserum, notas reliquit? Quis ah, quis teneras sacer papillas


HENDECASYLLABI


299


tractavit digitis manuque pressit? 5

Quis candentia gutture ex eburno accepit spolia ore, dente, labris?

Quis felix animam, beatus udo quis de pectore rettulit salivam?

Quis o cetera, sed quis, ah quis? Eheu, io

meme iam iniserum iuvat perire.

Quis stricto pugione pectus haurit?

Hic, hic est dolor ense finiendus.


XXII

Turtures alloquitur sciscitans eas de amoris natura.

Quae ramo geminae sedetis una atque una canitis, vagae volucres, una et gutture luditis canoro, cum vobis amor unus, una cura, unum sit studium et fidele amoris 5

(nostri nam variant subinde amores), vos, blandae volucres, amoris instar, exemplum fidei iugalis unum, quae vis, obsecro, dicite, est amoris tam constans male dissidensque secum ? io

Nam, si pascitur e calore et igni, cur, o cur miseri subinde amantes frigescunt simul et tremunt geluque toto pectore sanguis obrigescit?

Sin est frigida vis geluque ab ipso 15

horrescit simul omnibus meduliis,

cur, o cur miseri subinde amantes

uruntur tacito calore et igni,

toto et pectore sanguis ustulatur?

Quaenam haec tam varians subinde vis, ut 20

alternis calor imperet geluque?

Vos o dicite, blandulae volucres, exemplum fidei atque amoris unum.


300


CARMINA


XXIII

De FULGENTISSIMA LUCILLAE PAPILLA.

Curii niollis digitos acumque miror, miror artifices manus opusque, inter fasciolam papillulasque obliquis oculis repente vidi: quid vidi, video an videre credo?

Sed certe video, en videtis ipsi pulcro e pectore, gemmeis papillis Lucillae radium refulse solis.

Nox est conscia, quae repente luxit, quaeque expalluit ilico lucerna, ad quatti tum digitos movebat ipsa. Quod ni fasciolae papillulisque admosset teneram manum repente, fulsisset roseus dies repente, fulsissent mediani diem tenebrae.

Fert Lucilla diem sinu corusco et splendet pectore candidante solem.


xxiv

Ad Petrum Summontium.

Baianas petiit Neaera thermas, Neaeram sequitur Venus, Cupido it matri comes, it Iocusque Amorque, succedunt Charites, praeit Neaera. Ilaec acres oculis iacit sagittas, incensas Venus excutit favillas, at suspiria suscitat Cupido, cit curas teneras Iocus levesque


HEXDECASYLLABI


et risus niovet et serit lepores, torquet spicula, tendit acer arcum innitens Amor, hucque et huc et illue spargit vulnera, funditat venenum; at blandae Charites canunt levantque curas sollicitas linuntque plagas, miscent et lacrimis iocos. Neaera ipsa inter Veneres Cupidinesque incedit dominans regitque euntis et legem statuit deis deabusque.

O felix (mihi crede) Petre, felix, cui formosa Neaera, cui Cupido et Cypris favet et favent Amores, cui blandae Charites parant choreas et motus numeris modosque miscent. O felix iterum et quater beate Summonti, tibi lacteae puellae praetendunt teneros sinus, Neaera praefert oscula, mordicat labella.


xxv

De Altilio.

Comptis Altilius placet puellis, incomptae Altilio placent puellae, iratam quia fecerit Dionen.

Cano candidior puella eyeno, quam totis amor insidens medullis fulgentis pueri usserat calore, oblatum sibi dum suaviari, dum levi cupit bine et inde collo utraque et simul implicare palma, hic trux Altilius reflectit ora et dextra cupidas manus repellit


302


CARMINA


ac verbis ferus improbis minatur.

Tunc illa in miseros abit dolores, et largus cadit imber ex ocellis, torpent pectora mensque corculumque, semi et mortua lectulo recumbit ultricem in puerum imprecata divam. Incomptae Attilio hinc placent puellae.


XXVI

De Marulli amoribus.

Musae, quas adamet meus Marullus, aut siquae redament meum Marullum, Musae, dicite, namque amare certum est.

Nosti delicias puellularum, nosti quae veneres cupidinesque argutis iaculatur ex ocellis, quae spirat casiamque cinnamumque, ministrat pharetram facesque Amori pulcro pectore dia Septimilla?

Haec illa est, quam adamat tuus Marullus, quae contra redamat suum Marullum, felix copula, mutui calores.


XXVII

De amoribus Francisci Caracioli.

Quid Caraciolus meus sodalis, quid Franciscus agit meus? Caletne? quid ni, cui tener ignis usque et usque usque et mollibus ardet in medullis, usque fulgidulis micat favillis:


HENDECASYLLABI


303


crudelis pueri impias sagittas, immanein pharetram dei minacis.

Absens uritur hic amans misellus,

absenti rapitur misellus igni,

ardenti miser ustulatur aura; io

at trux Harmosyne faces ministrat,

et ridet simul et dolet querentem,

promittit simul et negat roganti:

o quam difficiles gravesque amores.

Sed tu, si sapias, meus sodalis, 15

contemne Harmosynas Myrosynasque, et dulcis tibi quaere Postumillas, ad quas tu venias meridiator, et nocturnus eas, eas diurnus; cum quis in socio toro quiescas; 20

in quarum tenero sinu recumbas, optatos capiens simul sopores post gratam venerem levesque rixas, cum sese improbulus remisit ardor, languent corpora, succidunt ocelli, 25

e colloque graves cadunt lacerti et mutae reticent in ore linguae.

Tum felix (mihi crede), tum beatus,

tum luces tibi fulserint serenae,

tum noctes tibi luxerint beatae. 30

Quaerunt ludere, non dolere amores.


XXVIII

Ad Stkllam puellam.

Dum furtim mihi das negasque ocellos opponisque manum simulque rides, post hinc et variat color per ora et suspiria lassa sentiuntur,


304


CARMINA


stillatim mihi corda deliquescunt, sudor tempora frigidus pererrat et passim tremor ossi bus vagatur, ut sensus animum repente linquant, ut fiam miser et beatus una.

Sed iam plus solito nitescit aer, iam lux candidior diem serenat: cur ah, cur tenebrae repente nobis, cur nox exoritur, nigrescit aura?

An sentis, miser, an miselle, sentis? Stella est ad speculam, refulsit in te: solem lumina vieta pertimescunt.

O claras medio die tenebras, o lucem sine nube nigricantem.


XXIX

De Marulli munuscui.is.

Misit caseolos mihi Marullus cumque his versiculos venustiores, quales Maenaliae canunt puellae, una cum gelido lavantur amne, quales Aoniae canunt sorores, cum laetas agitant simul choreas. Par est versiculis referre versus: quid prò caseolis referre par est? Oranda est mihi blanda Septimilla, ut prò caseolis velit referre centum basiola et Catulliana, centum suaviola atque Lesbiana.


HENDECASYLLABI


305


XXX

Ad Chariteum.

Sunt gratae in tenebris faces, in aestu afìflatus levior recentis aurae, defessis sopor, instrepentis undae languenti sonitus sitique pressis stillans e patera fluente lympha, 5

est grata et senibus quies merumque ; nec aegro iuveni sopor nee aura nec rivus strepitans quies merumve aufert tristitiam aut levat dolores, sed risus tenerae procax puellae io

paetisque ex oculis remissa fiamma, afflat quae veneremque gratiamque, sed dulces recreant leporis aurae et molles choreae et modi canori.

Felix Endymion suopte sonino: 15

non curae vigiles amoris illuni

torquent, sollicitudo nec diurna,

non suspiria garrulive questus,

quem coelo dea dum petit relieto,

dum Latmon petit et suos amores, 20

titillat placido toro iacentem,

sopito illecebras facit iocosque,

sopiti immoritur labris genisque,

parcit sed placidae tamen quieti.

At te balneolae tuae bearunt, 25

beavit Veneris sopora myrtus, bearunt Charites deae ministrae, e quis, o Charitee, nomen hauris.

Hae, dum balneolis frequens lavaris,

dum myrtos canis et canis Dionen, 30

et Lunae revocas per ora nomen,


I. I. PONTANI, Carmina.


20


CARMINA


illam composito toro locarunt et laetam gelida stetere in umbra. Effulsitque novo decore Luna ac nudis iubar extulit papillis, cuius roridulo e sinu beatae spirabant rosei liquoris aurae, cuius de teneris fluens labellis stillatim ambrosiae liquebat umor, quo, myrtos ubi lectulumque et ipsum afflavit zephyruinque ab ore civit, in te delicias suas refudit, refudit Cyprium et Syrum liquorem, ac tecum viridi iocosa in umbra tecumque Assyrio beata lecto ludit Idaliae iocos palaestrae et tecum placida cubat quiete.

Felix balneolum lavante Luna felicesque dea iocante myrti, felix lectule lusitante diva, felices Chariteo amante Baiae.


XXXI

Ad Masium Aquosam.

Ne tu ne pete balneas, Aquosa; quin molles iubeas valere Baias et litus madidum ebriosque fontis: nil illis petulantius lacunis, infractum magis impudentiusque.

O iam iam pete balneas, Aquosa, et litus tepidum et lacus salubres: nil Baiis moderatius severis, ad quas Palladius chorus migravit, migravit studium pudoris omne,


AD MARINUM TOMACELLUM HENDECASYLLABORUM SEU BAIARUM

LIBER SECUNDUS


I

Ad Marinum Tomacellum.

Et fontis calidos amant Camoenae et Musae calidis aquis lavantur et Musae placidos colunt recessus et dulcis numeros amant Camoenae, et Musae choreis, choris Camoenae traducunt rapidos per antra soles; et soles rapidi tepent per antra, dura Musae placidas agunt choreas, dura mollis agitant choros Camoenae. Nobis tristitiae gravesque curae mulcendae numeris, Marine, et inter ludendum cyathos bene ominemur: pax est Italiae futura; pacem et vina et choreae et Venus sequuntur, hac et balnea lege sunt colenda: assitis, Charites, seni iocanti, assis, Sirmio, o insularum ocelle, assitis, cineres Catulliani, cantu dum senium levo molestimi.

Ne tu, ne calidas, Marine, thermas


CARMINA


intres cum tenera senex puella: nil habet socium senex puellae, a sene omnimodis puella differt.

Pro thermis paterae et merum, lagena astet prò tenera tibi puella, astet Melphiaci cadus Lyaei.

Thermae nam iuvenes decent, tabernae

Lenaeae invalidos senes. Is ipse es

arens, frigidulus minutulusque,

cui pendet cucumis rigentque venae,

quae Bacchum sitiant madentioreni.

Amabo, puer, hos minutiores

irrora calices; Marine, surae;

nam quotquot calices tibi propinas,

tot divos facies tibi propinquos:

hae sunt deliciae, haec senum voluptas.


il

Ad Elysium Gallutium.

Blandis versibus, Elysi, iocamur, blandis concinimus sonis amores, et blandis animum modis levamus.

Mirum? Blandus Amor, Cupido blandus, et blandus iocus est leposque blandus, sunt blandae et Charites Venusque blanda, blandis tempia deùm sonis adimus et blandis precibus Iovem precamur, lux blandissima temporum magistra.

Vale, saeve rigor severitasque,

vale, durities Catoniana:

nil, blandum nisi, quaeritat voluptas.

Tete si mihi, cara Fanniella, in molli sociam dabis cubili,


HEXDECASYLLABI


307


raigrarunt simul Attici lepores

atque artes itidem bonae migrarunt,

his postquam Hippolyte lavavit undis,

quam Musae erudiere comitasque

fovit Mopsopio sinu decorque 15

atque una pudor arte temperarunt

et virtus numeros suos per omnes

exornans solio suo locavit

reddentem populo patrique iura.

Hinc mores dominae sequuntur undae, 20

ut nil sit mage balneis severum, nil Baiis moderatius sit ipsis.

Quocirca cole balneas, Aquosa,

et litus medicum atque aquas salubres,

quas et Pierides colunt puellae, 25

quis et se Cicero Maroque lavit,

dum hic Anchisiaden canit vagantem,

ille Socraticos refert libellos.


XXXII

De Alfonsi ducis Calabriae et Albini munusculis.

Nolo caseolos ducis tenacis; vani caseoli ducis, valete; ducis caseolos nihil moramur; ducis caseoli, valete, abite:

Albini volo dona liberalis. 5

Albinus mihi carduos Sicanos,

Albinus mihi salsulas olivas,

Albinus mihi niella succarumque, quin et fasciculos dedit rosarum ; promisit quoque Cyprios odores, 10

missurus quoque myrteos liquores.

Vani caseoli ducis, valete;


3°8


CARMINA

nil iam caseolos ducis moramur : Albini volo dona liberalis.

Albinum faciles ament puellae,

Albino faveat Venusque Amorque. Alfonsum tetricae doment puellae, Alfonso noceat Venusque Amorque, sint e Drusula Drusulaeque ocelli irati nimis atque saevientes; et cepas simul alliumque ructet, siquando ad thalainuni vocabit illuni, professus dare, quod mihi recusat, paucos caseolos, inane donum.


HENDECASYLLABI


in nostro venias sinu fovenda, sic istaec tibi suxerim labella, sic istas tibi suxerim papillas, sic omnem tibi sanguinem resugam, ut matri redeas dolor querenti, ut quae te peperit nec ipsa norit sucto gutture, pressulis label 1 is, sucto pectore, sicculis ocellis.

Ac ne pallia sint molesta nobis, nudis corporibus cienda pugna, nudo pectore, nudulis papillis, nudo pectine nudulisque coxis et nudis pedibus genuque nudo; ac si fert patulis furor fenestris, nulla ut vulnera in irrutum petantur, ut nulli in vacuurn ferantur ictus.


IH

De Andrea Contrario.

Dilexit iuvenem Thalia, quem nunc senem candida diligit Sophia; monstravit iuveni Thalia cantum, nunc seni sapientiam Sophia; cantavit iuvenis modos Thaliae, nunc senex sapientiam reponit.

O felix iuvenis senexque felix, Contrari, o iuvenem, o senem beatum, quem doctus puerum erudivit Aon, nunc senem erudiunt graves Athenae, casto pectore moribusque castis.


312


CARMINA


IV

De Focillae puellae ocelus.

In tuis Amor insidens ocellis mira coepit ab arte vulnerare, nec suetas pharetra iacit sagittas nec tendit veterem recurvus arcum, sed, cum lumina paetulosque ocellos huc illue agis et subinde rides, istis utitur ille tunc sagittis, istis corda quatit feritque amantum.

Isti spicula sunt facesque ocelli; quoscumque aspicis ipsa, vulnerantur. Omnes vulnerat, aspicis quot ipsa, omnes ustulat, ipsa quos tueris; isti sunt oculi faces Amoris.

At tu, ne pereas tuis ocellis,

in te neu propriis Amor sagittis

utatur, speculimi, Focilla, vita,

ne, te cum in speculo vides probasque,

ex ipso speculo nigrisque ocellis

excussas Amor ingerat sagittas

atque urare tuis misella flammis.

Sit tibi et speculimi, fuit quod olim Narcisso vitrei figura fontis.


v

Ad Focillam de capillis ad frontem sparsis

Quid sparsam digito coniami reponis effusumque vage legis capillum?

Anne ut excrucies, Focilla, amantem?


HEXDECASYLLABI


Ut perdas miserum senem, puella?

Ne tu ne, mea, collige, evagari ad frontem sine, diffluat capillus circum tenipora ventiletque crinis, auram qui pariat, faces ut ipsas, blandis quas iacularis ex ocellis, succendas agitans et huc et illue, exstinctum ut revoces senis calorem. Iam tu iam, mea, collige et repone, crinem contege, subliga et capillum, auram ne citet., exciatque flammas, quae nostrum prope pectus ustularunt. Vos, o vos, tenerae, precor, puellae, quae myrtos et amaracum rigatis, hoc vos, hoc miserum rigate pectus, imis quod procul ardet ab medullis: en flammas simul, en simul sagittas ipsae cernitis; hoc rigate pectus; et flammas simul, et simul sagittas ipsae exstinguite et usque subrigate.


vi

Ad Antonium Galateum.

Inter Socraticos licet libellos atque inter studium decet sophiae miscere et teneros, amice, lusus, o novelli, Galatee, lux sororum, atque idem Oebalii decus Galesi. Quare nec medicos lacus nec hortos Baianos fuge xnyrteumve litus.

Myrtos nani Maro, balneas et inter Aeneam cecinit, petit profundi Ditis dum ostia, dum parentis umbras,


CARMINA


et prolis seriem accipit futurae; myrtos et Cicero tuus frequentans fontisque et Celebris agros Sibyllae ornavit Latium potente lingua, detraxit spolia Atticae et Camoenae; has Marcus coluit pater senatus, terrarum et dominus parensque Romae atque omnis sapientiae magister.

Has cole et, Galatee; nani severam quandoque et iocus addecet sophiam, et ludit sapiens, dies et ipsi et soles variant itemque lunae, est et tristitiae lepor levamen,

Baianis lepor et levamen undis.


VII

Ad Focillam de cohibendis oculis.

Lascivos cohibe, Focilla, ocellos, ne perdas miseros videndo amantes; summissos nec habe, Focilla, ocellos, ne perdas miseros pudendo amantes; iratos quoque comprimas ocellos, ne perdas miseros minando amantes; nec sponde faciles benigna ocellos, de spe ne perimas benigna amantes; nec tingas lacrimis misella ocellos, luctu ne perimas misella amantes.

Noli, crede, Focilla, crede, noli istos exserere, o Focilla, ocellos: isti quicquid agunt, Focilla, ocelli sunt incendia, sunt, Focilla, amantum, funus, crede, Focilla, sunt amantum.


ITEXDECASYLLABI


315


Vili

Ad Focillam.

Si rides, veneres, Focilla, rides, si cantas, veneres, Focilla, cantas, et saltans veneres, Focilla, saltas; demum sunt veneres. Focilla, quicquid ludisque et loqueris facisque agisque. 5

At cum nudula lectulo recumbis inter delicias libidinesque, tunc non es veneres, Venus sed ipsa, venus, ne dubita, Focilla, tunc es.


IX

Ad Franciscum Puccium.

Quid fontes calidos nemusque Avernum,

Pucci, quid medicos petis recessus?

Baianos habitant sinus amores,

Baianum veneres colunt recessum,

Baianis Charites aquis foventur. 5

Adversis cupis an deis valere, iratas tibi et excitare Baias?

Quin, Pucci mihi care, care Musis,

cum primis Veneri Cupidinique

hoc sis, hoc age prò tua salute: io

unam Sulpiciam precare, et uni

rem sacram facias, roges et unam,

stillet de roseis tibi labellis

tres ut ambrosiae benigna guttas,

spiret de teneris tibi papillis 15

afflatus totidem fragrantis aurae,


3 i6


CARMINA


his risum adiciat benigniorem.

Sic a Sulpicia salus petenda est, uno quam liceat tamen parare furtim basiolo repente rapto, demorsis labiis et ore hiulco, spirantisque animae reflante flore. Sic fient tibi balneae salubres: una in Sulpicia salutis est spes.


x

Ad Constanti am.

Insedere tuis apes labellis; in labris residens tuis Melissa Hyblaeum liquat Atticumque rorem, quem stillent Venus ipsa Gratiaeque. 5 O qui Castalios lacus, poetae,

quique et Thespiadum sititis amnes, bine et Castalii lacus liquores, hinc et Thespiadum petatis undas, has Constantia inollibus labellis io instillat, quibus Atticae Camoenae

rorarunt veneres suas charimque, quae Musis comes et comes poetis.


XI

Ad Focillam.

In somnis tenerum mihi labellum offers dum male suaviorque utrumque, decursim lacrimae tibi exciderunt et largo faciem madore tinguis;


HEXDECASYLLABI


atque has cium lacrimas madenti ab ore detergo simul et simul relingo, surreptim mihi mordicusque linguam exceptam rapis obterisque dente.

Mox risum lacrimis iocosque miscens:

« Haec nos ludicra imaginesque noctis, has, inquis, simul in die vicissim et veras faciamus et probemus ».

His te in iudicium voco fidemque: en linguam tibi, porge mi labella.


XII

Ad Focillam.

Ni reddis mihi vitreos ocellos, caecae praesidium meae senectae, an est, cur ego non tuis papillis manus iniciam trahamque prensas usque ab basiolum, supina quod des, quod des ipsa supina, quod supina cervice excipias, quod ore hiulco, quodque ipse eripiam tibi supinus? Atque illud moneo, supina vites, ne lapsis pedibus ruas repente aut in scriniolo renisa restes.

Nani nec sat fuerit vocare matrem, furtum aut recidere supplicemve Aere; sed nudo (mihi crede) crure, coxa, nudo pectine et usque ad umbilicum senem perpetiere verpulentum ; et clames volo: « Reddo, reddo, reddo » prò quo sic ego: «Subdo, subdo, subdo


CARMINA


XIII

Ad Focillam.

Promissum mihi suavium dedisti, quod mox, dum repetis revendicatum, clauso in scriniolo obserans locasti. Nunc furto quereris subinde plorans subreptum tibi. Ne, puella, ne fle; vel triplex tibi suavium rependam, unam si mihi lacrimam repones.


XIV

Ad Focillam.

Lascivos male temperas ocellos nec nostrae miseret tamen senectae. Quantum vis iuvenes ama foveque, dum ne me fugias senem, puella; atque hos atque alios ames licebit, dum ne me abicias, puella, amantem. Nolo delicias libidinesque, amisi venerem libidinemque, lascivos oculos volo precorque. Lascivos quotiens reflectis in me, et rides simul et doles, ocellos, inspiras iuvenis mihi vigorem ; quin omnem simul exuo senectam, si ter blanda, Focilla, suaviaris, si linguam tenero bis ore sugis, si collo quoque complicata pendes.


HENDECASYLLABI


319


XV


Ad Franciscum Pudericum.

Quid Baias, Puderice, quidve fontis suspiras tepidos amoris expers?

Baias nam veneres Cypro relieta,

relictis Charites procul Cytheris,

desertis simul Uriis vetustis, 5

migrarunt, Amor et migravit una,

et blandus Iocus et tener Cupido

altrixque et iuvenuni et senum Voluptas.

Quod si tu, Puderice, vina, coenas

suspiras, cupis et sales procaces, io

nimirum Capimontii recessus

praestent haec tibi, praestet et rosarum

cultrix Antiniana. Nanique Baias

qui duicis celebrant, ament necesse est.


XVI

Ad Focillam.

Accedis quotiens sacras ad aedes invisisque deos adisque tempia, tecum ne comitem, Focilla, Amorem adducas moneo, domique clausum servari in thalamo iube, caveque 5

ne divos hominesque Amore captos ad rixam cieas vocesque ad arma, et sis causa tuae volens rapinae.

Quid demens moneo? Nec ipsa Amorem,

istis vulnerat usque qui ex ocellis, io

invitum fugies, Amor nec ipse


CARMINA


tete deseret aut Comes relinquet, regnum qui tenet in tuis ocellis.

Hos tu sed tenui, Focilla, velo compressos tege molliterque vesti nubenique obice tenuiore vitta, flammas ne iaculentur et sagittas.

Sic et calfacies, Focilla, amantes, non ures tamen impotente fiamma.

Quid tum, quid misero seni, calor quem iam iam destituit, Focilla, fiet?

Fiet quid misero seni, Focilla, quem frigus prope congelavit omneni, cui longe est opus ustulante fiamma?

Iam furtim misero reelude velum, obliquis refice et, Focilla, ocellis, furtivo et refove senem calore, quo primam referet vigor iuventam.


XVII

Ad Focillam.

E risu in lacrimas, Focilla, vertis. avertis quotiens gravata ocellos; in risum e lacrimis, Focilla, mutas, convertis quotiens benigna ocellos. quis pacem geris et geris duellum, quis et tristitiamque gaudiumque.

Cur, o cur tenebrae repente obortae? Cur lux destituit, dies nigrescit? Obiecitne oculis Focilla velum et lucem obvoluit tegente vitta?

O iam detege, iam, Focilla, velum et vittam remove et reelude ocellos, quis lucem simili et diem ministras, et lucem pariter diemque redde.


HENDECASYLLABI


XV11I

Ad Petrum Summontium.

Ducit dum choreas Neaera, linquunt et prata et virides agros Napaeae; pulsat dum citharam Neaera, currunt ad plectrum Dryadesque Oreadesque; cantat dum ad numeros Neaera, cultae ad cantum Naiades ruunt frequentes; miscent hinc thiasos. Neaera ducit, et ducit simul et canit; canenti assurgit nemus assonantque ripae et litus resono fragore plaudit; plaudit coeruleis Avernus undis,

Gaurus de specula superbus alta diffundit violas, rosam, cyperon et myrti teneros thymique fìores, una et balnea consonant Neaeram.

Die, o die, age, Petre, quae voluptas, quae mens tum tibi? Non beatus esse, non dis persitnilis tibi videris?

Quid, cuni de Charitum manu capillum

ornata ambrosiae et comani liquore

in te dulciculis tuens ocellis,

in te lacteolo sinu refusa

insti 11 placidum tibi venenum

et vultu et labiis et ore hiulco,

an non invideant dii tibi ipsi?

Non quod di dederint, dedit Neaera, indicas etiam ut diis duellimi.


Pont ani, Carmino.


CARMINA


XIX

Petrus Summontius ad Nf.aeram.

Stillant de roseis tibi labellis Hyblaei simul Atticique rores, spirant de niveis tibi papillis una Corycii Syrique odores, vernos et zephyros recentem et auram afiìas ambrosio, Neaera, ab ore; tecum ergo Syriam, Neaera, Hymettumque ac defers zephyri recentis auram; quin ipsas Charites, Neaera, et ipsam, dum rides, Veneris refers figuram.

Istam sed remove, Neaera, dextram, ne me, ne digitis, Neaera, mulce.

Istis articulis, sinistra et ista quicquid contigeris, repente prurit, et quicquid digito (ah miser, liquesco), et quodcumque manu, Neaera, tractas, imis intima pruriunt medullis.

Pruritum digitis, Neaera, praefers, pruritum manibus, Neaera, misces, prurigo tua dextera est, Neaera.


xx

Ad Antonium Galateum medicum.

Gauranae, Galatee, te puellae exspectant, calidis laves ut undis, exspectat medicum salubre litus ; laetentur medico iocante Baiae, exsultent medico lavante thermae.


HENDECASYLLABI


323


Qui risus tamen inde, qui cachinni, senex herniolose, dum lavabis?

Qui lusus tamen inde, qui lepores, senex ventriculose, cum natabis?

His nec te medicum dolere par est,

risus qui soleas ineptiores

ulcisci calido fluore ventri

iniecto et liquidae madore malvae,

tum betae atque oleo et sale atque melle.


XXI

Ad Petrum Gravinam.

Mecum, si sapies, Gravina, mecum Baias et placidos coles recessus, quos ipsae et veneres colunt, et illa, quae mentes hominum regit, voluptas.

Hic vina et choreae iocique regnant, 5

regnant et Charites facetiaeque, has sedes Amor, has colit Cupido.

His passim iuvenes puellulaeque

ludunt et tepidis aquis lavantur,

coenantque et dapibus leporibusque io

miscent delicias venustiores,

niiscent gaudia et osculationes

atque una sociis toris foventur.

Has te ad delicias vocant Camoenae,

invitat mare myrteumque litus, 15

invitant volucres canorae et ipse

Gaurus parnpineas parat corollas,

quis cum dulciculae accubans Philenae

ad mensam calices madentiores

exsicces bibulus citesque somnum. 20

Haec te, dum tenero in sinu quiescis,


324


CARMINA


dum lento caperis sopore, molli amplexu foveat vocetque somnos et cantu et numeris, strepente et aura, componatque genis genas, et ori os blande admoveat, quiete et una coniungat placidos et ipsa somnos. Haec Baiae dederint tibi, Gravina, haec capta illecebris tuis Philena, bis in deliciis ages beatus, mecum dum placidos colis recessus.


XXII

Invitantur pueri et puellae ad audiendas Charites.

Ad myrtum, iuvenes, venite, myrti laetae dum Charites canunt sub umbra; ad myrtum, tenerne, simul, puellae, ludunt dum Charites, venite, cultae;

5 cantant dum Charites chorosque ducunt,

et sponsae et iuvenes, favete linguis.

Indicit choreas Venus: puellae immixtae pueris agant choreas.

Indicit choreas Amor: iuventus io mixti virginibus choros frequentent.

Libertas sua balneis tributa est; custodes abeant, senes valento; assint blanditiae; valete, curae, et rugae valeant severiores,

15 toto et litore perstrepant cachinni,

ipsa et balnea molliter susurrent et lusus teneri et leves lepores.

Libertas iubet hoc, Venusque Amorque.

Dum lux est, pueri puellulaeque, exercete oculos simul procaces,


20


HF.NDECASYLLABI


325


exercete iocos benigniores, et suspiria grata biandiantur.

At dum nox silet et tegunt tenebrae,

in molli thalamo movete rixas,

amplexu in cupido ciete pugnas, 25

nullus sit lateri modus pudorve,

ccrtent oscula morsiuneulaeque.

Libertas iubet hoc, Venusque Amorque.

Nunc vos, nunc, tenerae, siinul, puellae, nobiscum, iuvenes, simul, venusti, 30

dulcis ad nutneros pedes movete, nobiscum lepidos choros inite.

Libertas iubet hoc, Venusque Amorque.

Mane roscidulis nitescit hortis frondenti rosa ramulo recentem afflans e foliis benigna odorem, atque hanc horridulo colonus ungui decerptam variae implicat coronae vertitque in proprios odoris usus.

Manat roridulis fluens puellae labris atubrosius liquor fragratque stillans Idalium per ora nectar, ardor quo iuvenum sitisque amantum lenitur, socio simul cubili iungunt dum cupidos sinus et una iniscent umidulas per ora linguas stillatque e roseis (luor labellis.

Hunc, hunc, o iuvenes licentiores, hunc florem legite, hoc liquate nectar; vobis ambrosii fluant liquores, 50

vobis Assyrii fragrent odores et suctis liquor effluat labellis.

Libertas iubet hoc, Venusque Amorque.

Vos, o vos alios item liquores haurite, atque alios, puellae, odores, 55

novas ambrosias novumque nectar


35


40


45


CARMINA


afflatusque animae fragrantiores ; hos flores legite, has rosas liquate. Vobis lectulus has rosas parabit spirans Assyriam simul Cyprumque, hos flores simul et simul liquores afflabit thalamus torusque cultus.

Hos ergo thalamos torosque, nuptae et sponsae, colite frequentiores compressu, illecebris, sale et cachinnis, lusu et mollitie procaciore; hic rixas simul et iocos seratis.

Libertas iubet hoc, Venusque Amorque.

Dens rixas moveat procaxque dextra et lites ciat et levis querelasi ast os et lepidos sales, et ipsae linguae suaviloquos strepant susurros. Admotae tepido sinu papillae pacem concilient, iocosque paci et lusus similes iocisque verba, amplexus similes et his et illis.

Lihertas iubet hoc, Venusque Amorque.

Sed iam sol rapidos movens calores nos oti admonuit meridiani.

Quocirca, iuvenes nurusque comptae, post dulcis numeros choris peractis ite hinc in thalamos meridiatum, ite in gaudia mutuosque lusus; nullus deliciis modus sit; ignem succensum Idalia fovete lympha, quo fessas sopor irriget medullas.

Hoc ipsa otia nani meridiana et mulcens simul imperat voluptas, hoc nati Veneris Venusque mater.

Ite atque unanimes fovete somnos.


HENDECASYLLABI


327


XXIII

De Ioanne Pardo.

Dulces balneolae tepensque litus ac Baiae eliciunt repente Pardum.

Pardumne eliciunt repente Baiae?

Pardum num Venus aut trahit Cupido?

Infirmam o sapientiam, cui ipsi 5

praescribit Venus, imperat Cupido, et natus puer et puella mater.

Ergo Maeoniae caput palaestrae

ducetur Veneris superba pompa?

ducetur pueri novus triumphus? io

Spectatam o sapientiam omnis aevi.

Baias iam properat meus sodalis,

Baias Mopsopiae Cato sophiae et thermas petit. Euge, dulce litus, dulces balneolae lacusque avete, 15

orbis deliciae, theatrum amantum.

XXIV

Ad Manilium Rhallum.

Manli, deliciae Attici leporis atque idem Latiae lepos Camoenae, cantas dum teneros Lycinnae amores et Coi numeros refers Philetae, dum molles Veneris reponis ignes, 5

quos dulcis tibi suggerit Tibullus, nos, Manli, senio gravante pressi Miseni aut placidis vagamur oris Baiarum aut calidis aquis lavamur et cultis Genio fovemur undis, io


328


CARMINA


15


20

Et'PHROSYNE


25

Agl aia


30

Pasithka


35


40


Opsjglycàh V Chàkiotàrìs

45


hortorum aut resides tenemur umbra, quos nostra Antiniana, quos Patulcis, ruris deliciae Maroniani, oblectant teneri lepore cantus, quos septem assiduis simul choreis illustrant Cypriae deae ministrae; septem nam Venerein colunt puellae molles, dulciculae, leves, tenellae, formosae comites, decora pompa.

Haec curas abigens molestiasque, iucundi memor et memor leporum miscet delicias facetiasque, ludorum admonet, admonet iocorum atque ore ac teneris procax labellis, et circum omnia lusibus serenat.

Il la et munditiem levesque cultus et curat nitidos beata comptus, unius studium nitelae, et unus ornatus amor elegantiaeque : ah labes valeat, valete, sordes.

Huic sola et species decorque solus est curae, ratioque et una formae; spectari cupit undique et probari, quis cultus deceat colorque qualis, qui comptus niveos honestet artus; omnisque in tenero decore cura est. Hae gratae Idaliae deae ministrae assistunt thalamo coluntque divani, hae gratae comites vagantur una atque una varias agunt choreas:

Hinc nomen Charitesque Gratiaeque. At paetis oculis, decente nutu gaudens Opsiglycaea, quaeque blandis laetatur Chariotaris susurris sollers illecebris, faceta dictis, quae gratis animos iocis lacessit.


H EXDEC ASYLLABI


329


Gkloffa


Pasirthythmib


Diversas Veneri faces ministrant

atque ignes variis fovent venenis

et vel melle linunt linuntve felle,

aut acri modo temperant dolore 50

aut spe, laetitia; modo ex utrisque

inspersos relinunt simulque miscent

immite et placidum nihilque linquunt,

quod sensus moveat vicesque amantum.

Hinc cantu tenero fide et iocosa 55

insignis Gelopea nobilisque,

risu et molliculis decens cachinnis

atque exculta sinum, comam repexa,

passu composito, decora gestu,

omnesque ad numeros modosque prompta 60

formosis Pasirthythmie lacertis,

hamatas acuunt manu sagittas

Immiti puero novantque tela,

quae mox Idaliis premunt lacunis,

tingunt et medico recocta suco. 65

Crudeles calami, truces sagittae,

cuspis quis adamantina; ast inertes,

quis est plumbea vena. Ter beati,

felices quater hic et ille, quemque

fixit cuspidis aureae sagitta; 70

infelix nimium malique fati,

haesit cui lateri aereum verutum.

Hic tot perpetietur ipse totque artes, quot rapidae et levis puellae, quotquot longo in amore sunt labores, ut possit miser omnibus videri.

At, Manli, Paphiae tibi ministrae strinxere aureolam liquore pennam intinctam Cyprio. Hinc tibi Lycinna et risu facilis benigna et ore 80

atque uni tibi se beata comit.

O felix amor, o poeta felix.


CARMINA


XXV

De Fabio Lopitiano.

Quaeris qui Fabium Lopitianum, illuni quaerere desine in theatris aut urbis plateis, foro aut palaestris; Musarum hic tacitos colit recessus et Pucci aediculas eis sacratas.

Illic Aonios legit libellos ediscens elegos Propertianos, admirans numeros tuos, Tibulle, et quos ad citharam refert Corinna; aut magni ad lituos canit Maronis divini aut Ciceronis haurit artes curans Socraticae instituta vitae.

Hic quaeras Fabium Lopitianum.

Nani Pucci hospitium colunt Camoenae Musarum Fabius colit recessus.


XXVI

Ad Petrum Paulum Sarranum.

Effingis veteres, Petre, et recentis formas grammaticos, nec est iuventus cui plus debeat ipsa, sive morum mira simplicitate seu bonarum summa cognitione literarum.

Idem, Paule, novos colis poetas, observas veteres facisque et ipse versus ac numero venustiore, nescis nec veteris Larem sophiae. Hunc ergo tibi, Petre Paule, nostrum


HENDECASYLLABI


331


commendo Iovianulum quadrimum; et matre ingenua indole et pudenti Hunc dignum institue et patre et Camoenis.


xxvi i

De L. Corvino episcopo Triventino.

Nymphae Gaurides accolaeque Averni, quae fontes colitis salubriores, nymphae coeruleae decus lacunae, quas Bacchus fovet et fovet Dione, vos, nymphae, veteri et bono sodali Corvino et tenera comam cypero et molli viola et virente myrto casta et tempora subligate lauru, qua Phoebo sacer et sacer Camoenis intret balnea cognitus sacerdos;

Corvino et nemus assonent et aurae tota et litora sentiant poetam.


xxvm

Ad Marinum Tomacellum et Petrum Compatrem.

Annos sex novies, Marine, amici una viximus integello amore; annos tot pariter quiete et una terni, Computer, egiinus nec ullas sensit noster amor per haec querelas, exemplum fidei atque amoris unum.

Hanc mentem, hos animos sibi requirunt Lucrinae quoque balneationes, hanc legem et cyathi frequentiores.


CARMINA


Quare hoc nunc agite, o mei sodales: aequatis numeris, tenore eodem scyphos tergeminemus et trientes.

Sit triplex acies triplexque Mavors ac Marte in medio calente rixa ternas, i, puer, evoca et puellas, nostrani ut calfaciant simili senectam, quaeque inter pateras, furore in ipso pacis commoneant serantque lusus, interque oscula mollibus labellis includant animae senilis auras contingantque animae virentis aura. Haec est illa, Marine, lenis aura, fiat quae de tenerae sinu puellae, qua mulcet iuvenum Venus calores senum et frigida corda confocillat.


xxix

Ad uxorem.

Oblita es thalami torique nostri, o fallax senii mei levamen, connubii immemor immemorque amorum, o fallax amor, o nihil fidele.

Ergo sub tremula miser senecta a te destituor, mihi nec ipsa in somnis venietis levas senectae ipsius gravidas dolore curas, natum nec memorem senis parentis, ah dura, esse sinis. Valete uterque.

Has vobis sine perferam procellas languens, frigidus atque destitutus.

Vana o nomina, spesque liberorum, heu res coniugii parum fideles.


HENDECASYLLABI


333


XXX

De Hannibale Famatio in balneis.

Die, o die, puer, Hannibalne lavit?

Lavit, sed latitat puellae in ulnis.

Hic Famatiolus latet litatque

persolvens Veneri sacrum, quod olim

vovit prò tenerae salute Hyellae. 5

Tu ne pollue sacra, neve turba.

Veruni ipsas Charites videre fas est, una dum violas legunt rosasque et gratas Veneri parant corollas.

Mollis en digitos, manus tenellas; io

ecquis de niveis nitor papillis?

Quaenam ore e roseo refragrat aura?

Iani Famatiolum litasse veruni est.


XXXI

De Federico rege ad balneas accedente.

Quid, quod plus solito serenus aer et gramen viret et nitescit arbos?

Quid, quod plus solito canunt volucres, cantant gutture leniore eyeni

Procne et lugubrioribus querelis? 5

en spirant zephyri salubriores

et rident pelago silente arenae,

nullo et murmure litus obstrepescit ;

en ducunt choreas per arva nymphae

et Musae numeris su's sequuntur, io

ipsa et balnea perstrepunt cachinnis.

An non adveniente Federico


CARMINA


ipsa et balnea molliter cachinnent, ipsa et litora suaviter susurrent? Agnoscunt dominum suum lacunae, regem balneolae suum salutant, assurgunt et hero suo liquores. Adventat decus elegantiarum et flos advenit omnium leporum ; illuni deliciae sequuntur omnes, illuni munditiaeque gratiaeque et sceptro species potente digna.

Ne ne, balneolae, timete, ne ne Mavortem socium trucesque vultus, Mavortem socium nihil timete; iussa nam timet ipse Federici paretque imperio et veretur illuni. Felices domino lavante thermae, felices et hero locante Baiae, o felix spatiante rege litus.

Myrti, dicite: «Io, euge Federice, Euge, io, canite, euge Federice».

XXXII

De Marte in balneis lavante.

Marsne in balneolis? Valete castra. Marsne et ipse lavat? Valete bella. Cumque ilio est Cytherea? Pax adesto. Hoc sors imperat ipsa Federici.

Tu vero, Venerilla, dulce coeli

et terrae decus, unicum et levamen,

mollis illecebras decoro amanti,

blandos Marticulo tuo susurros

fac et delicias libidinesque,

misce et suavia, iunge dulce murmur.

His lusus adhibe beatiores;


HENDECASYLLABI


  • > r

oo5

mox tinge ambrosio liquore fessum, somnus quo placidus per ossa serpat et belli rapidus furor quiescat.

Hoc, hoc te rogat ipse Federicus. 15

XXXIII

De Bathylla.

Lavit delicium meum, Bathylla; laverunt Charites simili; Venusque intrans balneolum lavatque, et haeret, quae sit de numero choroque quarta, quaenam sit Charis extera aut puella, unus cum decor esset, una forma.

Dumque haeret dubitans et liane et illam per risumque iocumque suaviatur, spiravit roseo Bathyllae ab ore fragrans ainbrosii liquoris aura, quae iam de Charitum coma suesset spirare artifici manu reposta, stillatim et medico liquore tincta.

Tunc ridens Cypris: «Extera o puella, vicisti Charites meas, ab arte quis spirat coma, cum tibi e labellis stillet ambrosiae perennis aurae ».

xxxiv

De Carbone lavante in balneis.

Cur i 1 le in fluidis calescit undis Carbo? Cur fluidus liquor coruscat?

Carbo cur tepet? Incalescit unda?

An non et Venus e liquore nata ignescit face? Vis amoris haec est.


5


336


carmina


Ergo balneolis meus sub ipsis Carbo aut aestuat impotente fiamma aut rursum nimio e gelu tepescit, ut frigus modo, nunc calor reourset. Tabet nobilitas amore vieta.

Tu vero, Theonilla, dum lavaris ferventem simui et simul tepentem Carbonem cole, sic tibi e capillo stillent semper amoma, sic ab ore spirent ambrosiae liquentis aurae.


XXXV

Ad Marinum Tomacellum.

Et vino Venus et viro puella et ludo iuvenis, senex quiete et gratis animus iocis fovetur: quocirca cole balneas, Marine.

5 Hic vina, hic requies senem iocusque

effetum foveant: manus procaces ludent in venerem, Venus sed ipsa assit rancidulo seni. Puella, postquam obdormieris, parem requirat io quicum lusitet excitetque pugnam

et rixas agitet ferociores.

Nani tactu et querulo venus susurro exercenda seni: senex papillas contrectet digitis, iocetur ore, voce et pruriat et gemat senile.

Hoc tantum liceat luventa nervis et tento valet et valet duello; haec ergo iuvenis movebit arma.

Ast lingua et digitis valet senectus, et lingua et digitis senex tuendus,


20


HE NDEC A SYLLABI


00 /

et lingua et digitis venus fovenda.

Has te delicias movere oportet;

et vina et venerem et suam quietem

instillent tibi balneae salubres,

infundant tibi thermulae beatae: 25

his ludis animus senis levandus.


XXXVI

An Terinnam.

Tecum, si liceat, velini, Terinna,

(me tussis licet et premat gravedo) tecum has frigidulas fovere noctes.

O noctes mihi ter quater beatas,

o somnos sine fine prurientes, 5

ine cum sub tepido, Terinna, lecto,

me cum sub teneris fovebis ulnis,

me cum roscidulis procax labellis

et suges simul osculaberisque.

O noctes mihi ter quater beatas. io

Ne tu, ne digitis, Terinna, saevi, ne saevi aridulo, Terinna, dente.

Ah quid pallia lectulo excidere?

Ah quid lectulus ipse subtremiscit?

Ne saevi, rogo, ne, Terinna, saevi. 15

Sic, sic, o mea, saevias licebit, hac mecum ratione litigato: nunc vinci patiare, nunc repugna, et nunc oscula porge, nunc negato.

Nunc risum lacrimis iocisque fletum 20

misce et dulcia verba tinge amaris.

Haec cum feceris, o Terinna, mox te ad lusus placidos resolve mecum, complexa et teneris senem lacertis


I. I. Pontani, Carmine.


22


CARMINA


ludas delicias venustiores, dicas blanditias procaciores, fingas nequitiam proterviorem, et ludos, age, fac licentiores et noctem quoque due amantiorem, dum lassis sopor instet ex ocellis.


XXXVII

Ad Suardinum Suardum.

Et noster quoque balneas frequentat Cumanum colit et sinum Suardus. Adeste, hendecasyllabi, lavanti,

Romano et sale et Attico lepore mulcete et placidos sinus legentein et cantu et numeris Catullianis.

Ne tu, ne, mea Sirmioni, desis intactos calamis modos referre, o blandis comes atque amica eyenis ; die, o die aliquid meo Suardo quod dulce et lepidum, quod et venustum. Sic nostra Antiniana, sic Patulcis numquam non roseas tibi corollas, numquam non tibi myrteos liquores gratae sufficiant, et usque laetas Sebethus salicum ministret umbras.

« Regnabat Veneris puer, iugoque heroas, superos, Iovemque et ipsum victor subdiderat coegeratque victos servitium pati superbum : supplex Acrisii ad fores iaceret regnator superùm, futurus imber, ductaret niveos greges Apollo, Amphryso teneras levante curas, Neptunus liquidos subiret amnes,


H F.NDEC ASYLI-AB1


339


Eleae ut foveat sinum puellae, esset Persephone rapina Ditis, ludus Mars Veneris, senex equinos ah divum pater induisset armos, ire ad Latmias osculationes ornato properaret ore Luna.

Ergo hinc vulnifico superbus arcu prostratorque hominum deumque victor et terrae domitor puer polique ausus Pallada Palladisque pectus intorto penitns ferire telo innixusque humeris, manu genuque lunato iaculum tetendit arcu irato ininitante vulnus ictu.

Avertit dea tortiles sagittas ac vanas iaculi refregit iras praetenta aegide Gorgonisque crine. Quo viso pueri repente ocelli afflati tacito veneno ibidem obducunt tenebras vocatque matrem infelix puer obtegitque vultum et flens lumina capta pergravatur infelix Amor, abdit et pharetram.

Ah maerens Amor, ah puer miselle, et caecus simul atque inermis erras; ah terrae domitor simulque coeli rideris pariter diis virisque, imbellis pariter puerque Amorque, infelix iterum puer deusque.

Delapsae interea polo sagittae iussu Palladis aegidisque tractu, quae fixae steterant rotante penna saxosi procul Anxuris recessu subsidunt parili simul ruina.

Hic illas dea vertit in virentis silvam suberis ac referre iussit


340


65


70


75


8o


85


90


95


CARMINA


atro cortice fungidisque venis conalus fragiles minasque inanis et vanos sine viribus tumultus.

In fungos igitur repente versae egerunt faciles solo meatus, egerunt teneras repente fibras, inox sese tenues agunt in auras surguntque in solidum subinde robur, scabro cortice fungidisque libris, quo post in soleas pedumque in usus vertant opprobrium perenne Amoris.

Quid saevis, dea? Quid fremens minaris? Aut cur aegida concutisque parmam?

Nam mater pueri dolore vieta Phoebum consuluit. Recludit ille fatorum seriem docens salutem Baianis fore fontibus petendam.

Quod inox contigit annuente fato.

Cumanos puer ut sinus pererrans intravit placidos lacus et ipsis lavit fontibus ac calente lympha; ter fovens oculos puer lavabat, ter natans puer ora subrigebat : illi candida lux repente fulsit, fulserunt nitidae ad latus pharetrae, effulsit nitor aureus metalli, fulserunt nitidi lacus sinusque, fulsit plus solito serenus aer et toto micuere litore undae.

Tura felix Amor et puer deusque tinxit spicula fervidis in undis, mox laeto pariter salutat ore:

Salvete, o liquidi lacus et undae, salvete, o latices mihi salubres, o salve, mihi Tulliana lympha, de cuius merito resumo tela,


HENDECASYLLABI


341


cuius munere et hic resurgit arcus.

Quo sitis memores meae salutis

hocque ut saecula posterique norint, 100

quae vis est mihi, quae meis sagittis.

haec ipsa et tibi sit salubris unda;

quae vis est mihi, quae meae pharetrae,

sit vobis, latices bonaeque thermae.

Mecum vos pariter fovete amantes 105

et curas iuvenum et puellularum ;

mecum hos et capite et tenete captos

gratis illecebris leporibusque;

numquam blanditiae iocique desint

et numquam choreae levesque cantus, no

semper desidiae libidinesque

et coenae et lepidi sales et ipsae

assint nequitiae procaxque lusus.

o dulces mihi balneae et salubres,

dulces balneolae venustulaeque. 115

Ipsa et litora et ipsi ameni recessus

et tellus amet atque ament lacunae.

Dixit: mox residem tetendit arcum et strinxit volucres manu sagittas, quis et flumina fixit et paludes 120

et colles simul atque opaca lustra.

Confestim volucres simul feraeque et pisces simul in furorem adacti senserunt pueri truceni pharetram, senserunt siluaeque flosculique, 125

Baianis Amor ipse ut insit undis».

Haec ludens mihi Sirmionis. At tu sic nostras cole balneas, Suarde, sic nostri lege litoris recessum. ut leges teneas Amoris, ut te 130

et litus sciat et sciant lacunae et colles quoque sentiant te amare; qui Baias colis, et colas amores.


CARMINA


XXXVIII

Ad iiendfxasyllabos.

Havete, hendecasyllabi, meorum, havete, illecebrae ducesque amorum, havete, o comites meae senectae, ruris deliciae atque balnearum.

Sit lusuin satis et satis iocatum, et finem lepidi sales requirunt, est certus quoque terminus cachinnis. Ergo qui, iuvenes, meas legetis nugas, qui tenerae iocos Thaliae, optetis cineri meo quietem :

« Sit tellus levis et perenni in urna non umquam violae rosaeque desint, tecumque Elysiis beata campis uxor perpetuas agat choreas et sparsim ambrosii irrigent liquores».

Sic vobis in amore nil amarum, nil insit nisi dulce, sic amando et noctes pariter diesque agatis, assistat lateri et comes voluptas.


I A M B I C I



Tranquillam neptem bimestrem alloquitur

IN OBITU LUCII F1LII.


Avi tui, Tranquilla, delicium et quies orbi senis, quein fles, misella? Maestula, quem fles? Patremne, quem extulisti infantula? Sentis an haec in matris ulnis? An meis et ipsa deflens assonas conquestibus?

O inditum naturae et homini adinsitum semen patrisque avique: Tranquilla hinc dolet, patrem dolet misella avoque condolet.

Sed quid, quod arrides, quod adnutas avo? Senis levamen unicum, an solari avum, postquam patrem luxti, studes, mea neptula? Ridet raeum deliciolum. Ride, mea, ride, voluptas, osculare avum tuum, et hoc levaminis genere senem fove, leva meum luctum, leva sordis meas, senemque avumque ab aegritudine alleva. Caducus ipsa es flos, mihi sol occidit: flori timenda nebula, tenebrae autem seni ; vita occidua senis, caduca infantulae.

Certi nihil vitae tibi est, neptis mea; at certam avo mortem minantur singula.


CARMINA


II

CONQUER1TUR DE LUCII FILII MORTE CUM TRANQUILLA NEPTE.

Senii levamen unicum, neptis, mei, ubi est pater tuus, misella? Mortuum quem nescias, misella, nec iam sentias aetate in ista primula, dieculis paucissimis e matris alvulo edita, rubicundula et nutricis alludens sinu?

Heu heu, genus hominum caducum et languidum in germine ipso: vitae in ipso limine puer interit, natum senex effert pater, avus patrem tuum, misella neptula, et ipsa patrem infantula in cunabulis.

Vivitque avus confectus annis ipsaque in crepundiis vagis mali tui inscia sortisque venturae. Dolor, dolor adigit avum, patrem, senemque sorte de hac queri. Miseram senectutem meam, miserum senem. At tu, misella, forte avum si amiseris, hoc destituta vinculo aresces velut crescens amaracus, liquore si suo suoque sole non alatur, interit.


HI

Tranquillam neptem ALI.OQUITUR.

Tranquilla, quid rides mali tui inscia? Avum quid ad risum allicis iocis tuis? Iocaris amens in paterno funere?

Sapere sed hoc est; vita namque omnis merus


IAMBICI


347


luctus, mera est miseria. Ride, neptula ; furare pensulum hoc novercae et quantulum est ipsum neas tibi ; offulam aegritudini subduc et hanc, ut ista quamvis parvula lux in tenebris emicet: nox cetera est.


IV

CONQUERITUR APUO ROSAS DE MORTE LUCII FILII.

Quid, o rosae, quid lassulae reflectitis caput comaeque decidunt e vertice honosque foliis deciduus omnis perit?

Vobis nec aer officit nec aeris nocens status; vernus tepor sed vos fovet, aurae salubres ventilant, nox udula umore tingit roscido. Quid, heu, quid est, quod languidae, quod lassulae reflectitis caput comasque? Honos et omnis concidit? Lugetis an vos Lucium colonulum, qui vos colebat aureis rasteilulis, argenteis qui vos putabat falculis?

Heu heu, miser parens, miser quid agam senex? Senex miser, pater miserior, quidnam ages? Senex quid aget aut quid pater miserrimus? Lugete mecurn, o hortuli miserrimi, lugete, amaraci, fleant et lilia, fleantque myrti longe amatuin villicum laurique cultorem suum arescentibus foliis comisque et ramulis maerentibus.

Quis vos, misellae arbusculae, quis, herbulae, colet, rigabit? Quis manu tenerrima a sole, ab aestu aut ab gelu tuebitur?

Quis noxias aut bestias aut impetum coeli procellosum sacro abigat carmine?


25


CARMINA


Heu heu, misellae arbusculae, heu heu, herbulae, miselli et horti, mortuo colonulo squalebitis, tabescet et vester decor, honos peribit omnis. Ah senex miser, sic ipse tabesces, agro velut obsito tabescit arens truncus igne ab lentulo correptus, in cinerem qui abit ac sensim sine nitore fiamma luce adempta fumigat.


v

»

CONQUERITUR CUM AMARACO DE MORTE LUCII FILII.

Foliis quid heu, amarace, heu quid floribus nudata squales maestula? Heu quid languida arentibus comis et horrido sinu, lugubri amictu fles, niisella amarace?

An ipsa fiere arentibus potes genis?

Deest enim, te qui rigabat, et tuus colonus ille, argenteo qui vasculo liquorem amatum funditabat et tuam sitim levabat et levabat sideris rabiem Erigonii. At ego, misella amarace, tuam sitim meis levabo lacrimis.

Cape has, misella, lacrìmas maesti senis: inemor osculorum en illius fundo tibi tercentum amaras prò liquore lacrìmas, prò rore guttas salsulas totidem alteras, amplexuum meinor alteras, et illius memor leporum et comitatis blandulae.

His tu viresces et novam indues coinam, beata amarace, foliis novis, novo amictu; at ego senex subarescam miser umore vacuus, saepe velut in arida asparagus igne afflatus aut de fulmine tacta arbor elanguescit ab radicibus.


IAMBICI


549


VI

Cl'fk essus loquitur.

Misella cupressus puer quondam fui ; mater rigabat me tenellam lacrimisi exin adulta lacrimis crevi senis.

Quem me daturam creditis fructum, nisi, heu heu pater miselle nato mortuo aetate .in ultima, heu adempto filio, heu heu miselle, hoc lacrimarum praemium?





L Y R A





De Orpheo navigante et post ad inferos

PRO UXORE DESCENDENTE.

Iam maris vasti penetrabat undas Pelion linquens Pagasaea pinus iamque canebant agitata longis aequora tonsis,

cum pius Phoebi citharam sacerdos movit insigni cecinitque plectro et paretn nervis parilemque voci comniodat ictum.

Illicet nymphae vitreis ab antris efferunt uduin caput ac per undas implicant certo choreas secutae cum pede cantum ; ilicet Triton resonante ab ore buccinam intendit scopuloque ab alto assonat vati ; pecus omne summa ludit in unda.

Ipse stans celsa modulansque puppi purpura insigni et venerandus ostro ad decus famae ciet atque honorum et praemia laudum :


I. I. Pont a ni. Carmina.


354


25


3 <>


35


40


45


5« 


55


CARMINA

fortibus stimmi meritum triumphi, fortibus primae meritum coronae, fortibus plausum populi patrumque publica dona,

his et aeternum decus apparari morte praelustri, his titulos sepulcri signaque et divis solitos honores templaque et aras.

Hic et heroas iuvenumque primos cerneres pontum validis lacertis verrere atque aestus pelagi et minaces vincere fluctus.

Tum sacer vates graviore plectro suscitans: « Hoc, hoc agite, o iuventus, hoc, deùm proles, agite et volenti incubite dextrae.

Vos labor primos hominum, diis vos reddet aequales labor et deorum coetui adiungens sola salsa ponti subdet et auras.

Hoc virùm virtus studiumque pulcri poscit, hoc illud decus, hoc et illi qui Iovi vos conciliant honores famaque poscunt ».

Talibus vates. Ibi cepit ingens ardor heroas, novus urit ignis pectora, accendit nova fiamma aventis et nova virtus.

Thraciae haec ohm citharae ad labores ac decus vis enituit canendo, quae quoque et vati fuerit querenti Ditis ad antrum.

Hoc refer mecum, o Erato; per utnbras sola namque illum comitata, sola illius luctum et lacrimas levabas pectine mutcens:


LYRA


355


« Mitis o mundi dea nigricantis, supplices ad te lacrimas profundens assum, o et vocern et lacrimas precantis

accipe vatis, 60

cui et inferni patuere postes sponte reclusis foribus canenti, cessit intranti canis et remissos clusit hiatus.

Coniugis manes repeto, relieta 65

luce sub terram in tenebras profectus; coniuge et prò te tenebris relictis aethera coniunx

et diem et coeli iubar et vagantes siderum ac solis radios petivit, 70

teque et incepti pretium et laboris praemia portat.

Fas tibi et vati pietatis ergo reddere assueti pretium laboris, fas mihi optatum pretium referre et 75

praemia cantus.

Te deam coeli canimus, te et imi sceptra gestantem solii, te et udi, fluctuum campos moderantein et almae

ubera terrae. 80

Ipse ego et divùm atque hominum sacerdos hoc peto et iustum peto prò recepta coniuge, et silvas moveatn et profundi marinora ponti,

sacraque et ritus statuens dicabo 85

tempia, et aeternum metuentur arae supplicum votis venerandae et aurea turis acerra ».

Interim manes stupuere cantu, distulit poenam rota, constiterunt 90

saxa, non angues cruciant nec hydrae vulturiive ;


CARMINA


356


95


100


105


I IO


1 *5


120


hic et umbrarum chorus et silentum vulgus oranti affremuere et una plaudit heroum genus et canoro consonat ore.

Diva tum triplex modulante cycno plebis et plausu memor et rapinae, et tori et lucis memor, in favorem ora resolvit:

« Due age, o vates, sociam, et laborum quem petis finem cape; fas sit illam regredi tecum, modo ne in sequentem lumina flectas ».

Rursus umbrarum affremuere turbae, rursus et vates citharam resumit ipse praecedens, sequitur canentem aurea coniunx,

vulgus atque una attonitus silentum, monstraque et manes trepidi Gigantum, quos triceps custos procul allatratu arcet ab amne.

Heu, quod obstantes pelagi fragores, quodque discordes Èrebi tumultus, quod potest dirarum animos sororum flectere carmen,

non potest tristis oculos puellae, pectus aut trux virginis aut superbae feminae immites animos feramque vertere mentem.


li

De Amoris dominatu.

Et sitim sedat liquor, et relaxant corda languentum latices Thyonei, otium fessos levat, ast amantum pectora carmen.


Tu meos seda, o Erato, dolores; fas sit et tecum residere, fas sit carmen audire insolitum et te ab alta rupe canentem :

« Imperat coelo pater ipse divùm, imperant di semideique terris, imperat ponto Enosigaeus, imis Orcus Avernis;

At polo et terris, Èrebo marique imperatque et dis Amor. Huius orbis paret edicto superique et omnis grex animantum;

hoc sine et coeli status et deorum pax ruet, terra hoc sine, pontus, aer et laborabunt odio et suapte mole dehiscent.

Urbium custos Amor omniumque gentium rector placidaeque pacis auctor et leges moderatur, aequo et iure gubernat.

Huius et iussu seges, huius arbor induit florem, statuunt volucres niduin et in prolem pecudes feraeque sponte feruntur;

hoc duce et virgo sequitur maritum, et domo et matris gremio relictis; hac ope humanum genus et propago cuncta perennata.

Huius, o huius mihi mite numen, mite sit regnum, dea, sit benignum sidus; o assis facilis precanti, dux bone amantum.


CARMINA


III

Ad Antinianam nymphàm Iovis et Nesidis fiuam.

O ades summo love nata et udis alta nymphe litoribus, reposto colle, quam Nesis genuit superbo enisa sub antro;

o ades mecura, dea, duni relictis Umbriae campis nemore et Sabino te peto Sebethiaden et amnem,

Antiniana ;

assit et tecum coines illa, quondam sueta nympharum choreis, Patulcis, fistula insignis siniul et canoro nobilis aere.

Vos sequor, fidae Aonidum sodales;

Aon est vester mihi collis, e quo forsan et rivi scateant et ipsa Thespias unda.

Ergo age o longum, lyra, quae sine ullo desides cultu, per opaca ruris otia intactum meditemur Umbro pectine cantum.

En adest inter violas rosamque illa, quae vernos, hiemem sub ipsam ore prae se fert oculisque et omni tempore honores;

quam prius victis rediens ab Indis

Liber ad festos thiasos vocabat,

nunc vocant Musae ad choreas et hortos:

huic, lyra, plaude; cuius adventu rosa purpurescit et novis silvae recreantur auris, lilia albescunt et hiat decoro flore hyacinthus;


LYRA


359


cuius afflatu induitur recentem arbor in florem Dryadesque ab altis montibus cultam venerantur, uda et 35

Naides herba.

Venit ad litus; mora nulla; nymphae litus optatum celebres frequentant, ora mirantur rosea atque ad imas

pectora plantas. 40

Heu, quod adventat ferus ille Proteus.

Crede ne, virgo, pelago; rapinis pontus exsultat. Tua forma solis gaudeat hortis.

Crede neu tete nemorum latebris; 45

Panes et silvis habitant procaces.

Crede te Musis, Ariadna; Musae casta sequuntur.


IV

Patulcidem et Antinianam nymphas alloquitur.

Colle de summo nemorumque ab umbris te voco ad litus placidum, Patulci, teque ab hortis Pausilypi et rosetis,

Antiniana,

aura dum aestivos relevat calores 5

et leves fluctus agitant cachinni, dum sonant pulsae zephyris arenae antraque clamant.

Antra vos poscunt querulaeque arenae; en canunt illinc Meliseus alto 10

fistulam inspirans scopulo, canorus inde Menalcas-

en adest culta ad speculam et superbum dia Mergillina iugum, en capillos ponit unguens ambrosia, en nitentis 15

oris honores


36 o


20


25


30


35


40


CARMINA

fingit alludens speculo. Huc, iuventus, huc age, ut spectes oculos et illuci frontis exemplar, propera et citatos arripe gressus.

Implet en carnieri nitidus Palaemon, subsident colles numerum secuti, nympha subnectit choreas, amato litore Triton

currit exsultans. Cithara Palaemon, saltibus virgo celebrant recessus, aequor assultat, properant citatae e monte Napaeae.

Ecce procedunt duo ruris astra et pedum cantu minuunt laborem ; en favent silvae numeris canentum, plaudit et aura.

Accipit blande Meliseus illam, hanc Menalcas. E specula propinqua ipsa Mergillina canit proculque saxa reclamant.

Litus o felix, modulante nympha cui et hi montes, cui et antra et horti assonantque arces procul, atque ab alto al- ludit imago.


v

Ad solem.

Sol, decus coeli superumque princeps, auctor et lucis, moderator anni, altor o rerumque animantiumque et sator idem,

5 idem et immensi maris aequor, idem

aeris vasti spada et iacentis intimum terrae gremium fovesque et seris idem.


LYRA


Omnia ex te sunt, genus omne per te gignitur, crescit simul et perennat, et tibi assurgunt nemora, et tibi herbae, germen et omne.

Cuncta sed te cutn venerentur unum et regas cuncta, o pater alme rerum, deseris curnam tibi dedicatum vulgus amantum?

Tu choros primus numerosque nectis, primus et carmen meditare nervis; negligis quare tibi dedicatos asper amantes?

Et tibi est arcus, tibi sunt sagittae et coma intonsa et puerilis aetas; despicis curnam tibi dedicatum nomen amantum?

Te colunt primi metuuntque amantes et tuum prim venerantur astrum ; lux enim dux est, oculi duces sunt fax et amantum.

Quin amans primus choreas lyramque, carmen exercet quoque primus idem, nani lyra et carmen numerique amor pabula praebent.

Doctor et princeps choreae et magister carminis Sol, hoc age, dux amantum, hoc age et curam tibi dedicatae suscipe gentis;

quique liquentem aera quique salsum aequor accendis vitreasque sedes ac sinus terrae gravidos satusque calfacis omnes,

ure spernaces iuvenum puellas, ure diversas ab amoris aura, ure et immitis animos tuasque incute flammas.


CARMINA


Et mihi felix ades et protervum Fanniae pectus moderare adacta ventilans sparsim face dexteraque lampada quassans, lampada atque illos radios, aduris quis et immanes tigrides ferumque aspidum ad Syrtes genus atque taetras in mare phocas.


vi

Antinianam nympham invocat ad cantandas i.audes

URBIS NEAPOLIS.

Sume age intactam citharam atque ab alto colle descende, Antiniana, in urbem et novos chordis numeros novumque concipe carmen,

urbi et assurge, o dea, quam superbae muniunt turres, rigat unda subterque et specus Sebethiadum sororuin, ditat et aequor.

Antraque et dulces Charitum recessus et sacri colles Cereri ac Lyaeo vestiunt hanc et nemora, et serena temperat aura,

ver et aeternum tepidique rores temperant, disque otia grata et almae lucis auctor sol fovet atque amico spectat ab astro.

Praeficit regnis pater hanc deorlim, praeficit bellis animosa virgo auctor et Mars militiae ac virorum bella gerentum.


LYRA


Hanc domum Musae sibi vendicarunt et bonae hanc artes studiis bonique cultus et recti simul et sacrorum iustitiaeque,

templaque et regum monumenta et arces, aedium insignes aditus adornant et diis gratam et patribus, virisque et plebe frequentem.


VII

Laudes Ai.fonsi

DUCIS CALABRIAE DE VICTORIA HyDRUNTINA.

Mens Iovis proles, love Mens parente nata, ne desis mihi, neu canentem et decus belli et ducis acta et artes desere vatem ;

te colo, insignis dea, ture et aris vota persolvens, tibi nostra cultum barbitos carmen sonat et canoro ludit in antro.

Victor Hydrunto redit en recepto beliiger dux; en tituli ducesque hostium et praeda ante rotas et arma capta trahuntur.

Cernite avulsos clipeos lacertis, cernite abreptas umeris pharetras,

Medicos dextris gladios, madentis sanguine cristas.

Il le, quem spectas uinero reciso,

Nasdan est, princeps equitutn; ille adeinpti naribus Nabdir peditum tribunus;

Abdelan ille


364


CARMINA


25


30


35


40


45


5 '»


55


signifer truncis manibus; cruento pectore hic, hic est Megabaeus; illi Assan, Asmir, praepositi maniplis gentis Eoae

signa sternuntur phaleraeque equorum. (Heu pudet tanti ducis) Hacumetus ducitur vinctus manibus, gravatus colla catenis.

Fulmen en belli venit, en Gradivi efferi vultus, sequitur phalanxque Eubois; vincentum acies aéna luce coruscat.

Ensis ille est, quo totiens Ameti terga verterunt trepidae cohortes; hasta et illa est, qua cecidere pulsae in mare turmae;

ille equus, quo fulmineum sequente Persicum in fossas violenter agmen est datum praeceps: age, «io triumphe» dicite, vulgus. *

Hic cruentatus clipeusque et horrens caedibus clava, hac trepidavit intra Moenia Arniaspes : age, « io triumphe » dicite, vulgus.

Illud in stimma stetit arce signuin oblitum tunc Turcaico cruore, nunc riget tabo : en age, «io triumphe» dicite, vulgus.

Hiccine Alfonsus patriae receptor, hostium victor, pepulit qui ab oris Italis classem Argolicam et furentes contudit ictus?

Ite, dis nostris meritos honores solvite; ornentur fora, tempia et aedes, atria argento niteant fluatque molle Falernum.


LYRA


365


Me sat haerentem gremio puellae vulnera et stratas acies referre et ducis fortis animos et acris

militis arma, 6<j

utque fallacem studiis et astu, vecte quam hasta non minus et bidente, aggere et vallo et sudibus repressum ceperit hostem.

vili

Ad Charites.

O deae, o almae Veneris ministrae, q’uae puellarum iuvenumque curas ore mulcetis capitisque amantum pectora cantu,

quaeque nympharum virides recessus 5

fluminum et ripas colitis, quae et antra pectine arguto recreatis udas et maris actas,

vos deae, vos, o Charites, sub umbra myrtea, ad fontem gelidique circum io

Prata Sebethi canite et sonoras tangite chordas.

Luditis dum, dum canitis, puellae, auraque aestivos relevat calores concinuntque una nemora et quieti 15

marmora ponti, ipse selectos per aprica rura colligam flores Cypriamque myrtum, colligam luctus hyacinthi et albo

Lilia thyrso, 20

Lilia intactumque amaranthon, bis et misceatn calthae decus inque sertum vinciam implexas violas et albi texta ligustri,


quae Syram stillent madefacta nardum, quaeque et afflatus referant Sabaeos, Indicum et costimi Armeniique felix gramen amomi.

His suum cingat speciosa crinem Fannia, et quos pectore, quos et ore spirat, hos ipsa et capite et capillis afflet odores.

Hoc, deae, hoc, hoc, o Charites, ministrae Cypridis hlandae, hoc agite et remissae fila pulsantes citharae canorum fondite carmen.

Ecce florentis graditur per herbas, ecce Paestanos pede pressat hortos virgo, quam ver insequitur, cui ipsa it comes aura,

auraque et veris decor. En amores lusitant circum, en pharetrae facesque ventilant spargitque suos honores laeta iuventus.

Qua movet nymplie, hac humus ipsa ridet, ridet hac aer, fluit ipse laeto amile Sebethus, canit uxor imo coerula ab antro; huius e vultu placidisque ocellis instruit sese Venus et Cupido, altera accendens faculas et alter spicula torquens.

Ah quid, ali, dulces Paphiae, catiendo illius mentem erigitis? Superbit et lyra et cantu, tuinet heu protervus carmine fastus.


LYRA


IX

UXOREM IN SOMNIS ALI.OQU1TUR.

Umbra sis felix mihi; suntne veri, uxor, amplexus? Vigilantis anne cura te in somnis agit atque vana ludis imago?

Umbra sed quamvis mihi cara, salve, et mihi felix ades; osculantem osculans tete accipioque amansque am- plector amantem.

Credit et virgo speculo; ast imago ludit indulgens speculi; perinde somnia et mentes capiunt amantque somnia mentes.

I, puer, noeti cane sacra, noeti tura succendes. Per opaca noctis umbra versatur, volat usa noctis umbra favore;

nox parit somnos, hominum quietem; hi vocant imis animas Avernis morte contempta et simulacra vivis mortua iungunt.

Vos, pii manes, memores senectae ultimae iam, sacrifica ex acerra munera haec, stacten capite et Sabaeae mercis honores;

dumque nos rursum Elysio in recessu iungat obstringens amor, haud gravare et senis somnos, Ariadna, amatum et visere lectum.


3 68


CARMINA


Laudes Alfonsi Aragonei ducis Calabriae, Ferdinandi regis filii,

DE CLAR1SSIMA E1US VICTORIA.


Et diis cultus placet et deorum addecet cultus simulacra, summos addecent montes nemora et strepentem populus amnem;

litus et geramae, mare classis ornat, aera et lux, aurea tecta divùm sidera illustrant, varia et coruscis signa figuris;

at virum ingentis animos et ornat excitans laus et colit. O puellae mentis altrices, meritos honores reddite laudi.

Herculem laus ad Nemees leonem, Herculem ad Lernae anguineos tumultus impulit postque emeritos labores rettulit astris;

Liberum laus Ni baca ad trophaea traxit, hinc ad Gangaridunr triumphos, Jyncibus tandem ad superos relato tempia dicavit;

haec Alexandrum penetrare ad Indos, ad mare ignotum Libycasque arenas compulit sic, ut nihil ante maius viderit aetas;

Caesarem dehinc innumeris trophaeis et mari et terra oceanoque partis extulit laus, hoc superante victus concidit orbis;


LVRA 369

patrii cultus studium et salutis publicae laus Scipiaden ad Afrurn 30

litus impegit iuvenem, unde Roma libera risit.

Par amor, par et studium fidesque traxit Alfonsum, procul ut repulso Ausonis tellus Siculumque litus 35

riserit hoste.

Hunc pater rex, hunc Italus senatus laudet, hunc matres pueris receptis.

Virgines hunc ingenuae ac per aras

sacra frequentent. 40

XI

Ad Amorem. *

Die, age, ecquisnain modus, o deorum victor et princeps Amor, ecquis ordo, die, rogo, ecquae lex oculis, amantum, die, age, rector?

« Nec modus quisquam, neque lex, nec ordo 5

ullus est, vates, oculis. Amandi rector et dux est animus suoque mens cita ductu.

Hanc rnovent curae cupidique sensus, acris et versans agitat cupido, io

blandiens secum trahit et voluptas insita cordi.

Hi duces, hi sunt oculis ministri, mutua inter se aut varians amantum cura, quam sensus sequitur videndi i 5

motus et exter.

Tu tuae morem placidus puellae et gere et molle imperium ferendo illius vincas animos trahasque

in tua vota; 20


I. I. Pontanj, Carmina .


24


370


CARMINA


lxinc tibi et blandos oculos et illos hinc tibi vultus faciles parabis, iure quis felix tibi et invidenda sorte habearis.

25 Hic modus, Iex haec oculis et ordo.

Finge te ad nutus dominae nec illi asper obsiste; hoc age, blandiendo pectora mulce. »

Haec Amor. Sed nec precibus movetur 30 tigris aut cantu leo, non amando,

quae caret sensu refugitque amari, Caspia cautes.

Excoquit saxum violentus ignis, robur et ferrum penetrat, sed huius 35 feminae immitis animos rigenti

pectore cinctos

non Amor certis penetrat sagittis, urit aut lentis Cytherea flammis, non lyra mulcens Erato aut amico 40 carmine mollit,

huius, heu, quae virgineo sub ore condit innatos adamantas et quae aequoris Tusci scopulos nivemque et iuga Tauri.


XII

Ad amicam, de eius pui.chritudine

ET AMANTIS INFELICITATE.

Tene, dum ludis, Charites sequuntur? Tene, dum rides, Amor? Ah me amantem et fugit risus fugiuntque lusus et charis omnis.


Dum canis, tecum Aonides puellae concinunt, et dum loqueris Lepores fantur. Heu, me non lepor, heu dolentem non levat Aon.

Dum minax in nos oculos retorques et deos irata male imprecaris, ingruit statini dolor et deorum ira minantum.

Nonne et infelix miserumque amantis munus est illi dolor, est et usque curaque et maeror comes, est laborum certa propago?


XIII

POLYPHEMUS AI) GALATEAM.


Cur fugis, virgo, Polyphemon, Aetna quem cupit pascens tacitas favillas?

En ego ad litus propero, ipsa in altos is voga saltus.

Qualis in pratis melilotos udis carices inter nitet, inter ipsa Crathidis nymphas facieque et ornili corpore praestas; alta ut in silvis humiles myricas fagus excellit, pecudum magistros ipse sic cunctos et honore barbae et crine relinquo.

Est tibi insignis coma, qua nitescis; sunt mihi et saetae, quibus ipse et hircos atque oves solus supero, genisque et nemus horret:


372


20


25


30


35


40


45


50


CARMINA

cur fugis, virgo, Polyphemon, Aetna innuit cui et vocat usque ab alto monte succensis facibus suosque indicat ignes?

En pedum, cuius capulo sui 11 i albicant dentes, riget acer ictu corneus mucro, medio revinctus serpit acanthus;

aspice hunc sparsis maculis galerum; en decus rarum capitis, superbit hinnuli pelle, en tremit asper hirto conus echino;

en tegit plantas capreae revulsus pero de tergo, ligat hunc acerno fibula amplexu, Gelaae benignum munus amantis.

Cur fugis, virgo, Polyphemon, ipsa Aetna quem rursus vocat, atque ab alta innuit rupe et facibus superbum in- vitat amantem?

Non mihi desunt, Galatea, lanae, non oves, bis quae pariant in anno, bis die ad mulctram veniant vocatae nomine vaccae,

veliera atque assunt nivea et petulci vir gregis bifrons caper et tricornis ille et insultans aries, Sicani litoris horror,

ille et insultans vitulis mihique taurus instans cornibus; ah Pelori, ah Gelae pastor, cave, et insolentem pelle iuvencum.

Cur fugis, virgo, Polyphemon, illuni, cuius ad formam stupeant vel undae, cuius et robur nemora et lacertos saxa tremiscant?


LYRA


Lacte de nostro fluitent et amnes, surgat hoc ipso tumulus coacto, mille equae ad ripas stabulantur alti et flumina Anapi;

mille te caprae totidemque et haedi, mille te vaccae totidemque tauri, mille te e nostris stabuiis sequentur ubera equarum,

si semel mecum, Galatea, mecum litus invisens Siculasque terras duxeris mecum choreas amatae ad carmen avenae.

Cur fugis, virgo, Polyphemon? Ecquem Italis tellus Polyphemon, ecquem Bruttii montes Oriarchon, amnis ecquem habet ullus?

Unicum est soli Polyphemo, at ingens lumen: hoc uno fugo et ipse nubes, montium hoc uno fugo taetra et amplae monstra lacunae.

Ipse dum vastum mare curro, adaequant genua nec fluctus; tiliae nec aequant, erro dum silvis; mihi cedit unda, cedit et aer.

Quin et, hac dextra quotiens Pachynni verticem aut summi quatio Pelori, Ausonum litus tremit et Libyssae tractus arenae.

Quem fugis, demens Galatea, cuius aequet et divos genus et propago imperet silvis, pecori ac magistris et maris undis?

Sunt mihi ursorum simul et leonum fistulae assueti catuli manuque, quos ego in lusum illecebrasque natis et tibi servo,


CARM INA


sunt et assueti manibus iocisque piscium fetus teneri: hos puellis et tibi servo. O age, dura nostrae causa querelae,

et fove ingentem Polyphemon, antra ipsa quem vix iam capiunt, vel ipsi montium saltus; age, dura nostrae causa querelae,

et tege amplexu Polyphemon, ipsae quem tegunt vix aut tiliae aut comantes aesculi aut pinus; age, dura nostrae causa querelae,

osculo et dona Polyphemon. Heu heu, osculum et voces fugit; ah superba, ah parum felix fugit et sub imo conditur amne.


XIV

Ad Fidem.

Quo fugis, rerum dea, quo, deorum o Fides nutrix? Maria alta tete hospitem pellunt, fugat ipsa iniquo foedere tellus,

te fugant arces, fora, tempia, castra, te fugant reges; fugat et sacerdos summus. Heu, ne te undique iam fugatam arceat aer,

quo minus coelum repetas et ipsae denegent aurae in patriam regressum.

I, fuge ad manes, fuge ad ima et atri Tartara mundi ;

comiter namque accipiere. Manes et colunt iusium et venerantur aequa; hi tibi assurgent meritae piaque sede locabunt,


LYRA


si modo et tu Pontificem catenis traxeris vinctum. Hoc, age, diva, et unco protrahens tracta soliique ad aram siste tremendam,

foedat incestu sacra qui nefando, qui fide fracta Italiani Rutenis prodidit, quique Ausoniam repenso vendidit auro,

quo suos natos (scelus ah supremum) ornet insigni diademate, alto et ponat infames solio pianda caede cruentos.

Hunc trahe, hunc unco, dea, merge, et illos amne mactatos Tiberino; et una bine patrem, hinc natos Èrebi profundos trude ad hiatus.


xv

Ad Venerem comae atque osculi

DEDICATIO.

Te Iovis prolem, Venus alma, nostris ut sacris assis, humiles precamur, supplices tete, dea, nunc adimus et tua tempia.

Tu preces nostras et amica tura accipe, amborum genitrix Amorum, et tibi votum, tibi dedicatum accipe crinem.

Vovit hunc olim patria recepta, prò duce et victore, fugato Ameto prò focis arisque Ariadna: voces supplicis audi.


CARMINA


Ipse ego illius tibi, diva, ab ore osculum supplex voveo, dicoque: osculum ex voto cape, Cypri, gratosque oris honores.

Tu meum, victrix hominum deumque, tu parens rerumque animantiumque, cuius est quicquid tenerum decensque pectora mulcet,

tu meum, felix Cytherea, plectrum adiuva et dulcis numeros ministra, dum tuum nuraen cano, dum tibi arae molliter halant.


XVI

POLYPHEMUS A GALATEA SPRETUS CONQUERITUR IN LITORE.

Litus o, nostris faveas querelis sparsaque ad siccas ades, alga, cautes, vos meos questus procul icta longe saxa. fovete.

Ulene heu quondam Polyphemus, ille maeret ad fluctus? Pudet heu canorae fistulae, quae olim et tilias et alnos blanda movebat.

Cuius ad cantum pecudes coibant et ferae e lustris et aves ab alto aethere et mutae procul a Palici litore ranae.

Ad meam dulcis Gelaé cicutam, ad meam mollis Lilybaea avenam et meos flava ad calamos ruebat Acianea,


LYRA


  • 7 *7

o/7


saepe et ad nostros Arethusa cantus flexit et molles iniit choreas, saepe et ad nostros numeros per actam lusit Anape.

Agmen o felix ovium, beati et greges, felix aries et hircus; hunc amat mulcens Arethusa, at illuni ardet Anape,

illa Cirronem viola coronat, haec Cerastinum religat cypero, ludit in pratis utraque et sequenti plaudit amanti.

O ubi il le, il le est Polyphemus, albi velleris dives niveique lactis, mille quem vaccae, totidem iuvenci, mille capellae

cura suis haedis pecudesque mille, mille post agni comitantur? Albet terra candore et nemora ipsa balant, balat et aer.

Mille equae armentum Polyphemi et Aetna, Aetna miratur Polyphemon. Una ridet informis Galatea, nigro pectore, nigris

displicens mammis Galatea. Abite, mille oves, mille et pecudes, capellae mille cum fetu, procul ite, equarum tanta propago:

hoc pedum dextrae decus, hoc puella Bruttiae gentis Galatea ridet, ridet hoc saxo sata, ridet heu heu hoc Galatea,

quod tremit litus Siculum, quod Afra horret et Syrtis. Procul ipse rupem colle de summo obiciam et fluenti ostia claudam,


20


25


30


35


40


45


50


378


55


6o


65


70


75


CARMINA

ne in mare accessus pateant superbae, quae meam temnit male grata barbam, iure cui Marsi invideant et ipsi Cinyphii hirci;

quae meos spernit male amica cirros, quis vel intonsae invideant capellae; quae meo avertit faciem galero, dedecus undae.

Hunc mihi dono dedit illa quondam carminum cultrix Elyme atque avenae, despuit quem (prò pudor) e lutoso edita fonte.

Lumen hoc unum mihi, quod decora fronte diffulget, nec honore soli cedit, hoc, o Crathidis orta coeno filia, damnas?

I nigris mammis, nigricante dente, crine subcrispo Galatea, et amne merge te immundo. Polyphemon Aetna, Aetna tenebit,

Aetna nympharum decus, Aetna florum mater. O longum mihi culta, salve,

♦et tuos ignes specula e suprema porrige amanti.

Ite, oves, ite, o placidae capellae. Lucet. En montis dea porgit ignes. Linquite et noctem Galateae et atram linquite nubem; ite io, fidae comites capellae, eia io, incanae pecudes, abite; vos manet meque innuit en ab altis rupibus Aetna.


ERIDANUS




ERI DANI LIBER PRIMUS


I

Ad Eridanum.

Coeruleis generose vadis, rex divitis agri,

Gallica qui medio flumine regna secas,

Heliades cui serta parant venerantur et amnes,

Nereus et placidis accipit hospes aquis, nympharum cui dia choros Ferraria mater 5

ducit et ad thalamos uxor amata canit (non Charites desunt illi, non carmina Musae culta negant, dulcis gratia in ore sonat; tum tibi per tacitas serpit nova fiamma medullas,

ureris, et medio fervet in amne calor), io

salve, amnis, salve, Hesperidum regnator aquarum, cuius et in coelo flumina nota micant.

Te propter fontesque tuos nitet aureus ille, vina Iovi gelidis qui sua miscet aquis, te propter iaculumque ferus clipeumque reliquit, 15 dum stupet ad Veneris gaudia prima deus.

Siccabat madidos Venus aurea forte capillos nuda quidem, si non parte tegatur aquis; pectus aquis tegitur, cervix umerique superstant,

sublevat effusas sedula dextra comas, 20


CARMINA


ima papillarum tegitur pars, eminet illa,

Punicea Charites quam coluere rosa; candorem referunt undae, micat aura capillo, singula sub vitrea membra notantur aqua.

Ipsa sua dea dote sibi blandita superbiti

« Mirum », ait, «est, nostro si quis amore calet ? Mirum, si coelo regnat Venus, inter et arma conqueritur nostras ferreus iIle faces?

Quid nunc, si videat? Quos sentiat ipse calores, abiciat vel nunc arma quirimque suam ».

Dicebat siccamque comam studiosa ligabat, nam Charites molli litore somnus habet.

Prodit ab insidiis iuvenis prensatque paventem, implicat et cupida candida colla manu; ter collo dentem impressit, ter utrumque labellum strinxit et audaces huc agit, hucque manus.

Illa dolet gaudetque simul refugitque cupitque, vim nollet, vellet sed sua furta tegi, oscula nunc offert, nunc aversatur amantem et miscet blandis tristia verba iocis.

Ad votum properabat ainans. Strepuere salicta proxima, sollicitum qua movet aura nemus: expavere simul, simul et latuisse volebant, sed nec quo fugiant quove tegantur habent.

Ipse deos miserans atram de gurgite nubem obicis et latebris abdis, opace, tuis.

Illic securo venere ad gaudia cursu, mille modos matri dulce retexit Amor.

Die, Mars, die, Gradive, potens ubi cuspis, ubi hasta Scit Venus; ad ripas illa relieta iacent, illa puer Veneris tractat ridetque; sed ipse in Veneris mavis bella movere sinu.

Bella move, nunc, dive, sapis, nunc consere pugnas;

hostis adest, tamen est praeposuisse torum deliciasque tori molles placidamque quietem et dominae in tenero molle cubare sinu.


ERIDANUS


383


Salve iterum, Eridane; nam tu quoque iungis amantes, tu quoque concilias, quos suus urget amor; tu vatem teneraeque senem placare puellae

et cupis et ducis muneris esse tui. 60

Ergo perpetuos Ticinus et Abdua fontes certatim et famulas Mela ministret aquas, volvat et assiduos Benaci e gurgite fluctus Mincius, Andaeo pota fluenta seni, ipse perennis eas superesque et flumina et amnes, 65 imperium norint aequora et ipsa tuum.


il

De Amore colligente succina

IN ERrDANO.

Eridani circum ripas alnosque virentes quaerit Amor tenera succina lecta raanu; quaerenti assurgunt ripae, Phaethontias arbor fundit rore novo, quae legat ipse puer.

Dumque legit guttaeque manum puer admovet, ora 5 exserit e tenui cortice nympha sua, quotque puer gemmas, totidem legit oscula virgo;

ridet Amor, ridet conscia nympha sibi.

Naides ad risum coeunt, mirantur Ainorem,

quodque puer pharetram telaque adunca gerat. io Sensit Amor nervumque manu lunavit et inquit:

« Deque meis umeris missa sagitta ferit».

IIla volat, fulsere aurae rutilante favilla;

hauserunt virides tela corusca deae inque choros cantusque abeunt. Clymeneia virgo I5 prodit ab excluso lapsa repente libro inque sinu puero fruitur caluitque fruendo: miscet Amor lusus blanditiasqae suas.


Coerulus ut videt ipse deus, complexus utrumque condit nube cava, rorat et amne suo.

Dum ludunt pendentque arcus electride in umbra, prendit Stella manu spiculaque apta legit, altera, quis urat longe et male figat amantem, altera, quis medico vulnera rore lavet.

Mox strinxit telum Idalium fixitque sagitta meme audax. Vati parce nocere tuo, parce, puella, seni. Cur non iacis altera tela et vulnus medico rore, puella, levas?

Ure ferox facilisque medere, utque aurea virgo hinc saevis, il line mite levamen ades, ure simul, medicare simul. Nihil ipse recuso: non ferrum, non me mixta venena inovent.


Ili

De Venere Amorem quaerente.

« Dicite, Nereides, (nam vos quoque procreat unda) anne aliquis vestris sit puer hospes aquis; matris vos miserae moveat dolor et labor, illuni anxia tatn longa quae sequor usque via.

Ipse puer nudusque abiit nec cognitus ulli, quique meo numquam cesserat ante sinu: maternis fotum mammis fotumque sub ulnis, hei mihi quis fluctus, quae fera Syrtis habet? Forte Paplii in luco, rivi crepitantis ad undam dormieram atque inter brachia natus erat; effugit e gremio fallens; ipsa excita sonino hinc nemora et saltus, hinc loca culta peto. Ofìertur nusquam terris; ingressa profundum advenio vestras heu Venus illa domos sicca siti squalensque situ, defessa viarum;

non cojnes, aut hospes, non mihi tecta patent:


ERIDANUS


3S5


et tamen hanc fama est dici Vulcanida terram, is deus est, pietas hic sua iura tenet.

Dicite, Sicelides, si qua latet, heu, mea cura:

Anne aliquis vestro delitet amne puer? 20

Sic vobis in amore fides stet semper amantum, pax sit et a Libyco litore et Ionio. »

Miscet et his lacrimas. Tura sic miserata Charybdis, pube tenus nudo pectore, blanda refert:

« O dea (namque deam testantur singula), inecum est 25 ipse puer, lacrimis tu modo parce tuis».

Ilicet emicuere faces, sonuere pharetrae telaque venturi nuntia signa dei ; mox thalamo exsultans prodit puer et quatit alas,

Nereidas tacito vulnere pungit Amor: 30

litus amat, caluere undae, caluere natantes, mater adest facibus, natus adest pharetris.

Exsilit in puerum genitrix, exceptus et ille in gremio risus hinc movet, hinc lacrimas: exsultat litus, ridet mare, blanda Charybdis 35

haec ait, horrisoni conticuere canes:

« Hunc tibi, diva potens, proles Iovis, auctor amandi, restituo; tua me, te mea cura premat.

Accepi infanterò, blandum do, prò rude doctum, proque fide fraudem, simplicitate dolum, prò lacrimis risum docui, prò melle venenum miscere, alternas et variare vices; nunc placidam blandis pacem promittere ocellis, nunc trucibus mentes sollicitare modis, nil constans, nil perpetuum servare, nec ulli parcere, in incertum fasque nefasque sequi ».

Talibus instructum memorat longaeva Charybdis coeruleo flavas umida rore comas;

Nereides puero assurgunt, ast aurea mater Zanclaeam ambrosio spargit honore deam perpetuamque illi speciem viridemque iuventam esse dedit, Siculam moxque salutat humum.

I. I. Pontani, Carmina .


45


50


25


CARMINA


Gratatur terrae, natura quae fovit, et inquit:

«Terra ferax segetum. daedala terra virùm, vos numeros celebrate meos et nomen amandi, deque meo fiat nutnine clarus Eryx ».

Haec ait et niveis volucrum sublata quadrigis laeta petit portus, Cypria terra, tuos, quaque volat, zephyri dominam comitantur et aurae, stillat Acidalius rore fluente liquor.

Excepere deam Charites; sua redditur aris gratia, in ainplexu matris inhaeret Amor.

At tu Pieridum studiis cultissime Carbo,

namque et amas, Tacito sit tibi notus Amor, sint notae maris insidiae, sit nota Charybdis cincta simun canibus, virginis ora ferens.


IV

Al-LOQUITUR pastores.

Pastores, cohibete gregem, procul ite, capellae, ite citae: en flammas pectora nostra vomunt, flagrat ager, suspensa volant incendia ventis, ipse et amor flammas ventilat, ipsa Venus. Affer opem, Eridane, fluviosque immitte citatos; si non, et fluvios haec mea fiamma voret.


v


Af.LOQUITUR AVES, DEINDE PECUDES.

Quid querulae arboribus strepitis, quid murmura, silvae, vestra sonant, mox et triste siletis aves?

Scilicet et tepidos soles auramque Favoni optatis, dum ver pectora laeta fovet,


ERIDANUS


387


dum faculas Venus accendit, dum ventilat ignes, dumque Amor e piena tela iacit pharetra?

Me miserum, quid ver, Veneris quid quaeritis ignes?

Has faculas, hoc ver pectora nostra dabunt. Quaerite, aves, qua nostra volant suspiria, et illic membra fovete igni, corda adolete face; qua volitant, illic fervent incendia et illic excitat igne faces, temperat arma Venus.

Quid maestae in stabulis, pecudes, frondentia veris tempora et optatis florida prata sequi?

Frigoribus mediis, media nive grani ina vobis praebuerim, e lacrimis gramina nata meis: e lacrimis sata prata meis, frondentia rura perque gravis hiemes frigora perque virent.

Has Amor, has dolor, ipsa Venus sine fine ministrat et sine fine quidem pabula nostra virent.

Pascite, pascendo crescunt sata, crescit et umor; iam mihi crescit amor, crescit et usque dolor.


vi

Eridanum alloquitur.

Fontis Acidalii laticem Venus aurea liquit et Paphias myrtos Idaliumque nemus,

Eridanus dominae tantum placet. Hanc colit amnis, liane deus et latis Naides in lacubus, huic aras posuit centum Ferrarla, centum culta Cremona, et avis Mantua nota suis. Eridanus Veneri (quis credat?) sufficit ignes, sufficiunt plenis flumina gurgitibus.

Parce, pater, flammis ignemque averte sagittis, sed flammae et pharetris rore medere tuo.


CARMINA


VII

Ad Stellam.

Non Alpes mihi te aut vasti maris aequor et ipsae eripiant Syrtes, nam mihi semper ades.

Mecum de summa specularis litora puppe et mecum longas isque redisque vias, mecum compositis haeres moritura lacertis, si poiitus, si quid saeva minatur hiems, mecum quoque loco, quicquid fortuna pararit, quicquid ago, mecum es, nec nisi semper ades; tu curis solamen ades requiesque labori,

et quia semper ades, nil nisi dulce mihi est. Quod, siquando absis, et te iam. Stella, requiro, sive dies seu nox, sponte videnda venis.

Nam, cum sol primos effert pulcherrimus ortus, aurorae in gremio tu mihi mane nites; illic purpureasque genas roseumque labellum, delicias video pectora et ipsa meas, oraque in ore deae cerno tua: tu mihi rides, sentio de risu gaudia mille tuo, ipsa mihi dicis: « lungo mea gaudia tecum;

dum loqueris iungo basia nostra tuis ».

Inde, ubi per medium rapitur sol aureus orbem, aurea te nobis solis imago refert; illius in radiis video rutilare capillum, et tua Phoebeo splendet in igne coma; quacumque aspicio, lux te mihi, tu mihi lucem offers, nec sine te luxve diesve mihi est. Tandem, ubi sidereis nox advenit acta quadrigis clarus et occiduo Vesper in orbe nitet, ora refert tua nunc mihi candida lucidus Hesper, in Veneris specto te recubare sinu;


ERIDANUS


3«9


hic risum illecebrasque tuas, hic oscula nosco lususque et gratis abdita signa notis, inque tuis oculis figo mea lumina et usque admoveo collo brachia lenta tuo.

Tum nova me, vetus ipsa tamen, subit ante voluptas praeteritique memor mens favet ipsa sibi ; mox sopor irrepit membris, sopor ultima praebet gaudia teque meo collocat ipse sinu, amplectorque tuis innexus et ipse lacertis: sic nullum sine te tempus et hora mihi est.


vili

De Stella.

Nostra die quod Stella nitet, quod nocte refulget, solem Stella die, sidera nocte refert.

Nocte eadem surgente nitet, cedente refulget, Phosphoron hic, illic Hesperon ipsa refert. Ergo eadem mihi sol, eadem mihi sidus et una Lucifer est, eadem Vesper et una mihi.


IX

Ad Stellam.

Ad coenam me, Stella, vocas et gaudia lecti, mensa mihi posita est compositusque torus, ipsa ministrabis simul et simul ipsa recumbes et dabis in medio basia multa mero.

Coena placet. Venio. Ponam sed foedera lecti : me tua coena iuvat, tu mea pacta proba.

Prima cuba, nec nuda tamen; tenuissima sed te tela tegat Cyprio tela liquore madens.


390


CARMINA


Ipse sequar. Tu me amplexu placidissima blando io excipe et in tepido (qua potes) abde sinu; oscula mox iunges cupidas imitata columbas, oscula non uno continuata modo.

Muta venus mihi nulla placet: suspiria misce aptaque lascivis garrula verba locis; i 5 nec manus officio desit, raanus aemula linguae est; haec tactu venerem suscitat, illa sono.

Gaudia Amor probat haec; verum, si rixa sequatur, quain dens, quamve aliquid moverit ausa manus, auctor ero rixae. Tu mox offensa quereris,

20 unguibus et scindes pectora nostra tuis;

scindam ego nunc tunicam, subducta et veste papillas nuda eris et nullo tegmine bella geres.

Ipsa manurn collo inicies, super ipsa recumbes, verbera et ipsa dabis, verbera et ipsa feres;

25 dente petes, ego dente petam; demorsa dolebis, ipse querar, lacrimae prona per ora cadent.

Tum supplex veniam grata cum pace rogabo;

ipsa dabis, simul et basia multa dabis; basia multa dabo, iungam quoque munera pacis,

30 munera complexo ter repetita sinu.

Hoc est pacis opus, sunt haec sua foedera lecti : subscribas; per me nulla futura mora est.


x

Ad Stellam.

In tenebris, mea Stella, nites, dum sidera pallent, et nox ipsa tuo lucida honore placet; in medio, mea Stella, die sub sole nitescis, clarior et per te solque diesque venit.

5 Sic es sideribus decus addita matutinis et radiis debent solque diesque tuis.


ERIDANUS


Sed cur, quae tenebris honor es, decus una diebus, cur lumen nobis nocte dieque negas?

Nocte negas foribus clausis, in luce fenestris: o tenebrae, non iam stellave lux ve mihi.


XI


De Phoenice ave et de amante.

Seligit e silvis Arabum lucisque Sabaeis quos Phoenix ramos ad sua busta paret, instruit his niduin, nido mox incubat ales, incubiti! flammas excitat inde suo; uritur bine cinerique suo fit et inde superstes, ipse sibi est ortus, ipse sibi est obitus.

At contra e curis gravioribus atque dolorum seligit e cumulo quis foveatur amans, incubat his gaudetque malis fruiturque doletque, hinc moritur, post haec ad sua vota redit.

11 le tamen post mille annos, post saecula dena, ast hic quoque die nascitur et moritur.


XII

Alloquitur IIei.iades sorores.

Quid maestae, quid coerulea sub fronde, sorores, lugetis, miseros amne iuvante modos?

An fratrem Phaethonta, vagis quod tractus habenis, ah miser, externis exulet ipse locis?

Hinc electra fluunt lacrimosaque gutta rigescit, hae lacrimae, hi luctus-succina lenta ferunt.

Flètè, piae, lugete, piae Phaethontides, et me vel socium vestris luctibus accipite.


3 92


CARMINA


Si desint vobis lacrimae, si desit et imber, ipse quidem lacrimae, luctus, et imber ero; per me etiam Eridanus crescet stagnantibus agris, finis enim lacrimis nulla futura meis; per me etiam ripae mittent incendia, flagret amnis et in medias ignis iturus aquas.

Cedite, cultores; ripas et flumina iam iam usta dabo, in flammas ibit et omne nemus.


XIII

Stellam alloquitur.

Quale per aestatem, sub sole rigentibus herbis, blanditur lapsis aura recens foliis, quale per arentes hortos in vere tepenti nox mulcet teneras rore madente rosas;

5 tale mihi, dum mens languet, dum pectora fervent nostraque in incertum vela gubernat Amor, tale seni solamen ades mihi dulcior Hyblae,

Stella, favis, umbra gratior Idalia.

Aura recens nam, Stella, mihi flagrante sub aestu, io ipsa meos ignes rore madente levas; e labris mihi ros, ex ore recentior aura spirat, Stella, tuo, stillat et ipse liquor.


XIV

Ad Antimachum Mantuanum,

DE AMORIBUS MlNCII AC DE VIRGILIO.

Ducebat choreas Veneris puer inter olores, Eridanus placidis qua nemus ambit aquis, Naides et sociae varia sub veste Napaeae fundebant raris carmina culta modis;


ERIDANUS


393


ipse manu rutilam gestabat ab aere sagittam 5

et levis instabili sub pede pulsat humuni, quaque movet pennas, tremulae stridere favillae, perque leves frondes sparsilis aura micat.

Eridanus spectat flaventi crine superbus,

populeo madidum cinctus honore caput, io

Mincius et spectat varianti laetus annctu,

Mincius Ausoniae clarus honore tubae, spectat harundineo formosus Mela galero, dives et undosis Abdua gurgitibus, quique amnes socii regem venerantur, et ipsi quique scatent fontes, quaeque palustris aqua.

Ecce autem niveis cycnus se sustulit alis, cycnus olorini duxque decusque chori, deque manu pueri rostro plaudente sagittam eripit et cantu sidera summa petit.

Concepit flammas ferro stridente sagitta, gaudet olor, fraudem ridet et ipse puer, inque sinum Minci rutilis delapsa favillis afflavit tenero fulgida amore senem; bine in Pasyalen telo fiammante reluxit,

Pasyale vulnus sensit et ipsa suum.

Instauravi Amor choreas, suspirat uterque, cantat olor, cantu consonat orane nemus, senserunt flammas ripae, sensere salicta;

infantem decimo sidere nympha parit.

Excipit liunc tepidoque sinu complexa Melisse blanda fovet, blandis conciliatque iocis instratum lauri foliis somnoque gravatum, tutanturque et apes labraque melle linunt.

Hinc Musae placidis salicum docuere sub umbris, Sebethus liquidis qua fluit uber aquis; inde specu exceptus viridisque in rupe Vesevi pastor agens cecinit: « Tityre, coge pecus, bue ades, o Meliboee, caper tibi salvus, et haedi; ite domuin saturi, nox venit, ite, greges».


20


25


30


40


394


CARMINA


Post laetas segetes, quo sidere vertere terram conveniat, Baccho qui sit et aptus ager, cura boum quae sit, pecori quis cultus habendo et docuit pressis mella liquare favis.

45 Felix arvorum cultu, felicior armis,

dum profugum Aeneani, dum canit arma virum, illi Vulcanus clipeum, sua Mulciber arma aptat et in classem corruit omne nemus.

1111 fatorum seriem gentisque togatae so Deiphobe Glauci monstrat et omne genus;

inde sedens ebore in niveo Sebethida ad undam, colligit Etruscas Marrubiasque manus: agmen agit Lausus, magnique ipse agminis instar attrituque pedum terra Sabina tremit,

55 et, quotiens raucutn gemuit cava buccina, matres presserunt natos pectora ad ipsa suos.

O salve, Italidum gentis decus, in Latium qui Aonio ducis vertice Pieridas, salve et Idumaeas debet cui Mantua palmas,

6o cui Phoebus Latio vestit honore comarn;

sparge, Charis, roremque tuum Syriosque liquores, Parthenope, violas, Mantua, funde rosas.

Ipse aram statuens vati venerare Camoenas, Antimache, et patriae concine grata tuae,

6 s quae puerum genuit, cuius sub voce locutae Pierides nostrum constituere decus.


xv

DE 1NFEL1C1TATE AMANTIUM.

Cantando luces peragit sub fronde cicada et mulcet silvas carmine laeta suo, at tenebras sub rore levi, sub deside sonino transigit et noctes nocte iuvante suas;


ERI DAN US 395

cantando moritur, sentit nec taedia mortis, 5

quin cantu vitam ducit, et exsequias; o felix ortu, interitu felicior. At me

et nox nigra gravat, vexat et atra dies.

Ante fores iaceo gelidae sub frigora brumae

nec pudet aetatis Pieridumque senem; io

ante fores, sub sole, Leo dum fervet et ignis ustulat Icarius, conqueror usque senex.

Uror amans, tabesco senex; lux omnis amara, nox inimica mihi est, noxque diesque nocet.

Sors iuvenum miseranda, senum deflenda, cicadae i 5 sors felix: o iam discite, quid sit amor.


XVI

Queritur de Eridano.

Et coelo Eridanus candenti sidere fulget, et terris stella candidiore nitet; illic igne suo miscet cum nectare lymplias, hic flammas fluvio fervidus igne vomit; illic fundit aquas, hic ignes coerulus amnis: me miserum, gelida qui cremer ustus aqua.


XVII

Ad Stellam.

Nudasti, mea vita, sinus et sponte papillas admostique meam pectora ad ipsa manum oraque cum teneris iunxisti nostra labellis sedistique meo sarcina grata genu; cervicemque amplexa, levi mox vieta sopore concidis in nostrum languida facta sinum, longaque post fessos suspiria claudis ocellos, dum tibi sopitae serpit ad ossa quies.


CARMINA


396

Ipse tibi tenuem procuro sedulus auram 10 composita et moveo lenia flabra manu, ipse tibi somnos cantu levo, cantus amores Sarnidis et Fauni dulcia furta refert:

« Faune, veni, tibi Sarnis adest ad flumina nota; ad notas salices, candide Faune, veni.

15 Ecce tibi niveum violae cum flore ligustrum iungo et Puniceis liba cana rosis; roscida servantur, legi tibi quae modo, fraga, fragaque quot totidem basia et ipsa paro.

Huc ades, o formose, tibi nam nuper ad amnem 20 siccavique meam disposuique comam,

Pierides compsere caput, dum corpus et ipsae et crinis flavos molliter amne lavant, inde comam Assyrio certatim unxere liquore; inde Arabo nostrum spirat odore caput.

25 Quin citharam docuere et me fecere magistram et data prò magno munere eburna chelys. Faune, veni, te Sarnis amat, suspirat et unum et parat in niveo gaudia multa sinu, fistula te et calami vocitant, vocat aestus et unda 30 auraeque et murmur subsilientis aquae ».

His ego mulcebam somnos. Tibi purpura mollis tingebat niveas flore decente genas, qualis ubi ad thalamos Hebe deducta mariti ad cupidi erubuit basia prima viri.

35 O quotiens sparsos, errant dum fronte, capillos collegi blanda disposuique manu: sic Lede placitura fuit, sic uxor Orestis, atque Helene, dixi, sic quoque culta fuit.

Et modo compositum reieci in colla capillum 40 et dixi: Hac placuit Laodomia coma.

O quotiens teneras variavi flore papillas, et dixi: Charites sic coluere sinum.

Ornabam gemmis digitos: ad Pelea quondam vecta Thetis niveam sic tulit ipsa manum;


ERIDANUS


397


brachia nudavi: Aurorae sunt brachia, dixi; 45

admovique cavae roscida poma manu: sic rear ad virides myrtus requiesse Dionem, poma manu Paridis dum tenet illa sui, ipsa sinu ambrosiani spirat, perque ora recursant

blanditiae et grato mixtus honore decor. 50

At tibi perque genas roseisque infusa labellis ludit et in tenero gratia amica sinu, et quotiens blandos sonino recludis ocellos, crediderim vel te posse movere deos.

Quosque moves; veruni custodia nostra tuetur, 55

teque meo patior non abiisse sinu.

Tunc ego non suxisse quideni, libasse labellum, sed tibi sopitae nil nocuisse velini; sic levis ad summum fiorem de rore liquenti

libat et e tenero graniine lingit apis. 60

Oscula libabani, quae tu, velut excita sonino, excipis atque aliquid velie videre loqui ; velie loqui dum visa, simul dum basia carpo auraque de molli ducitur ore mihi, dum ludo improbius, tua duriter ora momordi: 65

« Hei mihi», clamasti; sic iubet ipse dolor.

« Hei mihi », clamavi, « parcas mitissima », dixi.

Parcis et in solito es blanda refusa sinu, colla notas et labra notas; mox ulta dolorem

risisti, et gratos niovit uterque iocos. 70


XVIII

Ad Stellam.

Stella, tibi coelum patria est, hinc clara refulges.

Si tibi terra domus sit, domus Assyria est; Assyrios etenim spirat tibi pectus odores,

Assyrio mollis stillat ab ore liquor.


39»


CARMINA


Sin quia deliciae et veneres blandique lepores tecum habitent, patrii sit tibi terra Lares, ipsa domus patriique Lares sit Cyprus, et una sit Veneri, atque eadem sit tibi, Stella, domus.


XIX

Lacrimas Amori, suspiria Cupidini

DICATA.

Debentur Cereri segetes, debentur et horti Lampsacidae, flores, candida Chlori, tibi, mellaque debentur flavae Thymbraea Melissae, in sortem cessit, Pallas, oliva tuam, sunt zephyri faciles aurae blandique susurri, sunt fontes munus, casta Diana, tuum, munditiae Charitum sunt, oscula nubilis Hebes, Cypridis amplexus gaudiaque illa tori; at lacrimas, questus, at suspirantia verba, io has Amor assumit, illa Cupido sibi,

crudelis vel uterque deus, sed blandus uterque, blandus uterque quidem, sed sine mente deus.


xx

De Stella.

Stella mihi in tenebris fax est ad gaudia noctis;

hanc sequor, haec dux est, haec mihi certa via. Stella die in medio vox est ad gaudia lucis; gaudia Stella die, gaudia noctis ea est.


ERIDANUS


399


XXI

De Venere et Amore.

Exhausit pharetram Veneris puer, at Venus ignis exstinxit; Venus hinc, inde et inermis Amor, exhaustam hic pharetram, exstinctas flet Cypria flammas, hic arcum lacrimis tingit, at illa faces.

Neve, puer, neu fle, mater; dant spicula mille Stellae oculi. Puer, bis utere prò pharetra; cum flammas mea corda vomant, his utere, mater, prò face, inhexausta tu face, et hic pharetra.


XXII

De se ac de Stella.

Surrisit blandosque manu compressit ocellos, mox furtim infecit gutta iterata genas.

Scilicet amplexus repetit dum Stella beatos osculaque et dulci garrula verba sono, risit et argutos dextra compressit ocellos, 5

delicias nosset ne qua puella suas.

Mox, ubi demorsi succurrit triste labelli vulnus et insani plaga maligna ioci, excivit lacrimas infelix ira coactas

et de me visa est non bona verba loqui. io

Di faciles, quid amara bonis, quid tristia laetis miscetis, curas ingeritisque novas?

O desint lusus, dum desit cura puellis;

dum lacrimae desint, ipse tepescat amor.

Hosne oculos lacrimare, genisne inducere guttas? J5 Parcite, di: nil vos tam nova forma movet?

Sed lacrimare licet, lacrimis formosior ipsa es; iam fluitent lacrimae, nunc mihi cara places.


400


CARMINA


20


25


3« 


35


40


45


Fac lacrimas, fac ipsa genis manare fluentum, nostra se ut hoc ipso temperet amne sitis: amne sitim sedare licet, licet oscula furtim surripere et lacrimis inseruisse iocos.

Di faciles, miscere iuvet nunc tristia laetis, oscula cum lacrimis, cum lacrimisque iocos; die mihi blanditias, die suspirantia verba.

Quid latet in tepido bella papilla sinu?

Da pectus tractare tuum niveasque papillas, o in delicias pectora nata meas.

Nunc liceat saevire atque insanire. Volenti aspera, nolenti mollis et aequa veni; nolentem cupidis vesana incinge lacertis, oscula nolenti, dum vetat, ipsa rape.

Nunc cupio, nunc ipse velini: tu dura recusa, et mea vesanis unguibus ora pete.

Die tenerum, die dulce aliquid. Quid vertis ocellos teque meo lacrimans subtrahis usque sinu?

Pone iram et lacrimas. Sed te lacrimare decorimi est:

tu face, ut hae lacritnae nostra per ora cadant, tu face, ut has lacrimas siccem, face, ut oscula carpam, inque meos oculos, candida, fige tuos.

Fixisti simili et rides; nunc oscula iunge;

oscula compositae pignora pacis eant: oscula complexu gaudent, pax gaudet utrisque, pace Amor exsultat, pace et amore Venus.

Tu pacern, mea vita, colas; recolamus amorem; sic erit ex aequo mutua nostra Venus.


XXIII

Ad Stellam.

Cum tenerum, cum dulce aliquid blandumque iocaris, ah, medio mihi tum corde liquescit amor.


ERIDANUS


401


Spem mihi curri et cupidis pacem promittis ocellis, lux oculis, toto corpore sensus abit.

Curri rides ignemque oculis vultuque fateris, 5

rnens animum, ipse animus pectora destituit.

Amplexu iam, Stella, tuo succurre cadenti, ore animum et foveas, oreque redde animam.


xxiv

Ad Stellam.

Libat apis de rore favos mellisque liquorem;

inde hominum mulsum, nectar et inde deum.

De labris, mea Stella, tuis mihi mella liquescunt;

hic ros mella mihi stillai et iste favus, condit et his Venus ambrosiani. Mihi parcite, divae: 5 sola Venus vera diffluit ambrosia.


XXV

DE SUSPIRI1S AMANTIUM.

Distillat fonte e tenui vagus amnis, et inde labitur effusis non rediturus aquis;

emanant corde ex imo suspiria moxque conversa redeunt in sua corda via.

Ex oculis lacrimae postquam fluxere, nec illas luminibus rursum restituere genae.

Cur revocant ad se rursum suspiria curae, rursus et infestat tristia corda dolor?

Nulla quidem ratio est, eteniin rationis amantes expertes, ornni caeca in amore via est.


I. I. Pontani, Carmina .


26


CARMINA


XXVI

De Eridani felicitate.

Felices Hermi ripae ditante metallo, felicesque Tagi, quas rigat unda ferax, electro felix, felix Mantoide cera

Eridanus, flavis qua petit aequor aquis.

Electrum ramis stillant frondentibus alni succinaque e lento cortice lapsa fluunt, fundit niella favis e dulcibus, eque liquenti rore premit tenera culta Melissa manu.

IIla Bianoreis Minci pulcherrima ripis regna tenet mellis, pulcher Hymette, tui, regna tenet laticis, quem florida deliquat Hybla, Hybla favi et mellis dives et Hybla thymi.

At longe superatque Hyblen superatque et Hymetton Eridanus, Cypria ditior ambrosia, ambrosia, teneris spargit quam Stella label 1 is, spargit et e roseo lucida nympha sinu, spargit et ex oculis. Ipsi mihi parcite, divi:

Eridani sors est invidiosa deis;

Eridano assurgunt Musae, nova Mincius antro intonat et varios voce manuque modos, assurgunt Charites, ipsa et dea mater Amoris summittitque faces, signaque subdit Amor.


xx vn

Ad Stellasi deprecatici.

Ne misero, ne, Stella, seni blandire. Quid ignem exagitas? Facibus ne, precor, adde faces.

Vis misero, vis ipsa seni indulgere? Remitte blanditias, oculos et mihi dura nega,


ERIDANUS


403


verba nega, vultumque nega, mihi dira precare: 5

ipse precor, veniant omnia dira mihi.

Peccatum est, mors poena mihi aut miserabile fatum;

nam veniae misero quis locus esse potest?

Sit pietas periisse reum: fecisse beatimi ipsa cupis? Miserimi redde, beatus erit.

Supplicium infelix a te prò munere posco:

supplicium meritis grata repende meis.

An potui immorsis denteili fixisse labellis?

An potui lacrimas dente ciere tuas?

Spectavi, flueret crudo dum vulnere sanguis, admovi iugulo tela nec ipse meo, spectavi exanimem, viso dum lapsa cruore concideres (viso namque cruore cadis), nec cecidi super ipse miser, nec vulnera lavi:

hic error dira caede piandus erat.

Forsitan aut lacrimas siccavi aut denique dixi, ut misero parcas: « O mea, parce tibi ».

Quid tibi, dens, quid, amare, precer, cum ludere possis, laedere qui malis vimque in amore sequi?

Imprecor, ut qui regnat Amor nova ponat amandi iura, ferat leges et deus ipse novas, nullaque sint concessa viro, concessa puellis oscula, contineat basia quisquis amat.

I, saevi, dens saeve, i, dure, et consere demens praelia, nequitiae iatn tibi finis adest.

Tu vero, mea lux (etenim tibi mollia corda), parce, sed (ut fas est) utere iure tuo.

Suge nota, fige impresso mala vulnera dente;

cavit Amor, capias oscula mille licet.

Id tantum, formosa, vide, vesana, caveto (quam vereor, noceat ne dolor ipse tibi), dum saevis, dum dente furis, dum vulnera figis, livor et insanas linquit in ore notas, ne linguam nostris committas forte labellis, ne temere id, quod te laedere possit, agas.


41


CARMINA


Nulla fides legi, valeat reverentia legum, culpa tua est, partes dens aget ipse suas; nec sat erit suxisse genas, strinxisse labellum, tuta nec in clauso lingua erit ore tibi.

Iam meditor, tunc colla manu, tunc unguibus ora et mea tum ferro pectora iniqua petes; ipse tuos miser ante pedes commissa fatebor et dicam: « In tua nunc inice iura manus ».

Sed non inicies et me complexa fovebis et tua miscebis basia multa meis; hinc sopor irrepet lassis resolutaque membra composito ducent otia grata toro.


XXVIII

Quod die nimboso Stella nata sit.

Mira fides, periere rosae, cecidere hyacinthi et violae, nullis est decor arboribus, non zephyris est veris honos: hac luxit, Adoni, luce Venus miseris decolor exsequiis, hac Charites secuere genas, vulsere capillum, et nymphae maestis ingemuere modis.

En rursum rubuere rosae, nituere hyacinthi et violae, ipse suis est decor arboribus, en zephyris est veris honos: hac fulsit in ortu Stella die auratis concolor a radiis, hac Charites pinxere genas, compsere capillum et nymphae teneros concinuere modos, laeta Venus renovatque faces natusque sagittas et nova de manibus vulnera uterque iacit. Hinc tamen eventus licuit spedare futuros: ecce ades aerumnis, Stella, serena meis.


ERIDANUS


405


XXIX

De amantium infelicitate.

Vere rosas, segetes aestate, subinde racemos, perque hiemem Genii dona beata legunt;

Flora rosas, messemque Ceres, Pomona racemos, inde suas Genius sponte ministrat opes.

At miserandus amans et frigore tristis et aestu, vereque et autumno nil, nisi triste, legit;

hinc, Amor, inde Venus lacrimas, suspiria, questus, inde Cupido gravem fundit amaritiem.

Sin quandoque rosas legit et legit ipse hyacinthos perque suas sentis perque rubeta legit.


XXX

De Eridano.

Heliadum e lacrimis Phaethontiadumque sororum Eridanus maesto succina in amne legit; e lacrimis cum Stella suis lavit ora genasque, stillat et hinc violas, afflat et inde rosas. Electro felix, felix violisque rosisque,

Eridane; e lacrimis sunt tibi divitiae.


XXXI

Ad Ioannem pardum.

Non arcum meditatur Amor, non spicula, Parde;

et tela et pharetras occupat ipse situs.

Pro pharelra nudis deus utitur ipse papillis, his tincta Idalio spicula felle latent:


carmina


utitur idem oculis in vulnera nostra sagittis;

ex oculis, heu heu, tnissa sagitta ferit.

Tu vero, quotiens felix in amore papillas tractabis, sis o sis memor usque tui; illic insidias, illic latitare pharetras, letiferumque illic virus inesse puta, cuinque tibi ex oculis mollis spiraverit aura, et ferro et flammis pectus inerme peti.

Heu heu, non oculis, non me puer iste papillis aut petit aut urit vel mea corda ferit, me risu, me Stella eapit; hic ignis et arcus, hic solus nostro pectore regna tenet.

Nunc ride, formosa, meis nunc ignibus insta et mea ridendo pectora molle feri, molle feri, formosa, trucesque averte sagittas; neu sanguis, neu te funera nostra iuvent.


XXXII

Ad Syrianam.

« Die age, die, Syriana, deus quis curet amantes?»

« Nempe Amor. » « Ast odit quis deus? » « Odit Amor. Odit Amor, quoniam ferrum meditatur et ignes letifera spargens spicula torta manu; curat Amor, quod et amplexus et grata procurat oscula, quod placido gaudia mille toro. »

« Quis deus hic Amor est? » « Pacem qui curat et arma, et pace in media tela cruenta iacit, haec et acuta iacit, iacit illa retusa; nec igni indita certa fides: hic cremat, ille gelat, urit et hinc flammis torrentibus, inde liquentis solvit et in latices illeque et ille dolet.

Talis Amor deus est; maris hic vestigia servati nunc saevit; blandis nunc agit ipse modis.


ERIDANUS


407


Nil laetum, nil dulce diu sinit, aut sinit aegrum 15 instabilisque puer, et puer ipse deus, imperium crudele, sed indulgenza mitis, quin mite imperium, sed sine lege puer, sed sine mente deus. Procul hinc discedat amator; solus Amor puer est, sola tyrannis amor. » 20

XXXIII

Ad Amorem deum.

Nulla, puer, sunt tela tibi, non flexilis arcus, deque tuo nullus vulnere sanguis abit; pax colitur, coliturque torus castique penates et genus et soboles, munus id omne tuum.

Tu vincis animos hominum, tu pectora iungis, 5

iungis et hinc iuvenes, iungis et inde senes; non puerile tibi ingenium aut variabile numen, nec volucres alae, nec levis aura placet; sed constans, sed certa fides concorsque voluntas,

scriptaque sub certa foedera lege probas, io

nec mens caeca tibi est, caeco seu spicula iactu moliris, caecum seu ineditaris opus.

Omnia certa vides, sunt omnia nota videnti, nil tibi cum tenebris, nil tibi cum latebris; solus Amor videt in tenebris, in luce vagatur, 15

solus et ignotas novit inire vias, solus, ubi est iter in bivio, discernit utrumque;

nulla illi ignota est semita, nulla via.

Perstat et infixis alte radicibus haerens

crescit et ipse suas sedulus auget opes, 20

nec volucres pennas pernicibus explicat alis, sed manet et stabili perstat ubique pede.

Non igitur puer est Amor incinctusve pharetra, nec pennas nudus caecave tela quatit; sed deus est, qui corda hominum, qui pectora mulcet, 25 et mulcet gratis illaque et illa modis,


408


CARMINA


quique puellarum mentes regit et regit artem et thalami sanctas sancit amicitias.

Nani quodcumque in amore malum, quodcumque molestimi 30 de vitiis hominum semina certa trahit;

hinc iuvenes, illine peccant et utrimque puellae, ut contra nequeat sistere solus Amor; hinc puer, hinc arcu facibusque armatus et igni, et caeca spargit spicula caeca manu.

35 Blande puer, deus ipse, deus facilisque potensque, salve, Amor, et generis conciliator, ave.


XXXIV

De palma Brundusina et Hydruntina.

Brundusii latis longe viret ardua terris arbor Iduinaeis usque petita locis; altera Hydruntinis in saltibus aemula palma; illa virum referens, haec muliebre decus.

5 Non uno crevere solo, distantibus agris; nulla loci facies nec socialis amor.

Permansit sine prole diu, sine fructibus arbor utraque frondosis et sine fruge comis; at, postquam patulos fuderunt brachia ramos io coepere et coelo liberiore frui

frondosique apices se conspexere virique illa sui vultus, coniugis ille suae, hausere et blanduni venis sitientibus ignem, optatos fetus sponte tulere sua,

15 ornarunt ramos gemmis (mirabile dictu), implevere suos melle liquente favos.

Mirum, si ex oculis et Amor sua spicula iactat et Venus accensas spargit ab ore faces? Mirum, si Eridanus, si vel regnator aquarum 20 rore suo nostras temperat usque faces?


ERIDANUS


409


XXXV

De festis Martinalibus.

Martinum conviva saturque et potus adoret;

hunc nobis riturn Gallia prima dedit, hunc patres tenuere, tenent nunc Itala regna;

i, puer, et multo pocula tinge mero.

Dive, fave; nunc te colimus, tua tempia veremur et numen felix ducimus esse tuum.

Dive, assis; Calabros, famuli, geminate trientis, instaurent positas fercula crebra dapes.

Numen adest; geminas video splendere lucernas;

intueor triplici tempora cincta face.

Dive parens Martine, ades et tua pocula vise;

te cyathi et calices, te tua musta vocant.

Euge, pater, bibit ipse pater calicemque supinat;

quisquis adest, cyathos sumite, adeste deo, dicamus bona verba, precemur et otia pacis:

pace penus gravida est, vinea pace nitet, pace fluunt tua vina, pater; tu Gallica seda praelia, nam servit Gallia cuncta tibi.

Annuit ipse deus; pueri nova vina ministrent; vos mecum alternas continuate vices.


xxxvi

De Venere lavante se in Eridano

ET QUIESCENTE.

Laverat Eridani liquidis Venus aurea lymphis et fessam choreis presserat alta quies, mulcebant myrti domi nam flagrante sub aestu, invitat somnos murmur et aura levis.


CARMINA


Aura levis suras furtim nudabat; at illi in somnis visus pulcher Adonis erat, illius in roseis figebat rapta labellis oscula et in tenero bella gerit gremio.

Hos inter lusus somno dilapsa figura est:

ah miseram in lacrimis linquis, Adoni, deam.

Ipsa querebatur; questuai sopor aeger acerbat:

« Quo fugis? Heu quid me » clamat, « Adoni, fugis? » Ad gemitum coeunt nymphae, miserantur amantem, et formam et lacrimas adiuvat ipse sopor.

Illius in placido ridebat gratia vultu, fulgebat niveo pectore rarus honos, stillatim ex oculis manabat gutta genasque signabat tepido flumine gemma fugax.

Hic, ut erat Veneri propior, Bundenis ocellis admovitque onycem, siccat et ora raanu, colligit et sparsas candenti in pectore guttas;

sed mirata prius pectora subriguit.

Exuviis his laeta abiit. Venus excita somno inter olorinos conspicienda choros; plauserunt dominae volucres, plausere salicta, submisit canas alnus opaca coraas.

Ipsa vehebatur cycnis, comitantur euntem Naides et nitidos pietà Napaea sinus; qua volitat dea, funduntur violaeque rosaeque, ridet humus, vario vernat odore nemus, ambrosiae stillant rivi, Chariteia turba

fundit opes Hyblae, fundit, Hymette, tuas.

At laetae volucres concenti bus aera mulcent, mulcet amor volucres, mulcet amor pecudes, miscet amor fluviosque simili nymphasque lacustres, flumina amant et amat rustica turba Dryas, arridet coelum Veneri, blanditur et aura ac resides silvas ipse susurrus agit.

At dolet Eridanus Martis memor: « Heu pater, inquit, armorum, quid te Thessalis ora tenet?


ERIDANUS


411


Strymona quid Pindumque colis? Ne, bellice, cessa;

in Veneris teneros, fesse, recurre sinus; tota tua est, tibi se compsit dea; te nieus amnis exspectat, tibi nunc regia nostra vacat ».

Illa sequens Minci ripas divertit ad antrum, 45

unde suas versat lubricus amnis aquas.

Hic centum niveae ducebant fila sorores,

Oceano nentes candida texta patri : accepere deam famulae, pater ipse seniles

praetendit gressus tectaque in ampia vocat; 50

hic citharae cantusque et pocula lenis lacchi, in luxurrr et thiasos tota parata domus.

Nais at interea Bundenis laeta per hortos errat et in dextra candidus ardet onyx; hunc videt, hunc spectat gelida lasciva sub umbra 55 et sibi de lacrimis facta superba placet.

Ecce per adversas anguis se sustulit herbas sibilus atque oculis taetra venena iacit.

Corruit exanimis nymphe, mens deserit artus,

fusus onyx, lacrimis uda madescit humus. 60

« Da veniam, Venus alma », rogat; Venus alma rogantem audit et optatam fert dea mitis opem; quaque liquor maduit, frondescit amaracus illic et grato viridem fiore colorat humum, quaque et onyx, ilio candescunt liba prato, 65

aemula candori liba, Cypri, tuo.

Sparge suum florem Veneri, formosa puella, nec sua non Veneri liba funde, puer.


XXXVII

De Nisea et Chariteo.

Ora Terentiolae myrram flant, pectora nardum Dulcidiae, stacten labra, Liquori, tua.


412


CARMINA


Colligit haec Nisea simul, conspergit et aura ambrosiae, quam fiat crinibus ipsa suis; pyxide inox parva, viridi circumdata myrto, dedicat et ponit, Cypria diva, tibi, optat et ut pariter cum coniuge transigat annos; quod Nisea capit, quod Chariteus avet.


XXXVIII

De Venere.

Evolat e gremio terrae levis halitus, illuni in rorem vertit noctis amica quies; e facie tenerae lenis fluit aura puellae,

vertit eam in mentis dulce levamen Amor.

5 Illius aspersu mulcentur roscida prata, huius at afflatus pectora fessa levat.

E gremio spirant telluris flabra, vicissim

quaeque quieta ferant tempora, quaeque mala; quos risus, quae det suspiria pectus amantis, io ipsa eadem facies utraque signa dabit.

Cur non e terra, sed de spumantibus undis, nata sed irato sit Cytlierea mari?

Fluctuat an semper miseri quia pectus amantis, aestuat et variis mens agitata modis?


XXXIX

De Venere et rosis.

Pectebat Cytherea comas madidumque capillum siccabat; Charites carmina lecta canunt, ad cantum satyri properant, ad carmina nymphae, carmina de tacitis saepibus hausta bibunt.


ERIDANUS


Hinc aliquis petulans ausus prodire Dionen intuitur, docta dum linit ora manu: erubuit pudibunda ruborque per ora cucurrit, occupat et teneras purpura grata genas, mox interque rosas interque roseta refugit, delitet et molles spirat ab ore croeos.

Dum spirat funditque crocos, dum purpura fulget, concipit affiatus daedala terra deae; hinc et purpureum flores traxere colorem,

quaeque prius candor, purpura facta rosa est. Has legite, bis tenerne crines ornate, puellae, Paestano niteat lucida rore coma, vere rosas, aestate rosas diffundite, divae, spirent tempia rosas, ipsae et olete rosas.


XL


Ad Carbonem.

Fictilibus si coena placet tibi, candide Carbo, coena parata tibi est ruraque nostra patent et penus et virides horti genialis et umbra ;

quasque suas pandit citria sii va cornasi vina mihi deprompta et lecta et grata bibenti, aurea si ve probes, seu mage nigra placent, lenis aquae siinplexque latex et fertilis urna, certet ut inde merum, pugnet ut inde latex, vernarum mihi fida manus tibi nota ministret Marmaricosque agitet barbara turba choros. Fictilibus tibi mensa abacusque nitescet acernus, nullus in extersa non erit aede lepos: in primis frons laeta et grati ad pocula lusus, et culti et nulla rusticitate sales.

Principio gravidis ponentur lecta canistris quae tulit autumnus, quae meus hortus alit;


414


CARMINA


roscida erunt, matura et erunt et sole recocta, quaeque sua carpsit Antiniana manu.

Ilinc ponetur avis, fallacis praeda coloni,

20 primaque cui nomen ficus amata dedit; pingui iure natet salsaque immixta suilla, condiat et tritum lauta patella piper.

De lanio nihil hic, nihil e caupone morare; rura dabunt quicquid nostra culina coquit.

25 Altilis inde capus raptique a matre columbi anser et implumis et bene pastus anas, post tener et lactens et primis cornibus haedus, quem corno et ceraso farserit apta manus. Forsitan accedet callosum tergus et apri 30 aut celeris catuli devia praeda lepus,

certus et in verubus fumat iam porcus obeso et turdo et merulis atque palutnbe satur.

Cuique suus praesto sapor, aut quem coerula limon temperet aut quem dant Punica pressa liquor,

35 seu quem bacca liquat myrti, liquat herba virentis serpilli aut dulci corna recocta sapa.

Feltrius accedat tecum; te culta Patulcis, illuni prò foribus Antiniana manet.

Nec desunt vina et lances mensamque secundam 40 qui curent, missas nec sine lege dapes;

nec tibi post epulas deerit praeceptor amorum, ingenio periit qui miser ipse suo, nec formosa suis quem Cynthia cepit ocellis contactum nullis ante cupidinibus,

45 Delia nec lasciva neget tibi carmen et ille, qui cupit in gelidis montibus esse lapis; basia vel tibi mille dabit, dabit altera mille Lesbia, quique senes nullius assis habet.

Tu modo linque forum, linque et vadimonia, Garbo, tantisper, tibi dum rustica coena datur.


50


ERIDANUS


415


XLI

Ad Fortem Teramanum

CONSOLATORIA.

Sic quereris, Teramane, dolor sic pectora vexat, audiat ut questus Daunias ora tuos; sic miser erepto sensim tabescis amico, nulla sit ut lacrimis meta futura tuis.

Pirithoum Theseus, Patroclum llevit Achilles, 5

sed finem lacrimis fecit uterque suis; et mortem Euander nato licet optet adempto, insiliit maestos non tamen ipse rogos; nec minus in patriam nato moriente superstes

et caram voluit Nestor adire Pylon; io

Daunus et exstincto crudeli funere Turno solatur nati fata cruenta pater.

Nil adeo durum est, quod non sua molliat aetas, et quem mens nequiit, tempora certa levant.

Acide quod haud lacrimis dignus, sed laudibus ille est, 15 prò patria voluit quisquis obire sua; illuni venturis retinentein nomina saeclis tollet ab obscura fama perennis humo.

Hac duce Tarpeiam Decius se vovit ob arcem,

Coclitis et virtus hac duce nota fuit ; 20

hinc duo Scipiadae repetito et vulnere fortis Porcius, hinc animae, prodige Paule, tuae.

Mars pater et defensa Iovis Capitolia magni et servata suis Vesta verenda focis illis Elysias sedes tribuere piorum 25

certa loca; hic patriae est iura tuentis honor.

Hic honor, haec loca certa tuo concessa Camillo, prò patria Elysium cui datur omne nemus; hic inter Marsosque suos priscumque Sabellum

Romanosque patres Argolicosque duces 30


CARMINA


ostentans decus eximium, sua vulnera, plausu excipitur; plausum reddit et omnis ager, laeta canunt heroes et alta silentia rumpunt, fama coronatis celsa vagatur equis.

Quare, age, nec gratas iuveni depone querelas, et lacrimis parcas hunc onerare tuis.

Ille deo fruitur fatis melioribus usus, felix, quem patria fas sit in urbe coli; quemque coles, Teramane, memor patriaeque tuique, heroem et culta concine culte lyra.


ERIDANI LIBER SECUNDUS


I

ARIADNAM UXOREM MORTUAM ALLOQU1TUR.


Quid querere, o Ariadna? Tuae non iusta querelae causa subest; solvit mors sua iura tori.

Liber ago; si nulla cavet lex, desinit esse peccatum; quare desine et ipsa queri.

Lex statuit sibi ius; cessat ius lege soluta; 5

bine sunt coniugii libera vincla mei.

Rupit tnors laqueos legis, lex morte perempta est, nulla viri ratio est, vincula nulla tori.

Quid loquor; ah, deinens? Stant et mea foedera tecum;

iunxit Amor dextras, foederis auctor Amor, io

auctor Amor fidei, sistendi et pignoris auctor;

trans Styga, trans Lethen hic sua signa tenet.

Tu nunc Elysii fulges per amoena vireti, priscarum et nulli forma secunda tua est, vel tibi ut invideant, livor si forte beatas 15

ollicitet, tibi si livor obesse queat.

Hinc patiare licet tantisper ludere nostram canitiem; fas sit ficto in amore queri, dum nos fata vocent, dum te, mihi cara, revisam, Elysiusque iterum vincula nectat Hymen. 20


I. I. PoNTANi, Cai mina.


CARMINA


Nec mora longa quidem. Quamquam brevis, ipsa molesta est iam venio; cupidos, o mea, pande sinus, et thalamos, formosa, para, dulcisque hymenaeos;

iam propero; solitos sterne, Ariadna, toros.

Nec tamen ignoro, quae sint suspiria amantum, exspectata tamen gaudia longa manent, durat amor, cuicumque diu suspiria durant, gliscit et in vero semper amore timor.

Quisquis amat, timet ipse quidem; timor auget amorem, auctus in immensum gaudia tollit amor.

Et patiare igitur fessam miserata senectam ludere me gelidi florida ad arva Padi, ludere me placidos Sebethi ad fluminis hortos et canere: « Ad citrios, lucida nympha, veni »; et meditare novos iterato foedere somnos,

quaeque virum deceant gaudia, quaeque senem.

Felices somnos cumulataque gaudia lecti, illa vel Elysiis cognita sola toris: te docet Evadne, coniunx docet acris Ulixi, inque viri recubans Laodomia sinu; immemor hic Troiae gestique ad Pergaina belli optatae fruitur coniugis ore suae; il la meinor luctus, memor et consortis adempti deliciis pensat damna priora novis.

Hic cito nos erimus (nulla est nani longa senectus), ipsa eris in nostro Laodomia sinu; pace tua interea Sebethi ad flumina cantem, saltet et ad numeros Stella decora meos; pace tua Eridani recinant ad (lumen olores, cantet olorinos Stella secuta modos.

Stella sinu latices fundit, dum sidera fulgent, e quibus in coelo flumina larga fluunt;

Stella faces acuit, sol dum tenet edita mundi, huius et ex oculis lucida candet humus.

Hanc Charites comitantur, Amor comitatur, et illi Eridanus flammam hinc, inde ministrat aquas;


ERLDANUS


419


huic quoque tantisper spatium concede iocandi,

Elysius dum nos conciliarit Hymen.

I Iaec mora parva quidem; mortem post cuncta perennant atque sub aeterna condicione manent. 60


11

PUERUM ALLOQUITUR FACULAM NOCTURNAM PRAEFERENTEM.

Pone, puer, faculam; nil est opus indice fiamma;

Stella mihi fax est, qua duce fiamma micat,

Stella mihi in tenebris lux est, in luce diurna Stella mihi speculimi, Stella et imago mea est. Quique meas curas, qui scire incendia poscis, 5

illius ex oculis singula nosse potes, illius ex oculis tibi nostra liquebit imago,

quaeque premant curae quoque et ab igne cremer. Aera trahit magnes, rapiunt et sidera nubes;

Stella trahit sensus cordaque nostra rapit. io

Quisquis ades Stellamque vides, mea pectora cerne in speculo; speculum pectoris illa mei est; illa meos magnes sensus rapit; illa dolorimi, illa voluptatis fertili* aura meae; illa meum sidus seu sol seu luna Venusve, 15

Lucifer illa mihi est, Vesper et illa meus.

Heu heu, non Vesper, non est mihi Lucifer illa, non sidus, non sol, luna nec illa mihi est:

Stella mihi tenebrae, Stella est mihi tristis Orion, est nox cura nimbis, est sine luce dies. 20

Quisquis amas, age, temne fidem neu crede puellis; deficiet medio sol tibi namque die.


420


CARMINA


III

De Venere.

Insignibat acu, digitum Venus aurea punxit, dum tenuis telas pingit, Adoni, tibi ; effluit e punctu subitus cruor; hic dea primum palluit et viso paene cruore cadit; inox abit in lacrimas timor et dolor, effluit imber e lacrimis, lacrimae pectus et ora rigant, iniscet et bis Amor ipse suas, admotus et ori maternos fletus matre fovente levat.

In pharetram tepidus cadit imber acutaque tingit spicula; tum irato coepit ab ore Venus:

«Nil praeter lacrimas vestro de vulnere manet, tela inimica homini, tela dolenda deo; sint vobis comites timor et dolor; eia, age, tela, ferte viris lacrimas, taedia ferte deis».


IV

De Venere et Amore.

« Ne fle, ne, mihi care, oculos corrumpe, tuisque desine de lacrimis sollicitare meas.

Me miseram, qui singultus? Complectere inatrem, colla fove, inque meo, fesse, quiesce sinu.

5 Belle puer, quinam lacrimas dolor excit? Ubi arcus? Ah miseram, in pharetra spicula nulla manent. Die agedum, neu singulti, neu pectora rumpe:

quae, rogo, quae insidiae, cuius et iste dolus?»

« Heu, mater, nato indulgens, mihi Deianilla, io mutua quae dederam, reddere tela negat;


ERIDANUS


haec arcum tenditque manu stringitque sagittas, ipsa gravi dextra spicula nostra iacit. »

« Singultus, age, coge, puer, lacrimasque coerce, spicula quo redeant sub tua iura, dabo: hanc auram cape, nate; oculos hac Deianillae Affla et Acidalio tinge liquore genas, deque oculis deque ipsa genis die tendat ut arcuili, deque oculis iaciat spicula deque genis.

Arma tibi puero reddat, sit et aura vel arcus vel pharetra, ast ipsi spicula sint oculi. »


v

Ad Stellam.

Una eademque faces in me succendis, et una atque eadem glacie pectora nostra gelas.

Corda rigent, oculos quotiens avertis iniquos, occupat et subitum pectora nostra gelu; urimur atque imis fervent incendia venis, spirat ut ex oculis aura secunda tuis; haec flammas, haec ipsa faces diventilat aura, iam video in flammas pectora abire mea.

Verte oculos, age funde gelu glaciemque nivesque; fax glacie ac nivibus, fiamma abolenda gelu est.


vi

Ad Stellam.

Saepe mihi ex oculis auram flatusque secundos promittisque meae tempora fausta rati, saepe superciliis portum fidosque recessus, ira sit ut placido nulla timenda mari.


CARMINA


Cur, o cur boreas unaque nigerrimus auster eripiunt portus litoraque ipsa mihi ?

Aeris hoc vitium, vitium commune puellis: illi incerta fides, his fugitivus amor.


vii

Ad citharoedos.

Quique lyram chordasque lyrae, qui carmina nervis aptatis, dulces et datis ore sonos, neu numeris, neu vos digitis, neu fidite plectris;

et numeri et digiti plectraque murmur erunt.

Dum ridet, dum Stella canit blandumque iocatur, hanc auram, hos vobis conciliate modos, hac numeros, hac et digitos, hac plectra sub aura mulcete; haec vestrum temperet aura melos.


vili

Ad Telesinam de pudore.

Erubuit Telesina pudorque per ora cucurrit et tinxit roseas purpura fusa genas.

Ipse pudor deus est, siquis deus inter amantes, ipse pudor formae iuraque vimque tenet; ipse venustatem tribuit pudor, ipse decorem conciliat, gratos temperat ipse modos; ipse sibi pretium formae tulit et decus omne:

venalis species manca pudore suo est.

Hunc igitur, Telesina, cole; hic colat intima mentis, hic tantum formae det sua iura deus.


F.RIDANUS


423


IX

Ad puellas.

Desinite, o tenerae, crines ornare, puellae, desinite o, pexas arte ligare comas; diffluat ipse vagus circum sua tempora crinis, diffluat et mollis per sua colla coma.

Desinite et teneris cultum adiecisse labellis lascivosque oculis quaerere ab arte modos.

Ornatus teneris hic sit, Telesina, labellis, non nisi grata tuo verba ut ab ore fluant, bis comptus placidis, Venerilla, accedat ocellis,

gratia ut obtutu sit comes usque tuo. io

Vis faciem, vis ora simul compsisse Terinna?

Suspira, quotiens obvius ibit amans.


x

Ad Deianillam.

Basia cum strictis offers mihi clausa labellis deque tuo nullus spiritus ore venit, nescio quid tum triste animum subit ipsaque nostro frigescunt tacito basia in ore situ.

At cum rapta sonant mordacibus oscula labris 5

mixtus et alterno spiritus ore coit, meque color, meque et sensus animusque relinquunt inque tuo iaceo languidus ipse sinu.

At tu, cum dederis mihi suavia, consere linguam

inter labra, meo semper et ore fove, io

ne pateant animo egressus, ne frigida lingua torpeat, ipse tuo deficiamque sinu.


424


CARMINA


XI

Ad amantes.

Ne Venerem in choreis posthac quaeratis, amantes;

liquit Amor choreas, liquit et ipsa Venus: in templis Venerem, in templis quaeratis Amorem; tempia Venus sequitur, tempia frequentat Amor.

5 Hic laeva, at dextra haec astat tibi, Chloris, ad aram, ex oculisque parant tela facesque tuis; altera candentem succendit lampada, quali urat et ipsa hoinines, urat et ipsa deos; alter et hamatas struit aere rigente sagittas io insidiasque deùm perniciemque hominum.

A templis, moneo, iuvenes, arcete puellam;

praeda iuvat; Chloris praeda petenda Iovi est. Hei mihi, quid monui? Templis discedite, amantes; en agitat cupidos Chloris in arma deos. i 5 Dum certant, ego te solus spectemque fruarque, surripiam labris oscula operta tuis; dum pugnant, latus usque tuum, formosa, tuebor, submoveamque homines submoveamque deos; aut Amor ipse suis potius te contegat alis,

20 invideat formae ne qua puella tuae.

XII

Ad Arethusam.

Innueras, meminique oculis, Arethusa, vocabas, ex oculisque animi pignora certa dabas; nunc renuis malesana senemque gravaris amantem. Non e flore seges pomaque lecta iuvant,

5 sed matura iuvant; dos est haec certa senectae; flos brevis est, fructus aura senilis alit.


ERIDAN'US


425


Aura senis geniale bonum et sine lite voluptas;

illecebris iuvenum fraus adcperta latet.

Tu modo parce seni, moveatque Aurora senili

iuncta toro, thalamis laeta puella senis. io


XIII

Ad Teeesinam.

Et faciem, Telesina, cole, et cole, dia, capillum, et cole florentis arte decente genas, et pectus, formosa, cole insignemque papillam, pianta quoque extremi sit tibi culta pedis.

Quae, nisi culta, iuvant? Culti laudantur agelli, 5

gemma quoque in digitis non nisi culta placet; et cultu laetatur honos, et gloria cultu, nec nisi de cultu laus sua cuique venit; tempia placent superis, multo quae compta paratu, ornatum prae se sidera et ipsa ferunt. io

Rustica simplicitas sibi sit. Tu, lux mea, cultum usque fove et formae sedula confer opem.


XIV

Ad Ambrosiam.

Sparsisti, Ambrosia, ambrosiam per labra meisque suxisti e labris, Ambrosia, ambrosiani.

Suavia tunc etenim sunt suavia, mutua cum sunt, et dant et capiunt mutua qui faciunt.

Ambrosiam diffunde, dedi cum basia, suge cum capis alternis, Ambrosia, ambrosiam.

Suavia sic et erunt tibi basia nostra, mihique et tua, et ambrosia stillet uterque sua.


CARMINA


XV


Ad Petrum Summontium.

Summonti, dum culta probas, inculta Neaera te capit illaqueans simplicitate sua.

Tantum pexa coma fususque sine arte capillus, quem tenui textu linea vitta tegit, per faciem candor nativaque purpura fulget, arte vacat comptus oris et arte genae; inundities sine lege quidem, sine lege nitela, cura sed ipsa decens, non operosa tamen; nil paetum aut petulans oculis, incessus honestus, et nulla tinctus rusticitate pudor, frons laeta et facilis gestus risusque sereni, condit et urbanus singula verba lepos; nil ex arte tamen, licet haec ex arte profecta cuncta putes; crescit simplicitate decor, qui te, Petre, capit, capiunt sine labe papillae, quas vestit tenui fascia linteolo.

Et tu culta probas? Rudis et male doctus amator, qui damnes id, quod cara Neaera probet, qui damnes quod amas? Tu cultum desere, ne te deserat incultis culta Neaera modis.


XVI

De Marino Tomaceli.o.

Nostra Tomacellus legeret cum carmina, risit atque ait: « O quantum desipit iste senex.

Quid tibi cum Eridano, quid cum Bundenide lympha, quodque et Amor liquido succina in amne legit?». Audit Amor ridetque virum missaque sagitta:

« Arnus et haec in te spicula torquet», ait,


ERIDANUS


427


«Arnus», ait, «cariose senex, tuus haec tibi iactat Arnus, nequitiae conscius ipse tuae».

Ecquid amas, male sane senex? Cumque Arnide lympha quid tibi? Num nostro haec nequior Eridano? io


XVII

Ad Franciscum Aelium.

Non, Aeli, me longa quidem gravat ipsa senectus, sed quod abest, heu, tot milibus Eridanus.

Ille ineos ignis levat et mea vulnera sanat;

heu, qui sanet, abest, qui levet, ille et abest. Fundite, Pierides, nimbum, qui diluat ignes;

Stella vel e coelo, quae medearis, ades.


XVIII

Eridanus Phaethontem consolatur.

Ambustum Phaethonta rotis solaribus aurae exceptum fluviis destituere vadis, suscipit Eridanus fotumque liquentibus undis solatur densis clausus harundinibus:

« Parce, precor, Phaethon, lacrimisi tua vulnera sensit 5 Saturnus summi pulsus ab arce poli.

Cuique suis stant fata locis; mihi volvitur amnis, amnis inexhaustis non rediturus aquis.

Terra tibi est genitrix; coelum tamen inde petisti;

ipse docet casus, quid ferat hora sequens. io

Expertus patrium decus ingratusque parenti, cede polo, et tenebris qua potes usque late.

Tutius in parvo vives lare. Sors mihi in arane est.

Et tamen a nimbis a pluviisque petor.


428


CARMINA


>5


20


25


30


35


40


45


50


Optasti currus patrios; excussus ab illis vix nostris tutus sedibus hospes ades.

Qui ruit ex alto, praeceps ruit; ima ruina nulla est; e summo qui cadit, ille cadit.

Te casus, te fiamma docent, quid iure timendum, auxilium nostris qui petis ustus aquis.

Hospitio laeti accipimus dabiturque quod optas;

quicquid opis nostrae est, sub tua vota venit». Talibus Eridanus. Gemitus hic sustulit heros oraque flumineo torrida rore lavat:

« Mi genus exitio fuit incertique parentes, me studium famae traxit in excidium; exul agor coelo pulsus patriisque quadrigis, eicit et tellus, ustaque pellit aqua, solaque in Eridano superat spes». Haec ubi dixit, illius madidos concidit ante pedes.

Sublevat hunc genitor solioque imponit acerno atque hos coeruleo movit ab ore sonos:

« Est mihi nata tuis annis comes; hanc tibi trado, o Phaethon, nostrae pignora certa domus».

Vix haec, cum teneris circum comitata puellis prodit de thalamis Eridanea patris; affuit et formosus Hymen cecinitque hymenaeos, omnis et ad thalamos turba vocata coit.

His Phaethon felix taedis regnavit ad amnem et iunxit socero sceptra superba suo; nunc alto positus solio, nunc pressus ad imum Fortunae instabiles edocet esse vices.

Nos quoque fatorum leges per utrumque secuti solamur cantu tempora nostra senes; bine Amor, inde Venus mulcent, dulcissime Carbo, ut mihi sint senii taedia nulla mei.

Stella mihi solamen adest, mihi molle levamen Eridanus, niveas dum canit inter aves: ipse canit, recinunt eyeni, iuvat aura canentis, hos inter cantus en mea nympha venit,


ERIDANUS


4


amplexuque senem dignatur et oscula iungit et nostra in tenero collocat ora sinu.

Exitus hic vitae, post bella gravisque labores, sive senecta levis, seu iuvenilis amor.


XIX

De Eridanea, Pasyale et Stella.

Inter frondosas salicum requieverat umbras capta viri illecebris Eridanea sui, ipsa suo crinem domino pectebat eburnis componens digitis marmoreaque manu.

Candida fluminei mirantur brachia cycni, miratur niveum populus alba decus, blanditur dominis litus, blanditur et unda vernaque odoratis aura strepens foliis.

Mincius ex alia viridem recubabat ad alnum;

Pasyale in tenero ludit amata sinu.

Ipsa parat sertumque sibi sertumque marito, serta simul violis pictaque serta rosis; illi Naiades fusaeque per arva Napaeae selectos flores, liba cana ferunt; comit nympha virum, coinit vir et ipse maritam, udit et alterno nuptaque virque sinu.

Lusibus his, dum spectat Amor, dum mater Amoris, ipse et Amor plaudit, plaudit et ipsa Venus.

Ecce procul devecta Pado Nereidas inter Stella micat, radiis Stella corusca suis, qualis mane novum surgens Cytherea sub ortum inter clara deùm sidera prima nitet.

Pasyale assurgit dominae, coniuncta marito excipit in mediis Eridanea choris, laeta canunt cycni, fundit Venus aurea rorem, ambrosiae Cyprius stillat ab axe liquor,


CARMINA


immixtus nymphis interque heroidas errat blandus Amor, blandis ludit et ipse rnodis.

Mox ridens: « Quod carnet habet vates meus», inquit;

telaque de pharetra seligit ipse truci, altera, quis menti vulnus meditetur amarum, altera, quis sensus in sua vota trahat; excussitque valens. Haesere hastilia; caecum mens hausit telum, sensus et ipse labat.

Arsisti, Phaethon, flammis ambustus anhelis;

me tacitae flammae caecus et ignis edit.

Urimur, heu miseri; calidoque in pectore fervet ignis edax; in me saevit acerba lues.

Quid queror, ah demens? Caeco nutrimur ab aestu, nutrimur flammis, tectus et ignis alit.

Vita mihi fax est. Venti, spirate frequentes; vescimur en facibus, vivimus et zephyris.


xx

Ad Borgium.

Sirisium, Borgi, domus est tua, quam rigat amnis Siris in Herculeis advena litoribus; bis consedit avus, terra devectus Ibera, quem procul a patria Martis abegit amor.

Te nec bella iuvant nec te iuvat aereus ensis, parta nec hostili praeda cruore placet.

Otia Musarum sequeris dulcisque recessus, proque tuba colitur tibia blanda tibi; quin et amas carmenque tibi iuvenile probatur, Delia et ipsa tuo semper in ore sonat, nec non Eridanus et opaca Mincius umbra, Eridanusque tibi Stellaque nostra placet, quae nunc frondosis longe pulcherrima ripis laeta Padi ad veteres ludit amans salices.


ERIDANUS


431


Immemor, ha quid, Stella, senis, quid ludis ad amnera, 15 praeda futura tuis credula fluminibus?

Credis Naidibus, credis te, Stella, Napaeis?

Ista tibi invideant lumina Naiades, invideant pictae (fallax heu turba) Napaeae.

Inter formosas, hei mihi, nulla fides, 20

nulla fides fluviis. Rapuere et flumina nuptas, tuta nec est ullis, hei mihi, forma locis.

Est tibi Pasyale, simul Eridanea cavenda;

invidia heu nullis parcit amicitiis.

Tuta manes formosa domi; sed parce fenestris, 25

ad crimen causas ipsa fenestra facit; parce et porticibus, templis quoque parce dicatis;

rara fides templis raraque porticibus.

Quid timeam, ignoro; timeo tamen, o decor ipse

rarus ab insidiis tutior esse nequit; 30

me cycni terrent plumae, meque aureus imber;

sub terris aditus et sibi fecit Amor.

Tu vero secura domi solabere fuso et curas animi candida mente leva: non prodit thalamis Aurora absente marito 35

inter et ancillas pensa columque trahit, exspectatque senem redeuntem ad munera lecti, exemplum certi cauta puella tori.

Haec, Borgi, dum nostra legis, dum carmen amorum, fac nullam teneas esse in amore fidem. 40

Quicquid amas, fruere inque diem, neu differ in annos; ni matura legas, post modo poma cadunt.


XXI

POMONAM ALLOQUITUR.

« Die age, die, Pomona (tuis sic semper in hortis praeniteant ramis pendula poma suis),


CARMINA


die age, die: cultis errat dum Stella rosetis, dum carpit violas, dum legit ipsa rosas, qualis per flores et per vernantia culta visa tibi, quales ore referre deas? »

« Talis per flores, qualis per sidera fulget Lucifer, Eois dum micat ortus aquis.

Lilia nudatae vincunt candore papillae Puniceasque genis purpura fusa rosas, qualis Acidaliis Cytherea vagatur in hortis, textile dum capiti nectit, Adoni, tuo. Marmoreum digiti referunt candore nitorem, quaque inovet gressus, florida ridet humus; Paestanumque per ora fragrat decus, inter odores fundit et ipsa suos ambrosiasque suas; et quotiens tenerae saliunt de veste papillae, spirat odorato mollior aura sinu; illius ex oculis zephyri mulcentur et aer fundit ab afflatu gaudia laeta suo.

Talis erat, cultis errat dum Stella rosetis,

Stella tuis, vates, nobilitata iocis; quam Venerem dicas, unum ni distet: ocellis Stella gerit Charites, Cypris agit comites. » Quis nunc teste dea nostros incuset amores, seu vir, seu seram femina canitiem?

Felix canities, cuius requiescit in ulnis sive Venus, similis sive puella deae.

Nostra Tomacellus damnet nunc carmina, damnet Eridanum et socias increpet Heliades.

Necte, puer, myrtum myrtoque intersere rorern, ornet amatorem pietà corona senem, deducantque senem iuvenes, mihi femina plaudat: « Digne senex stellis, digne favore poli ».


ERIDANU S


433


XXII

De Patulci et Nivano.

Fessa sub Hesperidum ramis formosa Patulcis ducebat somnos et gravis aestus erat; spirabant zephyri, zephyris strepit aurea silva, si Iva ciet somnos et sopor ipse iuvat.

Ecce Nivanus adest, non exspectatus amator. 5

Dum puer in volucres retia tenta parat, exsilit liaec sonino puerumque amplexa locavit blanda toro, blandis perfruiturque iocis.

Decipit heu fallax spes et frustratur amantes;

saepe in amore tamen sors sua cuique favet, io

sortis Amor comes est, sors et comitatur Amorem;

quisquis amas sorti, credite, compos eris.

Aurum multa potest, multum lacrimantia verba, praevalet haec ipsis et pretio et lacrimis; temporis haec spatio gaudet; vos tempora laeti i 5

exspectate, suo tempore laeta venit.

Sorte sua bello reges potiuntur, opinns victorum victor gaudet et exuviis.

Sorte triumphat Amor, sortem veneremur amantes:

ipsa seni et cupido, candida diva, fave, 20

Quamquam, Stella, mihi sors est tua certa voluntas, haec spes, haec tempus, haec sine fraude fides, nobis Eridanus, nobis et Mincius umbra, blanditurque suis Pasyalea vadis; sors igitur nobis sit mutuus ardor amandi, 25

mutua sors, certa sinius uterque fide.

Tempora qui spectant, ainittunt tempora; dives temporis est, nulluni qui sinit ire diem.

Nulla dies sine amore fluat, nox occupet umbras

deliciis, luces occupet ipsa dies; 30


I. I. Fontani, Carmina.


2b


434 CARMINA

nox lucem, tenebras pellat lux inter amandum;

vita brevis; profert tempora laetus amans. Vivit, amat quicumque suoque potitur amore; non vivit, fructu quisquis amoris eget.


XXIII

De Sebetho.

Cantabat vacuus curis Sebethus ad amnem, si vacuum sineret perfidiosus Amor:

« Ipsa veni ad salices et opacae umbracula vitis, ipsa veni ad nostros, culta Labulla, modos:

5 en hic coeruleae saliunt per litora nymphae, ludit et ad fontes pietà Napaea meos.

Culta Labulla, veni, sunt hic tibi serta parata, nexa simul calthis, iuncta simul violis, liba servantur canis praelata pruinis, io quaeque meis iactat se melilotos agris,

fragaque servantur summo mihi lecta Vesevo, fraga Maroneis mane petita iugis.

Sunt etiam geminae frondosa in vite cicadae, cesserit his cantu vel philomela suo; i 5 hae tibi munus erunt, et erunt tua munera ranae, quae mecuin ad salices carmina culta canunt.

En audi, ad salices, formosa Labulla, venito;

dum canimus, volucres due, age, et ipsa choros. En sternunt niveae muscosa cubilia nymphae,

20 o ros in pratis ipsa futura meis ».

Talibus ille suis incassum clamat ab antris, incassum ad salices murmura vana iacit.

Non mihi ad Eridanum, mihi non ad Mincida ripam, non opus ad salices; « Lucida nympha, veni »;

25 nil opus est cantu nec picti munere serti, nec quae de rainis rauca cicada canit.


ERIDANUS


435


Tantum opus obsequiis. Sponte en mihi candida fulget in thalamis, nostro Stella corusca toro, sponte meo cubat ipsa sinu. Mihi plaudat ovanti

ipse Amor, e curru plaudat et ipsa Venus. 30


XXIV

Ad matronam.

Quid rides, matrona? Senem quid temnis amantem?

0

Quisquis amat, nulla est condicione senex.

Quisquis amat, iuvenem par est, matrona, vocare;

at qui nullus amat, iure sit ille senex.

Tempus habet metas et constat tempus ab annis 5

et peragunt annos sidera cuncta suos; solus Amor nescit tempus nec subiacet annis, aevo sed fruitur perpetuusque manet.

Quid mihi nunc annos obiectas quidve senectam?

Nullus Amor fines terminat ipse suos. 10

Te, matrona, decet metiri tempora, quam nec ullus amat, nec scis praeter amare merum.


XXV

Ad Stellam.

Ferrum Hebrus, ferrum Tibris colit acer et ingens Euphrates, ferrum Rhenus et Ister amant;

at pace Eridanus gaudet studiosus amantum, et thalami et pacis munia lenis obit.

Eridano pia vota pii reddamus amantes, 5

fumet odoratis ara verenda focis.

Tu vero, mea lux, (etenim tibi cultus Amoris tantus inest) aris debita solve sacris,


CARMINA


Eridano benedic detectis compta papillis, compta sinu, pexis non sine lege comis; mox Genio da tura facesque incende Sabaeas et mihi delicias nocte ineunte para.


XXVI

Auras alloquitur.

Dicite, felices aurae, Bundenidis undae

quae colitis ripas, quaeque et amoena Padi, dicite frondentes quid agat meus ignis ad alnos aut quid ad Argentae moenia litoreae.

An menior absentis tacitos suspirat amores, et vetus est illi vulnus ut ante novum?

Rara quidem virtus, constans amor. Hoc tibi nomen, Stella, dedit, stabilis quod tua cura manet. Scilicet et tnemor es tantorum grata bonorum, quae tibi noster amor munera multa dedit; praesentemque senem faciunt tibi munera nostra, quodque et amor iubeat, gratia et ipsa simul. Heu heu, nec strepitis, frondes, auraeque, siletis, et mutae in cursu conticuistis, aquae; nil mihi responsant aurae, tristesque silescunt;

criininis est taciti conscius ipse pudor.

Immemor ha cur, Stella, senis, cur ludis ad alnos Argentae? Immemorem munera te faciunt. Scilicet est pretiosus Amor, venalis amantum spes et in ambiguo vieta fides pretio.

Immemor ah veteris capitur mercede recenti quaeque puella, novis subdita muneribus. Venalis species, pretiosa est forma decorque:

nimirum pretio quaeque puella subest.

Venditur en auro coelum, venduntur et astra, Stellaque nostra novo inunere capta venit;


ERIDANUS


437


vendit Amor mercesque suas mercator avarus, institor et fallax, ales et ipse rapax.

Ite, redite, aurae, meaque haec maledicta referte:

« Venisti pretio capta, puella, senis, venisti et iuvenis; iuveni vetus ipsa rependes inox pretiuni. Has poenas da levitatis, anus.

Haec sors est in amore et sunt haec mutua amoris: quae vendit iuvenis, post emit ipsa senex».


XXVII

De Stella.

Funditat e coelo radios Latonia Phoebe, quis teneros fetus floridaque arva rigat; funditat et radios Phoebus, quibus omnia lustrat, calfacit et flatnmis quaeque creata suis.

Stella mihi sol est, eadem mihi roscida luna;

hinc fovet et flammis, irrigat hinc et aquis, Stella eadem ferit ex oculis oculisque medetur; haec mihi et hostis Amor, haec et amica Venus.


XXVIII

De Stella.

Qualis flaventes zephyrus permulcet aristas,

Sirius ardenti dum coquit arva face, qualis languentes liquidus ros excitat herbas, dum fremit horrenti fervidus ore Leo, talis et aerumnas risu fugat et levat aestus 5

Stella meos, risu Stella iocosa suo.

Huius enim risus mihi ros est. huius ab ore aura venit, zephyris lenior ipsa suis.

Aura, fave, foveasque senem, zephyrique, favete,

et foveant risus, Stella benigna, tui. io


CARMINA


XXIX

Amantes esse miseros.

Sol hiemes, sol aestates moderatur, et idem tempus agit noctis, tempora lucis agit; talis Amor, rixas idem pacemque procurat, idem laetitiam tristitiamque movet.

Sol aestus, sol et glaciem tenebrasque diemque;

diverso tamen haec tempore cuncta facit: ast turbas requiemque simul, lacrimasque iocumque miscet Amor nullo tempore certa gerens; semper enim variat dubius, semperque vacillat. Quam miser est omni tempore quisquis amat.


xxx

De Telesina et Puderico.

Ecce venit Telesina; Venus comitatur Amorque;

parce, puer, pharetrae, tu, dea, parce faci.

Ipsa feri, Telesina, oculis; vos parcite telis;

ipsa oculis iacias tela facesque tuis.

En et adest Pudericus; Amor, ne stringe sagittas, conde, Venus, faculas; tu, Telesina, feri.

Prima quidem sint tela oculi, quis corda sagittes et dicas: « Amor haec tela cruenta iacit ». Altera tela, faces risus sit, Cypridis arma, risus amatoris vincula certa tui.

Haec ubi, die Veneri, dicas, Telesina, et Amori :

« Hic meus est, telo concidit iste raeo, arte mea curandus et est». Mox pallia dextra reice et ornatos candida pande sirrus ac rursum formosa oculis risuque ferito, qualis Achillea plaga iterata manu.


ERIDANUS


439


Namque et Amor, geminata facit dum vulnera, sanat;

ut sanes, iterum, bella puella, feri.

Ne qua tamen veteris plagae sit forte cicatrix, hanc line mox linguae blanda liquore tuae, oscula neu cessent etiam geminata. Superbit, quae dare cum possit plurima, pauca negat.


XXXI

Ad Marcum Antonium Sabelmcum

SCRIPTOREM H1STORIARUM.

Dum Venetum historias, dum bella, Sabellice, narras et scriptis ornas tempora nostra tuis, dum memoras tot gesta virùm terraque marique, assonat et plausu terra salumque tibi, interea nos fata gravant, fors improba vexat, decidit eque suo nostra senecta gradu.

Non iacet ipsa tamen casu nec territa tanto mens mea nec variis corruit icta malis; nec fortes fortuna premit, quin erigit, et me

tollit hurao, quotiens saevior ipsa furit. io

Orbavit nato carisque nepotibus, at non orbavit mentis robore, non animi ; orbavit genero; non mente, aut corde. Probatur igne aurum; vitium decoquit ipse focus.

Amisi geminos terrarum lumina reges, 15

in quibus heu patrium ius mihi paene fuit; amisi sociamque domus dominamque cubilis, partem animae (maior pars erat illa mei); non me discussit belli tremor, Alpibus acta

tempestas, non me Gallicus iIle furor, 20

unde meis partus studiis honor et decus, heu heu, eripitur primus et sine labe locus.

Non tamen infractive animi deiectave virtus concidit, aut cessit qui fuit ante vigor;


stant et opes animi validae; ridemus iniquas Fortunae insidias instabilisque vices.

Utendum ingenio, nitendum pectore, mente praestandum, ne fors saeva nocere queat.

Quin et, si noceat, pulsanda inuma; nullus sponte ruat; miser est qui ruit ipse volens. Quin etiam duros casus inopemque senectam solamur cantu Pieridumque modis, et nunc Sebethi gelidos spectamus ad amnes hinc illinc socias ludere Naiadas, et nunc Lucrini madidas de fonte puellas ad speculum flavas arte ligare comas; nunc nos ad virides vocat Antiniana recessus et vocat ad primas blanda puella rosas, nunc offert sese choreis spedata Patulcis laeta suis hortis, laeta Patulcis agris.

Nil agro uberius, nil est felicius hortis:

utraque me immemorem res facit esse mali ; rura mihi sunt ver, sunt horti florida veris tempora, deliciis et mihi vernat ager.

Haec inter varias vario de flore corollas nectit amatori Stella benigna suo, olim ignis, nunc vel senii mihi dulce levamen et fax in tenebris Stella corusca mihi.

Quin veteris memores sortis de pectore curas eicit ipse recens et redivivus amor; quique senex quique et fatis iactatus, amare ipse potest, fatum vincere et ipse potest.

Hic ego sum gravis ipse annis, gravis ipse senecta, fortunaeque minis exagitatus amo, et modo Pausilypi scopulos, modo culta Vesevi impleo non solìtis litora carminibus.

Hinc referunt valles, hinc prata virentia reddunt «Stella, senis lacrimis, Stella, vocata veni.

Me miserum, Eridani retinent te frondea rura, Argentae retinent moenia grata tibi ;


ERIDANUS


441


sed nec te retinent, et amor senis urget amantem, inque meos properas, lucida nympha, sinus.

O ades exspectata, senem complectere, meque blanda fove et socio fessa quiesce toro, qualis ad illecebras cani regressa mariti 65

Aurora optatos laeta petit thalamos».

His casus solorque meos fragilemque senectam;

Delia nulla mihi, nulla Corinna seni est.

Ficta iuvant; quae nostra tamen patientia fatum

aut fugit aut mollit, si superare nequit. 70

Tu vero decus historiae, cultissime Marce, dum sequeris, quae te gloria rara manet, neu nugas contemne meas neu despice lusus, qui mea fortunae vulnera cruda levant; namque et opem morbis contraria saepe tulerunt 75 et saepe insolita venit ab arte salus.


XXXII

Ad uxorem mortuam DE OBITU Lucil FILII DEPLORATIO.

Nona mihi, coniunx, agitur vindetnia, cum te abstulit immiti funere avara dies.

Interea memor ipsa tori lectique iugalis et rara culti cum pietate viri ludebas mecum in somnis et adesse solebas, alloquio et curas ipsa levare meas, ipsa gravis casus et solabare dolentem ipsaque miscebas gaudia nostra tuis; omnis erat mea cura tibi communis et omne sive voluptatis, sive doloris opus; viva mihi in tenebris obversabare et obibas viva domus rnunus officiumque pium.


442


CARMINA


»5


20


25


30


35


40


45


Quaenam haec invidia est? Mihi quis deus obstitit, ut tu desereresque virum desereresque senem ?

Non mihi te solitae noctes, non somnia reddunt, ventilat ad thalamos umbra nec ulla meos.

Quo manes illi socii, tua dulcis imago?

O sors, o fati tempora iniqua mei, o coniunx male grata seni, male grata marito, sola tuis, coniunx, dedita deliciis.

Elysiis ipsa in campis per roscida prata tu modo cum nato laeta vagare tuo; illi contexisque rosas, contexis hiantem narcissum et violae lilia cana nigrae; illi purpureos mixtim coniungis honores, spargis et ambrosio docta liquore comam; quin et perpetuum Parcis servas amaranthum, quique etiam flores Punica mala ferunt.

Scilicet has tibi blanditiis, has grata corollis, has tibi placasti sedula nuineribus, quo natum avulsumque sinu colloque parentis ipsa tua teneas sub dicione tuum.

Quaenam haec invidia est simul et consortia nostra liquisse et natum surripuisse patri et baculum eripuisse seni? Veruni utere, coniunx, sorte tua felix, sorte beata viri, deliciis fruere Elysiis, fruere optima nati blanditiis, matris perfruere ipsa bonis, maternos imple affectus; sedisque beatae dona fluant nato mellaque laeque tuo.

At mea canities et despectata senectus, orba suo innisu, non ope fulta sua, nuda iacebit, egens et desolata nepotum, sola toro ac mensis, sola die ac tenebris.

Non heres mihi, non nostro qui sanguine crescat quique suum blanda voce salutet avum, ante focumque hiemes nec qui soletur iniquas garrulus et nostros lusitet ante pedes.


ERIDANUS


443


Deserti thalami, deserta cubilia et ignes,

quaeque viris fuerat porticus ante frequens; 50

omnia sunt male amica seni; non aura nec umbra, non citharae aut cantus, non iuvat ipse sopor, non choreae, non serta placent; quaeque aura nepotum sola iuvat, soli nulla relieta mihi, non spes venturae prolis. Tuque, o mea coniunx, 55 his succurre malis et mea damna leva.

Mecum ergo in tenebris, mecum thalamoque toroque nocte ades, amplexus et pete nocte meos: o si quos nati amplexus, si qua oscula tecum

attuleris, si quos illius ore sonos, 60

non mihi canities gravis aut sit iniqua senectus, sed somni faciles auraque et umbra iuvent.

Hoc mihi praestabunt sopor et tua lenis imago, hoc vitae, hoc mortis mite levamen erit; nec mihi defuerint tolerandi exempla doloris, 65

quaeque usus docuit, monstrat et ipsa dies.

Omnia naturae sub legibus orta tenentur, et quis principium est, his quoque finis erit; utque diem nox atra rapit, sic lumina vitae

exstinguit letum cunctaque morte cadunt. 70

Hora tamen nec certa et vitae terminus anceps;

quamquam incerta, suo tempore et ipsa cadunt.

Mille simul sociis vestitur floribus arbor, ad fructum veniunt paucula poma suum; nec mortis tamen una via est; haec grandinat aer, 75 his nebulae, ast illis ventus et aura nocent, pluribus exitio est aestus glaciesve nivesve, haec uredo necat, halitus aut nocuus, contrahit e coelo vitium pars maxima, partem

decutit e ramis vis inimica suis. 80

Haec eadem vitae ratio: mors undique saevit lenta aliis, aliis praeproperata venit.

Naturae imperio niorimur; parere necesse est; imperium lex est; lex ratione viget.


444


CARMINA


85 Hanc sequimur, dux haec vitae rectique bonique, qua sine nil rectum, nil queat esse bonum.

At rerum ratio, lex et natura bonumque conveniunt in idem ius et idem retinent; nec mors naturam refugit legemve, sed illis 90 paret et obsequio fungitur usque suo.

Hinc mortem tolerare decet ratione magistra, quae doceat cineri nulla subesse mala; mors igitur toleranda, mali sibi nescia, cura sit ipsa quies hominis sitque quietis opus.

95 Hinc ego felicem tete, nate, auguror et me iure et utrumque sua commoditate fruì ; te, quod defunctus vitae videare periclis, me, utar quod patria condicione pater.

Tu vero coelo positus radiantia cernis 100 astra prius patrio nota magisterio,

atque iterum divum effigies et munera monstrat Uranie, illa tuo cognita Musa patri.

Ergo, nate, tibi parta est de morte voluptas, atque aevo frueris perfruerisque Deo.

105 Siquid vero ex morte mali quidve inde doloris, est patris officium ducere id esse meum, quod fructu careo vitae, quod adempta propago, quodque ipsi steriles et sine fruge suraus; quamvis et nostros sedet Tranquilla dolores, no dignaque neptis avo nataque digna patre. Solatur sed me, tibi quod iam parta beatae sors vitae est nulli concutienda malo, solatur quod et ipse brevi te consequar una visurus surnmi lucida tecta poli,

115 visurusque Deum, coelique in parte receptus coniuge cum cara saecla perennis agam.


APPENDICI



APPENDICE A


VERSUS EXTRAVAGANTES


I


Ad Balbum sodalem, de munere libelli

EDITI PER ANTONIUM PANHORMITAM. [Dal codice Vaticano latino 2858.]


Delicias Siculi mitto tibi, Balbe, poetae, quas modo ab Aoniis rettulit ille iugis, quas sacra Calliope blanda dictavit in aure, dum lepidis calamos aptat in articulis.

Sed tibi miranti, releges dum saepe, caveto 5

ne liber is stupidis decidat e manibus: ille gerit gemmas, illi sunt inclyta dona blandaque in auratis gratia carminibus; illuni Pimpleo nymphae compsere sub antro

et minio titulum Cynthius excoluit, io

illuni painpinea limatuni pumice fronde deque suis liederis Euliius involuit; quem, canerent gelidae Musae dum vertice Cirrhae, aspersitque sua Cypria tunc venere.

Sacra Panhormigenae facimus cum carmina vati, 15 in nostros calamos currite, coelicolae;


CARMINA


scilicet et tanti non est cantanda poetae gloria vel superis vel sine teste love.

O niinium dilecte Iovi, cui solis ab aula in laudes currunt agmina sancta deùm, cui Phoebus nitidis pendentem barbiton armis sepositumque diu temperat ore melos, cui Venus et castani dederat prò coniuge Lauram, cuius ab ingenii Pallas honore rubet; et quamvis superat forma praestante puellas, nobilitate tamen non erit ulla prior, tantum cara suo quantum non ulla marito, quantum non lepido parvula neptis avo.

Sed castos Caesar nuper diiunxit amantes:

ah pereant reges ipsaque regna simili.

Quaenam, Alfonse, tibi fuerat iam tanta voluptas legatimi liunc Venetis mittere pisciculis? per te Laura iacet duro deserta cubili et queritur longos non properare dies, et te conviciis tota iam distulit urbe,

quae Venus et castus dicere cogit Hymen.

Quid faceres, Caesar, ni te tua cura teneret, atque amor ardentes subderet usque faces? Gaude, Laura, tuis coniunx flectetur ocellis, spernet et irati Caesaris imperium; plus illi poteris uno prodesse labello,

laedere quam Caesar, quam vel obesse deus. Heu, heu solabor alios periturus amantes, cum me solari non queat ipsa Venus.

Quando erit illa dies, tibi quae me, Cinnama, reddet pendeboque tuis, lux mea, brachiolis? quando erit, ut liceat cara saturasse figura lumina et in tenero me implicuisse sinu?

Quando erit, ut possim tecum consumere noctem servatumque diu carpere basiolum?

Tunc extrema mihi veniat iam deprecor hora, namque erit hoc nullus sanctior interitus.


APPENDICI


449


il


Ad Miniatum, de misero discessu suo

AB OCULIS PUELEAE.

[Dallo stesso codice.)


Quam mihi difficilis vita est, Miniate, futura, quantaque curarum milia, quot lacrimae: cogor dilectam, miserum me, linquere amicam et sine amore meo longum iter incipere, cogor et optatos infelix perdere ocellos 5

illius, heu, mihi quae carior est anima.

Hoc unum solaciolum, Miniate, relictum est, eximit hoc tristi e pectore cordoliuin: anxia namque illic, ubi mens desederat, omnis

est animus, qui me fugerat, ad dominam. io

Quod si concordes mea rumpent stamina Parcae et nostrum excipient pallida stagna caput, non tamen emoriar; vivam post fata superstes membraque erunt tantum obnoxia funeribus.

Namque animus dominae remanens in pectore laetum 15 ver aget optato conditus hospitio.


in

Ad Laurentium Miniatum sodai.em,

QUI FAESO SCR1PSERAT SUAM PUEEEAM LANGUERE. [Dallo stesso codice ]

Parce, precor, Miniate, meum contemnere amorem, sic sit in amplexu culta puella tuo, sic tibi sit facilis iucundi mater Amoris et faveat votis semper amicus Hymen.


I. I. Pontani, Carmina.


29


45® CARMINA

5 Nam tibi quid prodest nostram languere puellam? Quidve meum temptas, insidiose, malum?

Non ita, Laurenti, credebam te mihi amicum, perditum ut ires me deliciasque meas.

Sed Venus et sacri defensor Apollo poetae io efficiant, ut sint omnia vana tibi;

et mihi felicem reditum dent fata sororum, ut referam dominae non bona dieta tua.

Ah qualem de te sumet mea Cinnama poenam, ah quali tum te supplicio afficiet i 5 Illam non lacrimis, non flectes vocibus ullis, quin linguam atque oculos eripuisse velit; et frustra veniam posces, errasse fatendo, nam sine verberibus parcere nulla solet. Despiciat flentem dedigneturque precantem,

20 despiciat lacrimas nostra puella tuas,

et, simulac mentem satiaverit, haec tibi dicet:

« I nunc et discas omnia saeva loqui ».

Dicite, dii magni, quanam ratione puellas (idque impune) licet laedere saepe viris?

25 Pace deum dicam, si sint mihi numina vestra, ipse puellarum magnus amator ero; conatusque aliquis nymphae maledicere linguam sentiet exsectam tum sibi forficulis.

Sed, quoniam magno non sunt sine numine amantes, 30 a nobis saeva est poena futura tibi.


IV

Quod in amore plus ei amar iti ei sit

QUAM DULCEDINIS.

[Dallo stesso codice.)

Multa in amore meo sunt gaudia, multa voluptas, multa etiam quae non possumus exprimere:


APPENDICI


451


contra in amore meo non gaudia, nulla voluptas, nullaque quae nolit quilibet effugere.

Nani mihi si quicquam dulce est, mea Cinnama, tecum, 5 miscetur subito tristis amarities; quorum dumtaxat si vis pensare libellam, uncia mellis erit, quod reliquum hellebori.


Y

Ad Cinnamam, quae misereatur sui.

[Dallo stesso codice.]

Ecquem lacrimulis impones, Cinnama, modum? quando mi misero requiem dabis, improba? Vides ignibus exuri me, nec tu proiicis aquam.

Crudelis, quae nec tuo amanti porrigis opem, et nec tantillum miseret te, perfida, mei.

O ego non felix, qui tam crudeliter amo, nullaque me redamat, sed contra mi male cupit.


vi

Ad animum suum.

[Dallo stesso codice.]

Quid faciam, mi anime? Ecquid consulis, ut faciam nunc?

Nani cum corde milii sunt inimicitiae.

Sed puto fecistis foedus simul. Et faciam quid die, age die, Amor, et consule, quid faciam. Effugere animus simul et cor; dux Amor illis.

Die quid agam, Venus, et consule quid faciam. Hospitium his praebet mea Cinnama. Quid moror? Illis sum comes: hospitibus quinta, Venus, venias.


452


CARMINA


VII

Ad Musam, de lascivia libelli.

[Dal codice latino 78 dell’Elett. Bibl. dei Duchi di Baviera.]

Lascivum quicumque leget, mea Musa, libellum, ut puto, non il li mentula tristis erit; sed poterit cunnum futuendo Ungere mulae et soleas pariter calceolosque meos.

5 Forsitan et quaeret vitam tempusque poetae, ut futuat vatem et solea et crepidis.

Bis denis, illi dicas, me crescere in annis, horridulasque mihi die etiam esse nates; et tamen in tenebris si tentus venerit ad me, io dum pedicabit, sentiet esse bonas.

Si queritur, quod tu tam spurca voce loquaris, die quod te futuo, quod futuo ac futuo.


vili

Ad Titum, de lascivia libelli.

[Dallo stesso codice.]

Facunde Tite, corculum Guarini, nostrum dum legis arrige ad libellum, cuius nequitiae procaxque lusus possunt herniolam senis voracis 5 Aurispae patris irrumationum,

vel siquid mage languidum, incitare. Quem legit quotiens malus poeta non hircos timet irrumare capros et calcaribus arrigit malignis 10 telas diffutuitque aranearum.

Quod si non potes a severitate


APPENDICI


mentem flectere paululum maligna, semper te Venus oderit nec ulla optet femina te tuumve penem.


IX

Lectorfm alloquitur

[Dal codice 84 della Bibl. Comunale di Cortona.]

Pruritum feret hic novus libellus ad rubri luteum dei sacellum, qui semper puerisque furibusque minatur gladioque mentulaque.

At tu, si sapias, cave, libelle.


x

Laus Ursaiì puellae.

[Dal codice Marciano latino XII, 169.]

Quos capis nigris iuvenes ocellis, Ursa, vehementi miseros furore vexas, aeternus manet et Cupido caecus in illis;

nani tibi formam tribuit decentem Iupiter, crines croceos Apollo atque lucentes oculos, micant qui sidera tamquam,

et genas pulcras nirnis et mamillas et manus longas digitosque longos. Liliurn non sic neque Luna candet corpus ut Ursae,


454


CARMINA


diva quod laudat Venus et Minerva. Nil tibi desit, speciosa virgo, castior cum sis magis et pudica nempe Diana.

Purpurae cultu tenuique Coa attrahis nulluin iuvenum, tuo sed candido collo, roseis labellis, fronte serena.

Sola nativo superas decore.

Ursa, mortales homines deosque, et caput, multa Veneris quod arte pinxit Apelles.

Iupiter, cur hanc faciem moraris? Desinet viles habitare terris inter humanos: magis apta coeli est scandere regnum.


XI

[Dal codice I, 25 della Bibl. Comunale di Perugia ]

Si tibi forma data est, quamvis dare numina possint, et natura suas concumulavit opes, utere; rapta fugit, celerique simillima vento constantes aetas nescit habere pedes.

Sic modo dum viridi pendent ex arbore poma collige; cuncta facit deteriora dies.

Forma diu nulli fida est, ciani fallit habentem atque inter fìores concidit ipsa suos.


APPENDICI


455


XII

[Dal codice Viennese Palatino 9977.]

Invita eripior, non quod me longius optem vivere; natorum me pia cura movet.

Edideram infelix mater sat laeta gemellos; orbatos eadem reddidit una dies.

At tu cui, coniunx, geminorum cura relieta est, exstinctae matris perfer utramque vicem;

et tibi erit quotiens uxoris morte dolendum, vivere me gemino pignore certus eris.


xin

Alfenius medicus ad uxorem Praxillam aegrotam

NEC MULTO POST MORITURAM.

[Dallo stesso codice.]

Ne, PraxilJa meae coniunx fidissima vitae, nostra tibi medicam dextera ferret opem, eripiunt en me crudelia fata priorem, inviditque meis Delius hoc manibus.


XIV

In obitu Michaelis Verini Ugolini f.

[Dal codice Laurenziano Mediceo LXXXX Sup. 28.]

Funus Apollinei defiet Michaelis acerbum turba brevesque dies stulta fuisse dolet. Saecula Cumaeae superavit longa Sibyllae, qui victura dedit tot monumenta, puer.


456


CARMINA


XV

Ad illustre*! principem Ioannem Aragoniam,

QUOD NEC AURO NEC GEMMIS CAPIATUR IS, QUI VIRTUTEM COLAI', SED PIETATE ET IUSTITIA, QUALEM EANDEM ESSE DICIT.

[Dal codice Madrileno Aa-318.]

Non aurum gemmaeque iuvant quem candida virtus veraque divinae gloria mentis alit; sed pietas rectique animus sibi conscius aequi et nulli in primis dedita corda probro.

5 Namque auro vix sola hoinini mortalia Constant; virtuti coelum sideraque alta patent: divitiisque feras tantum praestamus et auro, at virtus superis noe facit esse pares.

Qualem ego cum te norimque admirerque, Ioannes io Maxima Aragoniae gloria honorque domus,

non aurum gemmasque tibi, sed carmina vates afferò, sed mentis pignora grata meae; carmina, quis patrios cultus laudesque deorum et partum divae virginis ipse cano;

15 nam neque sit tali quicquam tibi munere maius nec queat ingenio dignius esse tuo.

Adde quod et sacer ipse sacras a limine Musas non arces, vati sed tua tecta patent: il li sunt vates, illi sunt carmina curae,

20 qui Musis et qui vate canenda facit.

Tu modo vela tuae felicius erige puppi et qua coepisti pergere perge via.

Non laudum tibi dulce decus, non gloria derit, sed maneant summi praemia digna patris;

25 virtutisque tuae memores tibi laurea texent serta deae vatum Castaliusque chorus; perpetuoque feres meritae praeconia famae, splendida nam numquam facta perire queunt.


APPENDICI


457


XVI

In ducem Calabriae.

[Dal codice Vaticano latino 2842.]

Mense pluit toto. Martis spectacula Caesar iussit: cessarunt nubila, sol rediit.

Quis neget hoc? Superi metuunt vel Caesaris arnia; vel tu vis domino, Phoebe, piacere meo.


XVII

[Dal codice I, 25 della Bibl. Comunale di Perugia.]


Pone iram vanosque, Leo, compesce furores; non satis Herculea procubuisse manti est ?

Expulimus Turcas gentes populosque nefandos, consilio Italiani qui petiere tuo.

Quid saevis invisus divis scelerumque minister?

Poena manet, tanti criminis ultor adest.

Alfonsus tibi iura dabit colloque catenas;

Adriaci nec te proteget unda maris.

XVIII

[Dallo stesso codice.]

Roma, quid insultas? Non dummodo ferrea collo vincula nectuntur? Vico ego dux Calabrum.

Si palmam pugnae iactas, Fortuna repetet hanc laudem: novit reddere et illa vices.

Tu certe numero, vera vi glorior ipse; 5

testis quae multo sanguine terra rubet.

Nondum etiam nostrae vires animusque labescunt, neve etiam oblita est vincere Parthenope.


CARMINA


XIX

lOVIANI PONTANI CARMEN DE ARTE PaT.AEMONIS TER EUM INVENTA AD ANTONIUM PaNORMITAM W.


Grammaticae partes casus et nomina monstrat ars mea, quoque modo dictio quaeque fluat, quidve sequens possis verborum noscere formas aut quonam fuerint verba premenda iugo. Cetera sunt parvo carptim memorata libello, plenius ante artes quae docuere meae.

At me confectum carie turpique senecta rodebat murum dente timenda cohors, sensissetque iterum crudelia fata Palaemon, iuvisset pietas ni, Ioviane, tua, cuius nunc meritis optata perfruor aura,

Antoni doctos iussus adire lares.


(i Kiìil, Grammatici Latini , voi. V (1868), p. 525.


APPENDICE B


DOCUMENTI CONCERNENTI LA PUBBLICAZIONE DELLE POESIE PONTANIANE


I

Lettera del Pontano a Francesco Gonzaga, marchese di Mantova, cui è dedicato il De horlis Hesperidum (Soldati, p. xvn).

Ill.mo et Ex.ino S.re Ad me non occorre altro salvo recoman- darme infinite volte ad la V. 111 .ma S.ria, ad laqual io so deditis¬ simo per la excellentia sua et per la gloria dei soi maggiori. Ho alcune cose dedicate al vostro nome, ma le cose de ingenio hanno bisogno de multa et longa limatione. Però la V. Ex.tia habia pa- tientia. Culte quando siano faranno honore ad lei et al auctore, quando vadano inculte succederia el contrario. Iterum me reco¬ mando ad la Ex.ma S.ria V. Nap. XIII novembre [1500]. De V. Hi.ma S.ria Deditissimo Servitore Io. Pontano.


II

Dedica dell’edizione aldina di Stazio del 1502 (Soldati, p. xvii sg.).

Aldus Manutius Ioanni Pontano S. D. Superioribus diebus venit ad me Soardinus Soardus Bergomas, vir bonarum literarum studiosus ac integer vitae scelerisque purus(i) et tui amantissimus, tulitque divinum illud opus tuum de signis coelestibus, cui Ura¬ nici, quod xà xax' oùpavòv tractet, a te inditum nomen, item Me- teoruni libros et Hortos Hesperidum heroico carmine, dialogum


(1) Orazio, Od . I 22, 1.


460


CARMINA


praeterea quendam prosa oratione. In quibus omnibus contendis meo quidem iudicio cum antiquis autoribus. Quamobrem statini, mi Pontane, coepi, ut soleo doctissimos quosque, amare te vehe- menter. Ante quidem magnum te virum esse a multis audieram; sed (ut de Isaeo scribitur) maior inventus es et cannine et prosa oratione. Quod nemini adhuc non modo nostrorum, sed ne grae- corum quidem video contigisse, ut idem in utroque scribendi ge- nere feliciter elaboraret. Quare cum Papinii libros haberem in ma- nibus, statui eos typis nostris excusos sub tuo nomine publicare, ut quo possem modo benevolentiam ergo te meam tibi ostende- rem. Simulque ut pollicerer tibi omnia a te composita, si ea ad me dederis, curaturum me quam diligentissime imprimenda; ut videant gaudeantque studiosi omnes habere nos hac aetate quem opponere possimus antiquitati. Vale.


Ili

Lettera del Pontano a Suardino Suardo, del 31 Dicembre 1502 (P. de

Nolhac, Les Correspondants d’Alde Manu ce - Roma 1887, p. 280 sg.)

Messer Suardino carissimo(0, con summa satisfactione del mio animo ho receuuta la uostra de septe del presente ad li 26. Re- spondero breuemente ad le parti necessarie. Et primo resto con summa obligatione ad messer Andrea Nauigerii che ne ha[bbia] uoluto tanto egregiamente honorare con li soi suauissimi uersi- culi ; neramente con sua benigna supportatione, ha non poco trans¬ portato; ma la bona affectione e de tal natura che con difficulta se contene intra li soi confini. So tutto suo; recomendateme ad la sua bontà, [et] li dicate dolcemente che non se uoglia ingan¬ nare circa le cose mie, [le] quali, perbenche siano de homo stu¬ dioso, pur sono commune et populare. Non serro ingrato quanto in me serra de tale testificatione.

Quanto al mag.co Baduer ne uoi possete fare altro ne io. Restoue obligatissimo del facto; per lo aduenire fate quello ue serra possibile; dolme per li posteri, piu che per causa mia. Al mg.co messer Marco Antonio ...W non ue ne sia affanno recom¬ mendarli me et questa recuperatione del libro.


(1) Abbiamo corretto tacitamente alcune sviste del Nolhac.

(2) Marco Antonio Michiel.


APPENDICI


461

Messer Michel de Porto con meco multi anno sono che uso

grandissima humanita.(0 intra lo epigramma In sotnnis et Pro-

missum mihi . Lo epigramma che comenza Baianas intrat inter Cum mollis et Comptis Altilius. Terzo, Tecum si liceat inter Suni gratae in tenebris et Et noster quoque (*).

Possete attendere ad la stampa de la Urania liberamente.

Le Hesperide mandaro poi in Venetia a messer Alto Romano bene emendate et qualche altra cosa. Voi non solo site da me nominato in quello dialogo, ma etiam in altri lochi, perche uè voglio bene et meritatelo.

Intitulatione de li Hendecasyllabi e questa: loannis Iouiani Fon¬ tani ad Marinimi Tomacellum equitem A capoti/animi liber incipit. Se alcuno vole fare alcuna epìstola per la stampatone et seruir- sene, ad me e summo piacere et ho caro el faciate noi. Tucta la Academia et io principalmente, et uolesse Dio la aeta compor¬ tasse che alcuna fiata ce potessemo reuedere. Io sempre de que¬ sta optima volunta uerso me serro ben recordeuole. Et in Vene¬ tia et in Bergomo salutate li agnati et parenti el fateli intendere che so tutto loro, perbenche sia al uerde deli mei anni. In Na¬ poli, oltimo decembre 1502.


IV

Lettera di P. Sumnionte ad Aldo Manuzio del 2 agosto 1505. (P. de Nolhac, op. cit. ; 1888, p. 203 sg )

Al mag.co Messer Aldo Manutio Romano. In Venetia.

P. Summontius Aldo Manutio S.

Aide, librariorum decus omnium, quoscunque ulla tulit aetas, salue. Quia differri nimium tua in Pontani libros impressio uide- batur, coacti sumus illos Neapoli, quibuscunque licuerit typis,


(1) Manca una quindicina di ridile, la lettera essendo tagliata nel mezzo. Il testo riprende con indicazioni intorno al gruppamento degli Endecasillabi.

7) Si tratta di Emec. II, 11 (In somnis) t II, 13 (Prontissimi mihi ), End e c., 1. 24 (BaianasJ ì I, 23 (Cum mollis), I, 25 (Comptis Altilius). Endec. II, 36 (Tecum si liceat) x Endec. I, 3o (Sunt gra aej, Endec . II , 37 (El noster quoque). Questo sposta¬ mento posteriore non è stato seguilo né nella Aldina, né nella Summontiana ; tutte e due hanno lo stesso ordine.



462


CARMINA


excudere. Coepimusque ab Elego et Lyrico , quod quidern utrun- que uno absoluemus uolumine. Uraniaìu tibi, Hesperidum hortos Eclogasque ex Pontani quasi testamento reliquimus, quod multo ante ab ipsomet ea tibi fuerat prouincia demandata. Cui si ipse rei operam daturus es, mitto ad te nunc reliquas eius Eclogas simul cuin aliis quae apud te sunt imprimendas; quas ideo ad te fortasse non missas suspicamur, quod in archetypo eius, ubi om- nes simul leguntur Eclogae, duas has non iuueuimus, quae sepa- ratae ac dispersae inter eius scripta repertae sunt, nondum rece- ptae in sedem suam. Quod si forte has ipsas antea a Fontano acceperas et ego nunc frustra miserim, non me aut transcriptio- nis aut chartarum iacturae poenitebit. Si vero impressio haec, quam tam diu exspectamus, tibi minus est cordi, pergratum uni- versae Academiae nostrae feceris, tui quidern amantissiinae ac inuenta tua quotidie magis magisque admiranti, si nos hac de re feceris certiores, ut per nos tandem ista in lucem prodeant, quo¬ rum apud te tam diu archetypi resident. Nani si tu ea, quae saepe pollicitus, impressurus es, alia nobis ineunda est ratio operis no¬ stri; statimque post hanc, quae in manibus est, impressionem, ad edenda solutae orationis uolumina accedemus. Quam ob rem, ut quod agamus certum sit, consilium nobis hac in re uelim ape- rias tuum, ne Pontani nostri memoria diutius sit in obscuro, neue plurimorum expectationem ne dicam efflagitationem defraudemus. Vale. Neapoli. 2 0 Augusti 1505.


V

Lettera di P. Summonte ad Aldo del 29 agosto 1505. (P. de Nolhac, op. cit., p. 204 sgg.)

Al Mag.co Messer Aldo Manutio Romano: etc. In Venetia.

Magnifico Messer Aldo, Hauendo io transcripte queste Eclo- ghe , che adesso ui mando et scripta una epistolecta per laqual ui auisaua di alcune occorrentie, secondo per essa indenterete<0, prima cliio habbia hauuto il modo di mandarle, hauemo hauuta questa gratissima nouella, che con lo uostro felice auspicio siano impresse la Urania , li Morti et le Ecloghe del Fontano, secondo


(1) È la lettera precedente in quest’Appendice.


APPENDICI



per uostra lettera et per la forma medesma da noi al S. Messer Iacobo Sannazaro mandata hauemo inteso. Delche si è preso tanto piacere per tutta questa città, come si ueramente fosse resusci¬ tato il Pontano nostro.

Cuius quidem felicitatem in hoc licet etiam admirari, che le opere sue si siano ritrouate ad tempo di hauere ad sortire un Aldo Romano per suo librario, doctrinam simul et diligentiam cuius in hoc genere nemo est qui non et norit pariter, et ornili merita laude persequatur. Per il che noi del canto di qua per sua parte ui ne rendemo le condigne gratie, perche pare pos¬ siamo già adesso bene sperare, per essere cominciate sopto tale auctore ad publicarsi le opere sue, che poranno le restanti simil¬ mente ala giornata uenire tucte in luce, secondo noi altri con ornile studio ricercamo. Il quale effecto per mano nostra si farà con maior reputatione che per qualsiuole altro, che certo anchor che il nome del Pontano sia per se pur grande, pare che adgion- gendoseli la auctorita uostra, le cose sue uadano omnimamente piu superbe ed altere. Gratie dunque innumerabili ui rendono tutti questi S. gentilhomini et litterati nostri meritamente et denique tutta insieme questa inclyta citta, come quella che dal suo Pon¬ tano tanto illustrata iustamente li deue.

Vegno adesso ala epistola che cosi vecchia ui mando. Sapete, Messer Aldo, come poi la morte del Pontano sete stato tanto et pregato et sollicitato di quello che adesso hauete facto(>\ et lo anno passato essendo ritornato lo S. Messer lacoboU) de Pranza et hauendo multo litterizato con uoi sopra questo stampare, ben¬ ché io auante pluribus hoc ipsum litteris tecutn egeram per Ale- xandrum Calcidonium Venetum librariuni, denique non possen- dosi di ciò hauere risposta alcuna certa, ne spes quidem ulla tu- turae impressionis, mi confortano ad pigliare io tal carrico in parte, come quello che piu cognosceuano affectionato del Pontano, lo- qual certo con quanta incommodita et danno mio ad ciò mi sia condocto è già a tucti noto. Io una uolta mi trouo inuiluppato in la maggior latica che si possa per homo litterato patere, et ho già imparato di hauere di noi compassione, et è pur vero quel che in una epistola uostra ho letto sopra un libro greco per uoi


(1) Vedi le cause di questo lungo ritardo nella lettera dedicatoria dell’Albo a Soardo Soardino, num. seguente della nostra Appendice.

(2) Sannazzaro.


CARMINA


4 r U

impresso, quando ui lagnate di tanti affanni, quali per giouare altri sostinete, doue son queste parole in la memoria mia si fixe, che mai piu saldo in marmo non si scripse: « Me, post septem ferme annos, ne horam quidein solidae habuisse quietis». Cosi bisogna pur fare chi uole fare cosa bona et hauere honore. Ap¬ presso ho lassato quasi ogni altra mia facenda et mi so posto ancho in le dispese (come uoi sapete) necessarie in tal exercitio per fare stampare questo libro deli Elegi et Lyrici del Fontano, et questo per non comportare, che tante fatighe di un tanto homo andassero in perditione, riseruando pur ad noi la Ura?iia come cosa maiore, una con li Horti et Ectoghe, secondo per la epistola mia qual perciò ui scriueua legerete. Che quando una minima certeza hauessemo auuta, che per uoi si hauea ad ciò dare prin¬ cipio, mai ne Messer Iacobo ne altro haueria permesso che per qualsiuoglia se ne stampasse un uersiculo, et questo con ogni ragione, perche ne io ne altro chi si sia ha da concorrere con la grandeza et prestantia vostra in tal lauoro. Dolesi ciascuno di noi, et in primis ego, che questa una opera si troue adesso co¬ minciata per me, per uoi mandare ad domandare al presente la copia di queste medesme cose, per hauerle ad soggiongere al uolume dela Urania , che quando non si trouasse la opera in la¬ uoro et impressa in bona parte, ad noi tutti seria stata somma gratia, subito mandarvela, et toglieree di fatica et dispesa. La cosa è qua, voi sapete che danno io reciperia quando questo uolume si unisse con la Urania uostra. Lasso iudicare et determinare ad uoi. Io in ciò non mi so posto (come ho dicto) per altro che per excitare dal sonno questi libri, non per mercantare ne fronteg¬ giare con uoi, qual tegno ragioneuolmente in somma riuerentia.

Quando uogliate usare questa gentilezza per darmi tanto spa¬ tio, prima che uoi li uogliate subgiongere al libro nostro, che io li possa smaltire, questi pochi libri che sono, cioè 400 non piu, che mi persuado se venderanno prestissimo, farete officio di per¬ sona humana et uirtuosa, qual sete di qua riputato, non compor¬ tando tanta iactura mia, doue non è alcun danno uostro; benché per la grandezza di questo uolume non so come commodamente si potesse unire con lo uostro, che li miei son 14 libri come ue- derete subito che sera stampato, che ue lo mandarò ad uedere. Intertanto uoi porete col nome di nostro S. Dio publicare queste opere, secondo scriuete desiderare, et quantunque lo priuilegio mio commande che nulla opera qualsiuoglia che sia del Puntano


APPENDICI


465


si possa stampare in questo Regno, ne stampata per altro che per me portarsi d’altra parte ad uendersi qua, nientedimeno quanto specta ad cose uostre restarò contento si possano uen- dere qua ad piacere uostro, facendoui godere liberalmente lo pri¬ vilegio mio....O) da hoggi ue la consigno et tegno ad uostro se- ruitio, perche noi da sequire (piacendone) la impressione de [l’altre] cose Pontanice, ad me non bisognaria più tal priuilegio, che usceria fora del affanno del stampare, et cosi [ui] manderia tutti quelli originali che uoi uobrete quali tegno io tutti in mio potere, conseruati solamente ad qfuesto]. Et ad talché piu presto

10 potessi uscire di questi 400 libri, et uoi poi sequire vostri di¬ segni di soggiongerli al [libro uostro?] ò fare altro, secondo ui parerà, uolendomi aiutare uoi in farne uendere alcuna parte in questo paese [uostro?], come uolisseuo fosse fatto deli uostri qua, me ne auisarete ordinandomi quanti et come ue li hauessi de m[andare] che subito ue li crederla, sequendo liberamente quanto me ordinasseno et spero trouarisseno un libro impresso con tal diligenza che forsi non ui despiaceria. Che cose siano questi che per noi si stampano, le porete uedere per la [charta] stampata, qual con questa ui mando, laqual da tergo tene la lista de tutti

11 supradicti 14 libri, cose novamente et elimate et di nono com¬ poste per lo Pontano, quanto specta ad multe et uarie additioni, et così de l’altre cose che son da imprimere; legerete la lista in ditta charta stampata, oltra le quali ce sono anchora 15 libri... 14 de rebus coelestibus in prosa, opera molto extimata da lui et da questi altri di qua, in laquale redditur rat[io] physica et pro¬ babili in toto corpore Astrologiae. Ad uoi sta adesso eligere quella opera che uolete per stampare... prego fatemi risposta.

Vale. Neapoli. XXVIII 0 Augusti 1505.


VI

Lettera di Aldo a Suardino Suardo (Fontani Opera , Yen. 1505, fol. 1S5 r.)


Aid. Suardino Suardo Bergomati. S.

Stimma benevolenti in te mea, ob dulceis mores tuos et vitae integritatem, suauissime Suardine, fecit, ut Pontani nostri Ilendc-


(,) Il margine è ritagliato; il De Nolhac supplisce alle parole mancanti.

I. I. Pontani, Carmina. 30


466


CARMINA


casyllabos cura nostra excusos sub tuo nomine emittendos cura- rem in manus studiosorum. Tum etiam, quia cum Venetiis esses, hendecasyllabos ad te treis et triginta supra centum, quos de te composuerat, misit, ut una cum Urania et caeteris poématis suis mihi imprimendos dares. Atque utinam tunc id Tacere licuisset, cutn et tu aderas et ipse vivebat; praesertimque cum quam ma¬ xime id cupere videretur, et quasi praesagiret, id quod evenit, ut ante e vita discederet, quam characteribus nostris, nostro studio, suos lusus excusos videret. Satis enim et nostro et illius desi¬ derio fecissemus. Vidisset quantum curae, studii, laboris doctissi- mis suis ac divinis poématis informandis adhibitum a nobis fuis- set. Vidisset lucubrationes suas, suos lusus, sua pignora amari, amplecti, venerari a studiosis iisdemque doctisimis. Quam quidem rem non accidisse et tunc tuli moleste et nunc maxime doleo. Adde quod primo exemplari intercepto, alterimi sua ipsius manu perscriptum te absente ad me misit, orans obsecransque etiam atque etiam, ut acceierarem editionem. Sed vide infortunium : Simo ille philosophus, cui ad me librum dederat, in febrem gra- vissimam in itinere incidit, paucisque post diebus Patavii moritur. Iisdemque diebus et Pontanum ipsum decessisse renuntiatum est. Illud etiam mirabere, anno fere post, ex quo is obiit mortem, exemplar ipsum mihi fuisse redditum. Haec autem ad te propte- rea publice scripsimus, ut nos quod in liunc usque diem istaec opera edere distulerimus, et apud te, cuius censuram facio plu¬ rimi et caeteros vel istorum poeinatum cupidissimos, vel Pontani amantissimos hac epistola expurgaremus. Vale.


VII

Aldo Manuzio dedica la sua edizione Pontani Opera (Ven. 1505) a Gio¬ vanni Collaudo (ibid. fol. 1).

Aid. lo. Collaudo (0 caesaris ab epistolis. S.

Frequens est apud graecos proverbium, Collauri officiosissime, X»ip X e£ P a vticcsi xal Sàx'C'jXog 8cbcxoXov, quod est latine, Manus


(1) Johannes Kollauer, segretario di Massimiliano, s’era immatricolato a Bolo¬ gna nel 1489, si fece ivi dottore nel *99, era canonico a Trieste; da 1504 in poi s’in-


APPENDICI


467


inanum lavat et digitus digitum. Quoniam tu plurimum favisti no- bis apud Maximilium Caesareni prò Academia constituenda cum Io. Fruticenus eruditus iuvenis istic meo nomine accurate rem literariam procuraret, et, qui tuus est amor in literatos viros et doctrinas, assidue faves, meas esse partes duxi, ut quo possem modo, gratum mihi extitisse officiurn tuutn cognosceres. Nam etsi nihil est adhuc factum, tamen quod et tu et Matthaeus Longiusb) viri doctissimi ac integerrimi Caesaris a secretis ad me scripsistis, tum vero Caesar ipse benignissimis literis significava, futurum tua opera, tuo studio facile spero, praesertimque cum rex natus ad cominune bonutn id maxime cupiat, ut quemadmodum est ar- morum, ita et bonarum literarum sit decus et gloria. Quare Io- viani Pontani poemata, quae et meo, et doctorum omnium indi- fio, cum antiquis certant, sub tuo nomine publicamus tibique muneri mittimus. Delectabit te (scio) non inediocriter Urania , cum et ortus et occasus syderum leges solisque ac Lunae prognostica et pleraque alia lectu dignissima. Delectabunt Meteora , cum nu- bium, ventorum, pluviarum, grandinimi, maris procellarum, terrae inotuum atque id genus plurium causas leges. Delectabunt /torti Hesperidum citriorum et citrorum cultu peruario, praetera Macro-


contra come magister epistolaris nella cancelleria imperiale; nel 1505 celebrò a Stras burgo, insieme con Thom iS Wolff, Giovanni Francesco Pico della Mirandola e Peu- tinger un « symposium sapientum », cfr. Hans Rupprich. Der Briefwechsel des Konrad Celtes y Monaco, 1934, p. 530 sg.

i) Matthaeus Lang (1468 1540), da Augsburg, ministro onnipotente di Massimi* liatio, fautore degli umanisti, nel 1505 vescovo di Gurk, nel 1513 cardinale, nel 1515 coadiutore di Salisburgo, nel 1519 arcivescovo di Salisburgo e primo membro nel governo per le terre austriache, cfr. Ullmann, nella A II geme ine Deutsche Biographie voi. 20 (1884), p. 610 sgg. Aldo Manuzio, infastidito dai tempi burrascosi, dai con¬ traffattori ddle sue pubblicazioni, perdite di denari ed altre seccature aveva con¬ cepito il progetto strano di lasc ; ar Venezia e di stabilirsi in Germania sotto la pro¬ tezione dell 1 imperatore Massimiliano per istituirvi una Accademia, ma per ripren¬ dervi nello stesso tempo la sua attività d’editore. Sopra questo proposito getta nuova luce una lettera di Johannes Cuno a Pir kheimer, scritta a Venezia il 21 Dicembre 1505: ...parai enim se idem Aldus migrare in Germaniam, sub titulo regio Germa- uorutn Academ am aliquo loco sibi praefixo instituere cum quibusdam aliis admo- dum doctis viris partim graece, partim hebraice, qui Aldo imprimente op.imos quosque libros germanicam pubem apte erudianc, non solum bouis artibus, sed, ut praetendit idem, pericia et militari exercicio, ut docti literis non imbelles inveniantur, sed quisque, ut ait, et doctum virum et strenuum militem agere possit, cfr. W. Pirck- hkimers, Briefwechsel , hersg. v. E. Reicke , voi. I, Monaco, 1940 p. 280 sgg.— Ibici. una lettera d’Aldo stesso a Kollauer parlando del medesimo progetto.


46 S


CARMINA


nis et Lepidinae rusticae dulcesque confabulationes, et caetera omnia Pontani nostri docta, culta, elegantia, varia, copiosa, et piena ingenio. Vale.


Vili

Prefazione di P. Summonte all'edizione della Lyrica del Pontano (Na¬ poli, 1505; fol. 1 r-2 v).


P. Suminontius Actio Syncero Sannazario patritio Neapolitano S.

Pontani Elegos una cum Lyricis ad te inittimus, Acti Syncere, tuoque nomini merito inscribimus, quippe cuius potissimum bene¬ fìcio nuper effectum est, omnia ut eius opera Neapoli quam dili¬ gentissime imprimerentur. Habetur etiam hac in re mihi ratio minime negligenda, quod multis ante (ut audio) annis, quasi hoc idem ille praesagiret, tibi uni post mortem scripta commendarit sua. Quo minus autem ab Heroico initium fecerim, illud obstitit, tiuod Pontano auctore paulo ante ipsius obitum provinciain liane Aldus Manutius singularis et cloctrinae et diligentiae vir susce- perat, suis ut typis quibus hanc aetate nostra imprimendi artem illustravi divinam Uraniani, Meteora, Hortos Ile sperici uw, Eclogas- que excuderet. Quod cum ita esset, nolui ego quasi testatoris violare voluntatem. Cum praesertim audiam id nunc Venetiis agi a Manutio. Relinqua deinceps pergam edere partim tuo partim Suardini Suardi nostri liortatu incitatus, cuius quidem et praecla- rum extitit bis edendis oflìcium ac pietas in Pontanum: ut legant per vos bonarum litterarum studiosi (praeter haec ipsa atque ea quae de Aspiratione, de Obedientia, de Fortitudine, de Principe, de Liberalitate iam pridem in lucem prodierunt, praeterque Dialo- gos, qui Charon et Antonius inscribuntur) alia quoque nunc plu¬ rima Pontani volumina, quibus qufdem perlegendis bona pars vi- tae par esse vix queat. Hi sunt quinque de Prudentia libri, de Magnavimitate duo, unus de Immanitate, de Fortuna tres , sex de Sermone et facetiis, Historia item belli Neapolitani. Dialogus de numeris poeticis et lege historiae, qui Actius tuo de nomine appellatus; alter titulo Aegidius , multiplicis argumenti; tertius de Ingratitudine, cui ab Asino nomen est inditum; libri duo com- mentationum in centutn sententiis Ptolemaei iisque ipsis elegan- ter in Latinum sermonem ab eodem conversis ; de rebus praeterea


APPENDICI


469


coelestibus libri quatuordecim. Non inseram his imperfecta alia, nam libellum de mundi Sphaera ab eo tibi promissym, ex quo tamquam graduin ad universam Astronomiam facturus erat, nova quadam ratione inchoatum reliquie Omitto etiam mirum opus de tempore, quod non multo ante inceptum scribentis e manu im¬ portuna mors extorsit. Quare desinant falso queri homines nostri temporis Romanam olim linguam simul cum imperio corruisse. Cum in omni scribendi genere usque adeo hic nostra tempestate floruerit, ut nunc vel maxime vigere tum ingenia, tum doctrinae videantur. Unus enim e veterum recentiorumque numero et pu- blicis quidem negotiis occupatissimus nihil ingenio intentatimi, nihil non facile superatum reliquit, felicissime tandem cuncta quae- cumque voluit, est assecutus. Et enim multi non discesserunt ab Elegia, Senarioli nonnullos graciliorque tantum Musa delectat. Sunt qui nec deflexerint ab Heroica maiestate. Sed qui poetico simul atque alio genere aeque scripserit, ne in Graecis quidem (quod adhuc legerim) quemquam habemus. Nam si gloriari lieviit Ciceroni, quod unus et forense pariter secutus esset et quietum orationis genus, quae Ioviani Pontani tam vario in stilo gloria esse debeat, aliorum sit iudicium. Quis hunc putet a Naeniolis illis depressisque versiculis ad Uraniae gradatili! sublimitatem ascendisse? Quis inquam eundem arbitretur qualis in cannine et eo quidem multiplici fuerit, talein sese etiam praestitisse in prosa oratione? Veruni de tanti viri laudibus non est hic dicendi locus: iudicabit de eo posteritas, quem reliquias prisci temporis non dicet solum, sed magnum quoque affirmabit illius fuisse incre- mentum. Nec vero adduci quisquam facile poterit, ut credat na¬ sci hunc potuisse temporibus nostris. Denique hoc non tacuerim: Felices nos omnino nec sine invidia indicatum iri, quibus vivum obtigerit Pontanum videre. Quod autem ad itnpressionis nostrae munus attinet: finitis hac nostra et Manutiana excussione carmi- nibus reliquutn tempus impendetur orationi solutae. Sed illud in primis teste te, Syncere, persuasimi omnibus velim : non nulla ex his operibus inemendata a Pontano relieta, immo vero quaedam adeo distracta et paene dixerim amissa, ut vix ea nobis licuerit bine il line te duce atque investigatore colligere. Quae imprimenda potius ita uti inventa sunt duximus tuo praecipue usi consilio, quam committendum, ut in tenebris diutius tam egregii labores delitescerent. Dabunt igitur (ut aequum est) scriptori veniam qui- cumque haec legerit, siquid non omni e parte exactum in tanta


470


CARMINA


librorum copia invenerint. Quamquam (ut opinor) non tam pote- rit legendo^ aliquid eos offendere quam divinitas hominis admira- tionem afferre. Vale.


IX

Epilogo di I*. Summonté alla medesima edizione. P. Summontius lectori S.

(fol. i4Ór).

Habes, amice lector, praeter Uraniani, Hortos et Bucolica re- liqua omnia Pontani carmina unum hoc in volumen collecta in quod nos (nequid omnino ex illius carminibus deesset) inemen¬ data etiam quaedam necdum perfecta ut Eridanutn, Sapphicosquz cum aliis a Fontano ipso emendatis congessimus. Atque ea qui- dem opuscula non semel supprimenda esse cogitavimus, sed piane videbatur impiuni venerandis tanti viri scriptis, quem vivimi om- nes merito coluimus, audaces post obitum manus inferre. Boni igitur constile, quisquis ea leges, intercisi morte operis inemen- datique rationem liabeas. Occurre quaeso qua decet aequitate ca- lumniis rerum humanarum memor. Cum praesertim tot al a eius- dem extent opera, egregia illa quidem atque exculta, quae prò bis paucis exorare veniam vel facile possint. Quod vero ad codi- cis Aderii spectat, Pontani ex archetypis quatuordecim hos Elego- rum Lyricorumque libros accurate transcriptos scias, plenum sane atque integrimi unumquodque opus eoque ordine digestum, quo archetypos ipsos Pontani tnanu scriptos invenimus. Reliquum est, ut enarratiunculas quasdam, quas propter rerum novitatem inse- rendas necessario tluximus, legere non graveris. ValeUi.


X

Lettera di P. Sumonte a Angelo Colocci, s. d. (F. Colangei.o, Vita di G. Pantano, Nap. 1826, p. 190 sgg.).

P. Summontius A. Colotio S. Quae jampridem mihi concepta est de te opinio, non sinit ea credere, quae mihi nuper Suardi- nus noster abs te audita retulit. Nani quo ipse pacto falli te ju-


( 1 ) Seguono le annotazioni che in questa edizione formano l’Appendice BXI1I.


APPENDICI


471


dicio existimem, quod acerrimum ubique in te reipsa perspexerim? Absit a me falsa haec de te persuasio, quem ita mihi in animo constimi, ut non nisi recte possis et sentire et loqui. Nec vero est, cur e longinquo excusationes prò te quaeram, cum perspec- tum habeam te aut illa ipsa, ita ut ab aliis acceperas, Suardino retulisse; aut, dum amico cuipiam nimium fortasse tribuis, eius maluisse judicium sequi quam per te rem ipsam perpendere. Quod si non plus aliis hac in parte (quae modestia est tua) quam tibi ipsi credere voluisses, longe alia procul dubio tibi fuisset senten- tia. Sed ad rem venio.

Quos isti damnant (ut Suardinus nuntiavit) Tumulorum libel- los supprimendosque potius censent fuisse, duplex nos ratio, ut eos omnino ederemus, impulit. Una, quod licet multis ante an- nis inceptum, auctore tamen ab ipso paulo ante ejus obitum abso- Iututn opus hoc esset atque emendatum : additis in principio libelli utriusque proemiis ad Petrum Compatrem tunc jam mortuum, quem duobus ante Pontanum annis constat obiisse. Altera vero causa est, quod si qua forte abdicanda e Pontani scriptis visa nobis essent, quod longe a nobis consilium semper abfuit, ad ea quae inemendata atque imperfecta ab ilio relieta sunt, injicere manus justius licuisset: qualis Sapphicorum est liber et Eridanus. Verum (ut in Epistola quadam nostra praefati sumus, quae est ine fine operimi illorum)(»> non tantum nobis licere putavimus, ut veneranda tanti viri scripta, quamvis ea manca atque inemen¬ data essent, ulla nos e parte violaremus. Secuti igitur sumus Au¬ gusti in edenda Aeneide consilium, qui neque addi neque imtnu- tari quicquam passus superflua tantum, si qua essent, demi jussitfd. Sed nec postremum hoc nos in Pontano ausi sumus, ut qui nati sub Augusto non essemus. Idque eo libentius fecimus, quod ea sunt alia Pontani scripta, ut facile veniam prò paucis his inve- niant, quibus ultimam illi non licuerit manuni imponere.

Quid quod multo ante Aldus Manutius Tutnulos hos Yenetiis licet imperfectos ediderat? Quales scilicet illos junior (ut diximus) Pontanus primum scripserat. Nondum enim absolutum emenda- tumque opus ad Manutium pervenerat. Quod cum ita sit, quanam ratione notis jam ubique illius scriptis defraudare auctorem licuis-


(1) App. IX.

(2) Cfr. E. Dikhl, Vitae Virgihancie y Bonn, 1911, p. 20.


472


CARMINA


set? An quae pietas in illum nostra fuit, ut ne versiculum qui- dein ex illius scriptis omitteremus, ea vitio dari nunc debeat? Quo circa si tantus Zoilos istos furor in Pontanum nostrum ex- citabat, invehi minus fortasse injuste minusque perperam in Sap- phica Eridanutn que potuissent. Sed tenere modum prudentiusque baec ipsa circumspicere aeger invidia animus nequivit. Ut piane eos appareat odio ac malevolentia praecipites in haec prorupisse potius quatn recta ratione. Scimus nota haec unde primum pro- dierit: non venenum hoc Roma dedit, aliunde ad vos rumor advo- lavit. Scio quid loquor. Notae mihi sunt pennae singulae, quibus bubo hic strixve, ne dicam Fama, sibi alas fecit. Vis dicam apertius? Haud procul hinc est, qui judicium hoc ad vos tam te- merarium misit, cujus cum tnores vitaque tam diversa a Pontani continentia sanctitateque fuerit, tnirum non est non posse homi¬ nem cum illius etiam litteris ac doctrina sentire. Veruni desinam maledicere pluribusque de ilio agere, qui invidia ac maledictis satis superque conficitur suis. Vivit jam post obitum Pontanus vivetque ornili no, dum bonae litterae erunt in pretio. Tantumque abest, ut oblatratoribus his moveri debeamus, ut non parum etiam ex hac ipsa re Pontano nostro gratulemur, cum summa (ut Naso inquit) livor petatb); id quod nec principes illi Homerus et Vir- gilius effugerunt. Adde quod de Turnu/is longe ego aliter sentio; quippe qui id maxime in illis (ut alia taceam) admirer, quod in tanta epitaphiorum copia mira illa sit varietate usus; in quo ego istorum experiri ingenia velini, ne hic jacet et hic situs est sae- pius repetatur. Cum praesertim tam multa illa unum omtiino sint epitaphium. Quod item viri docti in Epistolis Ovidii merito lau- dant, quae pariter omnes una tantum sunt Epistola. Omitto Ro- manae linguae proprietatem poeticumque illum (ut ita dixerim) succuni. Quibus in rebus Pontanus noster est ex onnii recentio- i uni numero (aliorum pace dixerim) facile princeps. Quod si con- tendant exquisitius fortasse aliquid in illis desiderari: illud etiam par est considerent rem unani eandemque exiguam crescere aliter ac variari haud facile posse. Haud fieri posse existimo, ut in hu- jusmodi scribendi genere, quod ex intercisis distinctisque constat particulis et quibusdam quasi corpusculis, aliqua tandem non re- periri, quae aliqui (ut varia sunt hominum ingenia) non displi-


(i) Cfr. Ovidio, Amores , I, 15.


APPENDICI


473


ceant, quod in Epigraimnatis Valerli Martialis quotidie usuvenit, quod ille alia excusare ratione cum non posset, aliter testatus est non fieri librumb). Quis est quaeso tam extra omnem (ut ille in- quit) ingenii aleam, quam M. Cicero ?( J ). Non nulla tamen e ridicu- lis, quae ille plurima enumerat, frigida quibusdam videntur atque illepida. Adeo perieulosum est in hoc, ut dictum est, scribendi genere versari. At dicent haec e Pontani carminibus minus pia¬ cere longeque inferiora videri. Quis judicio eos et tanquam gustu duci suo prohibet? Verum non iccirco abjicienda sunt reliqua. Nempe quae lex hoc sanciat ignoro, ut paria esse debeant omnia scribentis opera. Id quod in nullis natura foetibus servat. Nun- quid Ovidii, ut alios omittam, paria omnia sunt? Dicentem ego non unum audivi indignos videri illius Amores, qui inter alios ejus libros numerentur. Quae quidem judicantium fastidia in omnes fere parata sunt quicumque plura, ut Pontanus, conscripserint. Usque adeo in eligendo morosi sumus, ut fortasse tutius sit ste- rilescere ingenio paucaque aut unum dumtaxat scribere. De quo quidem genere toto dicam piane quod sentio, optima omnino esse conditione, qui foecundiori ingenio praediti plura tractaverint. Aliud enim ejusdem scriptoris opus aliud sustinet et tanquam fovet, licet diversum minusque bonum habeatur. Sicut nec aequa- les sunt in ore dentes; quia tamen simul omnes compacti sunt, alius alium firmat ac continet. Denique paritatem in operibus ad amussim exigere quid est aliud quam ingenia velie hominum ac rerum naturam ipsam varietatis tantopere studiosam permutare? Lusit in Cu/ice, qui mox divinam Aeneiden scripsit. Ceterum qua poena scelus hoc expiari unquam potuisset? Ut quod Pontanus emendatione ipsa opus approbasset illud deinde nos quasi contra testatoris voluntatem supprimere atque in ignetn miltere audere- mus? Absit longe a nobis haec fraus, absit perditissimae auda- ciae flagitium. Nani quod nos arte hac usos criminantur, ut obscu- rata hoc opere, sicut ipsi putant, Ioviani fama, illustriora deinde nostra fierent. Tantum, dii immortales, cadere in quenquam nefas potest? Ut illius famae insidiaturos nos putent, cui tantum omnes jure debeamus; quem ut praeceptorem, ut ducem nostrum vene¬ rati tandiu simus et in quo uno nostrum ornile decus positum esse decreverimus? Quo quidem in officio seu potius stimma erga


(1) Marziale I, 16, 2.

(2) Plinio, IV. H. praef. 7.


474


CARMINA


eum pietate quae impensae, qui labores in edendis ejus scriptis, quae diligentia fuerit nostra, abunde jam notum est. Quis nos a tenebris ea primum vindicare cogebat? Non haec alit monstra Pontani Academia, non amoena ac benigna regio nostra dulcisque iila atque ad otia, hoc est ad litteras ad ceterasque bonas artes nata Parthenope:

Haec loca non Tauri spirantes naribus ignem Invertere satis immanis dentibus hydri(i).

Fraus haec ingensque saevitia ac detestanda immanitas Barba- ris potius tribuatur atque inhumanis. Quod cum ita sit, te rogo, mi Coioti, ut lectis nostris litteris hos de quibus egimus libellos quam primum accurate inspicias teque unum tantum audias. Nani (quae tua est judicii solertia. quae doctrinae magnitudo integer- rimique animi candor) haud aliter omnino, quam nunc scribo, te iudicaturum confido. Vale.


XI

Sannazarii de Summontii pietate(a).

Excitat obstrictas tumulis Summontius unibras, impleat ut sanctae munus amicitiae.

Utque prius vivos sic et post fata sodales observat, tristes et sedet ante rogos.

Nec tantum violas cineri ac bene olentia ponit serta, sed et lacrimis irrigat ossa piis.

Parva loquor: cultis reparat monumenta libellis, cum possint longam saxa timere diem.

At tu, vivaci quae fulcis nomina fama, poscenti gratas, Musa, repende vices:

Ut quoniam dulces optat sic vivere amicos, vivat et in libris sit sacer ille meis.


(1) Virgilio, Georg., 2, 171.

(2) Scampato per la prima volta nell'edizione dei tre dialoghi pon'aniani Ae- tius, Aegidius, Asmus (Napoli, Mayr, 1507) fol. 2 v , e poi, come Epigr. 11 . io, nelle edizioni delle poesie latine del S., ptr es., in Adi Synceri Sannazarii Poe- mata. Patavii, Cornino 1719, p. 202 03.


APPENDICI


475


XII

Hieronymi Carbonis patritii Neapolitani carmen in Summontianam edi- tionemd).

Pontani manes et sacri Musa Poetae, cui nunc Elysium concinit omne nemus, en tua iain volitat doctas post fata per aures fama nec a longa posteritate timet.

Te manus omnis habet, senior iuvenisque puerque observans cupido detinet usque sinu.

Hoc tibi post obitum praestat Summontius, uni dum cura'est cineri te superesse tuo, ut quae saeva duces vincit mors, saeva tyrannos, in te unum doleat iuris habere nihil.

Ipsa licet gelido consumpserit ossa sepulcro, non terere ingenii tot monumenta potest:

Quae non longa dies, rapidus non laeserit ignis nullaque ab irato fulmina missa love.

Nec satis hoc: maius nomen tibi crescit in horas astraque sublimi vertice summa ferit ( J ).


XIII

Locorum aliquot in his Pontani Iibris, quae ob rerum novitatem non facile intelligi possint, explanatio a Petro Summontio viro doctissimo et Pontanicae disciplinae ac noniinis studiosissimo edita.

Lkpidina.

P. 2, 16. Crambane vicus est in agro Neapolitano, in quo et hi alii vici sunt: Theodocie sive Thuducium (P. 4, il), Resina (P. 2, 45), Porticiae (P. 5, 244), Fragola (P. 4, 77), Casulla


(1) Stampato per la prima volta alla fine dell’ediz. principe del De imìnanitate . Napoli. Sultzbach 1512, ristampato dal De Muntbra, L'humaniste napolitain Giro¬ lamo Carbone et ses poèsies inèddes. Napoli, Ricciardi, 1935, p. 46.

(2) Cfr. Orazio, Od . I, 1, 36.


476 CARMINA

(P. 4, 78), Planuris (P. 5, 11), Marana (P. 5, 70) Potiteli a seu Pomelianum (P. 5, 98), Marillia seu Marilltanella (P. 5, 134)» Ansatia vulgo Anciasinutn (P. 5, 158), Ptilvicia (P. 5, 213), Panicoclis (P. 5, 214). Hos praecipue vicos ex aliis, qui in agro Neapolitano sunt, Pontano placuit celebrare. Is etenim ab ado- lescentia ornandae Neapoli gratia hoc ipsum facere decreve- rat, ut scilicet Sebethi et Parthenopes nuptias caneret: id quod tunc in Elegia illa de transformatione Sebethi pollicitus est his versibus (Parth. II, 14, 65-66:)

Tempus erit, caros cum dicenius liymenaeos,

Ut sit iuncta tuo Parthenopea toro.

Hoc tamen longe post, velut promissi memor, senex iam ab- solvit; quod et in nonnullis aliis facit operibus.

Sebethus, fluvius saepe a Pontano celebratus, prope Neapolis moenia labitur. Huius quoque Maro, Statius, Columella memi- nerunt.

P. 2, 16. Mergilline villa est in via Puteolana, ad mare in Pausi- lypi radicibus, iuxta cryptam Neapolitanam, quam Actius Syn- cerus Federici regis munere possidet.

P. 2, 17. Prochyte, Cabrile, Sarnitis (P. 2, 38): a Prochyta, Capreis Sarnoque nomina deduxit.

P. 2, 46. Tristior illa quidem patris de clade Vesevi: Allegoria haec historiae tangit veritatem. Resina enim, ut nunc etiam in eius solio cernitur, a Vesevi incendio, utpote illi vicina, conflagravit.

P. 2, 67. Herclis. Locus est prope Neapolitn occidentem versus, paulum supra antiquam Palaeopolim, ab Hercule, ut Ponta- nus putabat, dictus. Hechiam vulgus appellat.

P. 2, 78. Aequana prope Surrentum, qui locus vulgo Massa Ac¬ quami dicitur, ubi optima nascuntur vina.


P. 2, 78. Amalphis urbs mantima in Picentinis, citriorum copia, fontibus atque aeris salubritate nobilis, clara et Andreae apo-


APPENDICI


477


stoli sepulchro. Urbem hanc Magnetida Hesperidum Pontanus vocavit, quod eius cives magnetis usum navigantibus primi, ut fama est, monstravere. Unde et Antonii Panhormitae car- men in urbis eius laudem:

Prima dedit nautis usum magnetis Amalpliis.

P. 3, 25. Ad attira Minervae. Promontorium Minervae significai, quod est contra Capreas et Aenariam insulas.

P. 3, 39. Herculis ad fontem. Ultra Neapolim sunt fontes, qui ab Hercule Herculani sunt dicti, ibique Heraclea.

P. 4, 3. Bufine sordidus Neapoli vicus, ubi varii generis obsonia venduntur.

P. 4, 8. Intortis torallis. Tentare voluit Pontanus noster, quae summa in eo erat Latinae linguae auctoritas, ut novum om- nino vocabulum in Latinitatem reciperet atque, ut ita dixerim, Romana illud civitate donaret. Est autem apud nos torallus panis quidam peralbus, leni ac lucida crusta, in varios circu- lorum formas intortus, qualis prò divorum templis diebus ven- ditur solemnibus; dictus quidem torallus a toris, ut ipse vo- lebat sive torulis, qui sunt in columnis. Eadem quoque Pon¬ tanus licentia Liguris aviculae a liguriendo nomen usurpavit (P. 6, 48).

P. 4, 18. Pistasis fons est Neapoli in declivi urbis regione.

P. 4, 46. Hermitis Neapoli ab occidente imminet, qui mons sancti Hermi dicitur, villarum frequentia nobilis.

Olympias pars est Hermi montis in eius appendicibus Nea¬ polim versus, quod hodic Olympium dicunt.

Conicle locus prope Neapolim in collibus a septentrione urbem spectantibus; vulgo Canocchiam vocant.

P. 5, 44, 78. P. 2, 4, 46. Gaurus, Misettus, Pausilypus, Vesevus clari satis per se montes.


47»


CARMINA


P. 4, 67. Labulla rivus est, immo fluviolus, per cuniculos Neapo- lim miro opere inductus: sive a labro, ut Pontanus volebat, sive ut alii putant, a bulliendo dictus. Non omittenda hoc loco Dettoli (1, 30) mentio videtur, qui fons est in via Acerrana, non multum Neapoli distans, Pontani et ipse cannine illustra- tus. Hunc Alfonsus, Calabriae Dux, magnificis excultissimisque aedifictis exornavit ac Poggium Regale appellari iussit.

P. 4, 68. Formcltts , fons est Neapoli.

P. 4, 102. Veruni, age, et hoc, coniunx, fas est, requiesce sub arai.

Domum suam poeta designat, quam Neapoli habuit, in ce¬ lebri urbis regione, quae Ad arcuiti dicitur: ea in domo tur- ris est quadrata urbem undique totam despectans, quam etiam turrim alibi ut hic celebrat.

P. 4, 105. Mettseon. Sub Melisei persona Pontanus intelligitur ut in ecloga illa, cuius titulus est Meliseus.

P. 4, 107. Phosphoridos ttalae. L. Martiae filiae obitum mutato no¬ mine dicit, quem in Tumulorum libro et in Urania deploravit.

P. 5, 11. Leucogidis albae. Leucogei montes inter Neapolitn et Puteolos, ab albedine dicti: hodie Lumeta dicitur ab allunine, quod in terra illa fornacibus excocta dissolvitur. Est autem hoc avitum Actii Synceri nostri praedium.

P. 5, 26. Ad Cryptam. Tarn clari nominis est Crypta Neapolitana, quae Puteolos ducit, ut de ea quicquam dicere non oporteat.

P. 5, 36. Liquidissimus amnis it subter. Magnificentiam vult esten¬ dere operis illius, quo rivus, seu potius dicam fluvius, a La- bulla, ut dietimi est, Neapolim per subterraneos inducitur mea- tus, excavato saxo, in quo vetus urbs tota inest fundata.

P. 5, 38. Proxhnaque Uranie scorteum et sua poma paravit. Bene in domo sua Uraniam statuit eamque sibi domi familiarem facit, ut allegorice ad divinos illos de stellis alludat libros, quibus Uraniae nomen indidit.


APPENDICI


479


P. 5, 44. Campe. Planities est velut concha quaedam prope Gau- rum, qui locus Campana dieitur.

P. 5, 58. Ursulon insequitur frontem in signi tus echino.

Castanearum silva est non procul ab Antiniano, quam vulgo Ursulonis crucem appellant.

P. 5, 64. Sorbino e bitno atque ex anni culo viridisco.

Sorbinum et viridiscum vini genera sunt in Campania.

P. 5, 128. Claudicai bine heros Capimontius. Locus in collibus Nea- polim a septentrione spectantibus, agris villisque celeber: et quia montosus, ideo claudus dieitur. Quem in Francisci Pu- derici gratiam, quod ibi villani haberet, celebrat (Hendec. II, 15» 11).

P. 5, 192. Murronem fama est cum coniuge Tifatea.

Loca sunt prope Capuani.

P. 5, 200. Caserta. Notum non procul ab urbe Neapoli oppidum in colle positum.

P. 5, 202. Marcinida. Vicus est prope Capuani ; vulgus Larciani- sios vocat.

P. 5, 217. Cicala. Editior locus supra Nolani.

P. 5, 245. Carmeli ad fontcrn. Fons est in foro Neapolitano iuxta aedem divae Màriae Carmelitanae.

P. 6, 19. Ncsis nota inter Pausilypuni et Puteolos insula.

P. 6, 35. Platamonis. Platamonias celebrat excavatas ad litus prope Neapolim ac factas manu hominum specus, quas vetustas sal- saque maris aspergo magna e parte consunipsit temporumque ipsorum iniquitas: loca nimirurn ad voluptatem aestivasque deambulationes atque convivia excogitata.

P. 6, 54 e 57. Antiniana et Patulcìs. Neapoli mons ab occidente imminet salubritate et villarum frequentia nobilis, in quo lo-


CARMINA


4 Se


cus est Antinianum nomine, ubi Pontanus villani habuit. Hot: etiam in monte Patulcium est ad secundum fere ab urbe la- pidem, in via, cuius adhuc vestigia extant, Puteolana; clarum sepulcro Maronis, quod saepe Pontanus sub Patulcis nymphae nomine celebrans ad Virgilium ipsurn alludit.

P. 6, 60. Ipsa seni blandita seneni cupit. Per senem hunc, cui tan¬ tum Antiniana blanditur, seipsum intelligit, qui rus suum in Antiniano habens Antinianam nymphatn identidem celebrat. Blanditur autem ipse sibi tacite poeta continuatque allegoriam hanc toto discursu, quo de Antiniana agitur.

P. 7, 45. Nascetur qui longinquis procul advena terris.

P. Virgilium Maronem intelligit, qui Neapolim diutius coluit.

P. 7, 57. Nasceturque alias longo post tempore pastor. Se ipsum Pontanus depingit.

Parthhnopeus,

I, 34, 17. Tempora Busuluniana. Petrus Busulunus Tarraconensis

Alfonsi Regis Neap. patrimonii procurator et ob id ipsum ple- risque odiosus.

II, 7, 3. Victoria mater Pii II Pont. max.

II, 11, 21. Thisbe nomen puellae a Leonte adamatae, cuius domus prope fontem erat.

Ue amore coniugali.

I, i, 71. Cermenis rupes in Minervae promontorio.

II, 1, 2S. Asterion. Asterionem celebrat poeta canem suum.

Ili, 2, 49. Fabae sors regia. Martinalitiis coenis regem sorte fabae, quae placentis includitur, creari nota est nostri temporis con- suetudo.


APPENDICI


481


Tumuli.

I, 5. Tumulus Hydruntinorum civiuttt. Pontani aetate Mahometem Turcarum regem misso in Italiani exercitu Hydruntum expu- gnasse caesis crudelitcr oppidanis nota historia: horum deinde ossa Alfonsus, Calabriae dux, pulsis hostibus receptoque op- pido pie sepelienda curavit.

I, 43. Stella mulieris nomen Ferrariensis, quam Pontanus in de-

liciis habuit.

II, 58, 910. Caia. Blanda. Caius et Blandus fluvii sunt Senenses.

Mbndecasyllabi.

I, ii, 10-11. Tebe?ma. Tanager. Ille nions, hic fluvius in Picentinis.


I. I. Pontani, Carmina .


31



NOTA*


  • La nota, redatta in tedesco dal curatore, viene presentata nella traduzione

della sig.na Luisa Vertova.












Quando Gioviano Pontano chiuse gli occhi, nell’autunno del 1503, i contemporanei avevano potuto conoscere attraverso la stampa solo una esigua parte della sua produzione letteraria me¬ ravigliosamente vasta e multilatere: forse un quarto, quanto alla mole, delle opere in prosa e nulla, per cosi dire, della poesia.

Infatti l’edizione apparsa a Venezia nel 1498 che, insieme agli « Opus cu la » di Gregorio Tifernate e di altri, conteneva pure le « Nettiae » e gli « Epigrammata » del Pontano, non può essere avvenuta col consenso del poeta perché le poesie dal « Partheno- pensi.> appaiono qui in una stesura primitiva, che egli nel 1498 non approvava più* 1 '.

Cosi, non dev’essere autentica neppure l'edizione del « De lau- dibtis divinisi, pubblicata a Barcellona nello stesso anno 1498, perché anche questo testo si allontana assai dalla stesura defini¬ tiva e risponde a un esemplare che noi conosciamo da un codice madrileno datato del 1458 e forse di mano del Pontano stesso (*).

Nella lettera al marchese di Mantova dell’anno 1500 (v. Ap¬ pendice B 1) il poeta rileva che: « le cose de ingenio hanno bisogno de multa et longa limatione». Non si andrà errati vedendo in


(1) Gregorii Tiferni Poetar opiiscula. Per Bernardinum Venetum , Venezia 1498, 44 fogli non numerati Vedi Benedetto Soldati, prefazione (pp. LVUI-Ltx) a Joanms Joviani Carmina , Firenze, Barbera, 1902. Per quanto riguarda i manoscritti e le stampe delle opere del Pontano la nostra esposizione si basa sui resultati della ri¬ cerca del Soldati, che ne ricostruì la storia, con avvedutezza ed acume.

(i) Cod. Aa 318 della Biblioteca Nazionale di Madrid; Soldati, p. xxx sgg. Titolo dell’edizione: Liber Joviani Pantani Umbri de divinis landibus . Impiessum Barchiù. per Joannem Luschner Alemannum 14*8. Su quest’edizione, di cui il Sol¬ dati ignorava l'esistenza, richiamò l’attenzione Erasmo Pércopo mila rivista « Studi di letteratura itatiana * III (1901) p. 196 sgg. Il Soldati dà le varianti del mano¬ scritto e perciò anche della stampa nella sua edizione, voi. II p. 227 fgg.


486


CARMINA


questa autocritica poetica il motivo primo del riserbo del Pontano di fronte agli editori. Noi siamo pure in condizione di stabilire direttamente quanto alcuni cicli di poesie si siano modificati, col corso dei decenni, nella fucina dell’artista <«>.

Alla morte del Pontano naturalmente non solo le opere in prosa ma anche le poesie di sua mano si presentavano in una stesura più o meno definitiva* 1 2 3 4 5 ). Ma l’amico da lui scelto un tempo come curatore del proprio retaggio spirituale, Jacopo Sannazzaro* 3 ), viveva in volontario esilio presso il suo re, don Federigo, lontano da Napoli, in Francia. Cosi, la cura dei preziosi manoscritti, ca¬ duti in mano di eredi che non se ne intendevano né se ne occu¬ pavano, fu assunta da un uomo che, pur non avendo mai scritto niente di proprio, si rese assai benemerito della letteratura ita¬ liana: Pietro Summonte(4). 11 Pércopo giustamente si domanda: « Che ne sarebbe avvenuto di quasi tutte le opere pontaniane, del- VArcadia, delle Rime del Cariteo(s), se egli, salvando gli autografi da certa perdita, facendo violenza alla modestia e alla timidezza degli amici, non ce ne avesse dato, con cura filiale e fraterna, quelle nitide e corrette edizioni mayriane che tutti sanno » ( 6 ).

Grazie alle amichevoli relazioni con la famiglia del nostro poeta, il Summonte, nuovo presidente dell’Accademia, riusci a metter la mano su quasi tutti i manoscritti del Pontano, e quando il San- nazzaro nel 1504 ritornò dalla Francia, il Summonte acquistò in lui un fervido e autorevole alleato. Grazie ai loro sforzi comuni la figlia Eugenia Pontano, con atto notarile del 4 Giugno 1505, legò per testamento i restanti libri e i codici rimasti presso di lei, alla chiesa di S. Domenico di Napoli, dove il Summonte aveva depositato i manoscritti del Pontano precedentemente recuperati. Il Summonte si mise con energia ed entusiasmo a stampare le


(1) L’esempio più istruttivo è ciato dal Parthenopeus , per il quale il Soldati ha specificato quattro gruppi di manoscritti, di cui il più antico e genuino risale a ciica il 1451, il più recente proviene dall’anno 1496.

(2) Soldati, p. x.

(3) « ...quod multis ante (ut audio) aunis... Ubi uni post mortem scripta coni- rnendarit » Summonte, Dedicatoria delle Liriche del Pontano , Napoli, 1505, v. Ap¬ pendice P> vili.

(4) Vedi su di lui specialmente la monografia di Nicola Mancinklli, Pietro Summonte , Roma 1923.

(5) Edizione principe dell 'Arcadia, Napoli Mayr 1504 in 4 0 ; di « Tutte le opere volgari del Cariteo » ibid. 1509, in 4 0 .

tó) E. PfcRCOPO, Le rime del Cariteo , Napoli 1892, Introduzione p. ccxiu.


NOTA


487


opere del Pontano, in otto anni (1505-1512) portò a compimento la superba serie degli otto volumi in folio, tutti stampati con la massima accuratezza in Napoli, nel magnifico * tondo » di Sigi- smundus Mayr, Alemannus. Senza la munificenza dei ricchi amici che egli aveva nell’aristocrazia napoletana, sarebbe stata difficil¬ mente possibile un’edizione di quel genere. Per l’abilità nel pro¬ curare il danaro necessario sembra si sia acquistato meriti spe¬ ciali Francesco Puderico; fu richiesto consiglio anche a Elio Mar- chesel*). Ma tutto questo è poco in confronto all’attività editoriale del Summonte. Sulle sue spalle gravò P intero lavoro, ed egli prese sul serio, come mai filologo, la riproduzione più fedele possibile di ogni parola e lettera del suo autore; anche molto tempo dopo, nel 1515, egli si vanta in una lettera ad Angelo Colocci : « La ra¬ gione vole che o/tra le fatighe chio solo (ut vere dicavi) ho potute nel pub/icare queste opere, nel modo che le ho publicate, per avere io solo liberati et salvati questi archetypi integralmente tucti da mano di quelle donnei).

Il criterio che l’aveva guidato in questa edizione fu quello pro¬ prio di ogni sano metodo filologico: procedere alla modifica del testo soltanto nei casi veramente disperati : « et finalmente omnia tentemus antequam ad eviendationem veniamus » ( 3 ). Perciò i vo¬ lumi pubblicati dal Summonte sostituiscono per noi quasi perfet¬ tamente i manoscritti, che nel 1519 giacevano ancora in serie com¬ pleta a S. Domenico; poi, non si sa quando né come, andarono perduti e solo in minima parte riemersero nella Vaticana e nella Biblioteca di Vienna.

Il Summonte iniziò la sua edizione con le poesie liriche del Pontano, poiché sapeva che Urania, Meteora, gli Horti Hesperi- dutn e le prime quattro Eclogae erano state date a stampare dal-


(1) Cfr. la dedica che il Summonte fece dell 'Actius a F. Puderico (Napoli, Mayr, 1507, fol. i v): « Tuutn igitur tibi Actium babe libroque hoc et Syncerii ipsius optato e Galliis reditu... magis magisque laetare. Nani ut omittam suimnam eius in Fon¬ tani scripta pietatem, quae post illius obitum sopita ac negkcta e tenebris primus in lucem tum Franciscì Aelii consiIio, tum opera usus mea revocàvit ». Sopra i 2 Marchese vedi ora B. Croce in Uomini e cose della vecchia Italia voi. i, pp. 26-45, Bari 1927.

(2) E. Pércopo, Una lettera pontaniana inedita di P. Summonte ad A. Colocci. Nella rivista « Studi di letteratura italiana » I (1899) p. 394; ristampata e commen¬ tata da C. Pascal in «Rendiconti deir Istituto lombardo » Serie II, voi. 59 (1926) p. 516.

(3) Stessa lettera. Pércopo, p. 329 {— Pascal, p. 514).


48S


CARMINA


l’autore stesso ancora ad Aldo Manuzio, pel tramite di Suardino Suardo. Di fatto, nella lettera dedicatoria al Pontano premessa allo Stazio stampato nell’agosto 1502, Aldo aveva espresso il de¬ siderio di stampare non soltanto i poemetti avuti per mezzo di Suardino, ma anche tutte le altre opere del Puntano (v. App. Il 11). In una lettera del Pontano a Suardino del 31 dicembre 1502, ri¬ leviamo che vengono date le ultime indicazioni per l’ordinamento degli Hendecasyllabi\ il Pontano promette altresi di aggiungere per la stampa € qualche altra cosa» (App. Biii)(i).

La impressione di Aldo si protrasse più a lungo del previsto, perché i manoscritti inviati da Napol andarono in parte perduti e dovettero esser sostituiti con nuove copie. Nel frattempo il Pon¬ tano mori. Il Summonte e il Sannazzaro si rivolsero al Manuzio con lettere sempre più insistenti, perché affrettasse la stampa o ci rinunziasse del tutto. È chiaro che a Napoli si considerava or¬ mai questione d’onore che le opere del poeta passato alla vita eterna venissero stampate il più celermente e degnamente possi¬ bile nella città che era divenuta la sua seconda patria. Inoltre si era certo giunti all’impressione che molte difficoltà sarebbero ca¬ dute da se qualora editore del testo e tipografo si trovassero nello- stesso luogo.

Il Summonte annunzia ad Aldo nella lettera del 2 agosto 1505 (App. B iv) che non solo si era iniziata a Napoli la stampa delle poesie e liriche del Pontano, ma che si era dispostissimi a riti¬ rargli i poemetti e le Egloghe « Si vero impressio, quam tam din expectamus tibi minus est cordi, pergratum universae Academiae nostrae feceris... si nos hac de re feceris certiores, ut per nos tan¬ dem prodeant, quorum apud te tam diu archetypi resident ».

Tuttavia il Summonte fa ancora un reale assegnamento su Aldo, poiché questi era stato prescelto dal Pontano stesso per l’edizione dei poemetti: infatti gli manda le ultime due Ecloghe , che allora soltanto erano state rinvenute. Nella lettera seguente del 29 agosto 1505 (App. B v) il Summonte si rallegra che l’edi¬ zione aldina comunque, sia finalmente apparsa e formula la pre¬ ghiera che Aldo non voglia danneggiare con una sua ristampa la diffusione dell’edizione napoletana delle poesie liriche, che usciva proprio allora.

Le due lettere giunsero a Venezia quando il libro di Aldo era


(1) V. Soldati, p. lx sgg. ; v. anche Appendice Bvi.


NOTA


489

già stato finito di stampare. Esso consta di 242 pagine non nu¬ merate ed è stampato nella nota maniera delle edizioni aldine, in ottavo, in carattere corsivo, e porta il seguente frontespizio:

PONTANI OPERA


Urania si ve de stellis Meteorum

De H ortis Hesperidum Lepidina sive pastorales pompae septem. Item Meliseus, Maeon, Acon I Iendecasyllaborum Neniae Tumulorum Epigrainmata


libri quinque

[c.

2 r]

liber unus

le.

109 rj

libri duo

[c.

138 r]


[c.

160 r]

libri duo

[c.

186 rj

duodecim

[c.

227 v]

liber unus

[c.

219 r)

duodecim

[c-

230 v]


Quae vero in toto opere habeantur, in Indice, pui in calce est, licet videre.


Un indice dettagliato va da p. 234 v a p. 242 r. Il libro è di¬ viso in due parti diseguali. La prima ha come introduzione la dedicatoria di Aldo al Collaudo! 1 2 3 ), giunge fino a c. 184, che porta la data «mense Maio MDV». La seconda parte s’inizia con gli Hendecasyllabi, preceduti da una lettera a Suardino, nella quale Aldo giustifica la dilazione della stampai*». A c. 242 sta la data « mense Augusto MDV ».

Urania, Meteora, De Hortis Hesperidum, come pure le quat¬ tro Ecloghe , sono stampate nella forma definitiva, secondo i ma¬ noscritti che il Pontano, ancora di persona, aveva inviato a Ve¬ nezia. Non cosi le poesie liriche accluse ai poemetti; per le quali non si può risparmiare ad Aldo il rimprovero di avere stampato i cicli lirici per arricchire il proprio libretto, in una forma e in un ordine che figurano si in alcuni manoscritti più antichi, i quali però, nel 1505 come anche Aldo sapeva, non dovevano più es¬ sere usati come esemplari per la stampa. Evidentemente, il Snm- monte aveva rifiutato di cedere ad Aldo il testo definitivo, delle poesie liriche pontaniane( 3 ); e Aldo se l'era cavata come aveva potuto. Certo gli Hendecasyllabi , nell’edizione aldina, risalgono a un manoscritto del Pontano autentico e degli ultimi anni; ma,


(1) Fol. iv; ristampata App. B VII.

(2) Fol. 185 r; ristampata App. B VI.

(3) V. Soldati, p. LXVI.


490


CARMINA


poiché la forma definitiva dell’opera fu fissata solo negli ultimis¬ simi mesi di vita del poeta, qua e là si trovano piccole devia¬ zioni dal testo che ci offre il Summonte. I Tumuli dell’Aldina se ne allontanano ancora di più, in quanto la raccolta rispecchia, per forma ed estensione, un manoscritto del 1496. Le Neniae e gli Epigrammata erano stati semplicemente ripresi dall’edizione veneziana del 1498.

Per fortuna, poche settimane più tardi, « mense Septembri * apparve l’edizione del Summonte, che presentava la raccolta com¬ pleta delle liriche pontaniane nella forma voluta dal poeta e in veste tipografica di lui non indegna. È un volume in folio di carte 148 numerate, la cui facciata reca questo specchio:


Hoc in voi untine opera haec continentur :

Parthenopei libri duo De Amore coniugali Ires De Tumulis duo Elegia de obilu filii De eodem Jambici De divinis laudibus

Hendecasyllaborum seu Baiarum libri duo Sappili ci

Eridani duo libri


[c. 3 r - 26 r] [c. 27 r- 51 r] [c. 52 r - 72 r]

[c. 144 r -145 v] [c. 105 v - 107 r] [c. 73 r - 75 rj [c. 8or-i05v] [c. 108 r - 119 r] [c. 120 r - 145 v]


Precede il testo una dedicatoria del Summonte al Sannazzaro (c. 1 v - 2 v, vedi App. B Vili); lo chiudono una lettera del Sum¬ monte al lettore (c. 146 r - 146 v ; vedi App. B IX) e spiegazioni dello stesso per alcuni luoghi più difficoltosi del testo; segue un indice degli errori e finalmente l’indicazione dell’editore e la data. Nel¬ l’ultima pagina, 148 v, si legge il privilegio di stampa per il Regno. Il Summonte stesso rileva, nella postilla al lettore, di essersi scru¬ polosamente attenuto al testo, cosi come l’aveva trovato nei ma¬ noscritti del poeta: « Quod vero ad codici* fidem spedai, Fontani ex archetypis quatuordecim hos Elegorum Lyricorumque libros ac¬ curate transcriptos scias, plenum sane atque integrimi uvumquod- que opus, eoque ordine digestum, quo archetypos ipsos Fontani tnanu scriptos invenimus » (App. IX). I manoscritti che servirono di base all’edizione del Summonte, eccetto il Vaticano latino 2842, che contiene i Tumuli (Soldati, p. xxvi), sono andati perduti. Un’oc¬ chiata a questo codice ci conferma la coscienziosità del Summonte. Le due Ecloghe Coryle e Quinquemiius , che erano state ritrovate


NOTA


491


soltanto più tardi nelle carte lasciate dal poeta, e che il Sum- monte aveva inviate il 2 agosto 1505 ad Aldo (v. App. B IV), fu¬ rono pubblicate, dal Summonte stesso a chiusa del volume che conteneva i tre dialogli Actius, Aegidius e Asinus (Napoli, Mayr; mense Octobri MDVII). Si trovano alla c. 67 b - 70 b.

Per dimostrare la sua fedeltà agli archetipi il Summonte si richiama ai primi editori di Virgilio: * Se cuti sutnus Augusti in edenda Aeneide consilium, qui neque addi neque immutavi quic- quam passus, superflua tantum, siqua essent, demi iussit. Sed nec postremum hoc nos in Pantano ausi sumus ut qui nati sub Augusto non essemus ». (Lettera al Colocci v. App. B X). D’altra parte egli fa notare che per certe poesie era intervenuta la mano ordinatrice del Sannazzaro: « ...quaedam (opera) adeo distraete et paene dixe- rim amissa, ut vix ea nobis licuerit hinc illinc te duce atque in¬ vestigatore colligere » (Dedicatoria al Sannazzaro; v. App. B Vili). Si può ritenere senz’altro che questi interventi del Sannazzaro fu¬ rono riguardosi e non fecero violenza ai testi. Possiamo dunque sottoscrivere la ricapitolazione che fa il Soldati (p. lxxv):

« L’edizione del Mayr del 1505-1507 contiene il testo vero delle liriche, delle elegie e delle due ultime ecloghe del Pontano, pas¬ sato attraverso la critica libera, ma onesta, diligente delle due persone più adatte per età, per studi et per amorosa disposizione d’animo ad esercitarla, dico del Sannazzaro e del Summonte».

Per le prime quattro Ecloghe però il fondamento del nostro testo si è fornito dall’aldina, poiché anche per esse non posse¬ diamo più autografi del Pontano. Questa mancanza è particolar¬ mente deplorevole, perché si amerebbe veder confermata dall’ar¬ chetipo arditezze linguistiche!»*, specialmente frequenti nella Le- pidina. Anche il fatto che il Summonte nutrisse il proposito (da lui purtroppo poi non realizzato) di pubblicare di nuovo i poe¬ metti dell’Aldina in un’edizione corretta (v. Soldati, p. lxxvii) fa pensare che il Manuzio non avesse lavorato con la troppa cura o che il Pontano fosse tornato in seguito a limarli.

Prima di parlare dell’edizione del Soldati vanno brevemente ricordate, oltre le tre edizioni principi, le stampe secondarie.

Aldo Manuzio ristampò nel 1513 la propria edizione del 1505,


(1) Tuttavia un « maccheronistno larvato », come Zabughin ha felicemente de¬ finito il carattere delle ecloghe pontaniane, è certo innegabile (Zabughin, Virgilio nel Rinascimento, I, p. 334).


492


CARMINA


integrando parzialmente e con parsimonia la seconda parte (liri¬ che), servendosi della Summontiana.

Nel 1514 apparve a Firenze presso il Giunta, un’edizione in 8° di due volumi, assai accurata, dovuta a Mariano Tuccio, conte¬ nente nel I volume i Poemetti secondo Aldo, nel li volume la Lirica secondo la Summontiana. Se il Tuccio avesse incluso an¬ che le due ecloghe stampate dal Summonte nel 1507, la sua edi¬ zione avrebbe compreso l’opera poetica completa del Pontano.

Le liriche della Summontiana furono ristampate nel 1515 in un volume che usci « Argentinae per Ioannem Knoblouch », in 4 0 .

Nel 1518 finalmente apparve presso gli eredi di Aldo il cor¬ pus delle liriche nella forma definitiva della Summontiana, ma anche questa volta incompleto, perché vennero tralasciate le poesie già pubblicate nell’Aldina del 1505. Le poesie del Pontano fecero gemere i torchi aldini almeno altre tre volte: nel 1533 si ebbe una ristampa del volume del 1513; un’altra edizione, senza data e senza nome di stampatore, riproduce in due volumi il testo del 1513 e del 1518; una terza edizione senza data riproduce il testo del 1513. Infine, Marco Astemio stampò ancora una volta l’Al¬ dina del 1518 in un volume non datato.

A Basilea le poesie complete del Pontano furono pubblicate due volte.

La prima volta per opera del Cratander, nel 1531, in due vo¬ lumi in ottavo, dei quali il primo contiene i poemetti dell’Aldina; il secondo le liriche della Summontiana; in altre parole, il Cra¬ tander prese a modello di stampa, e a buon diritto, i due volumi della giuntina evitando cosi l’incompiutezza dell’Aldina.

Le stampe pontaniane del XVI 0 secolo si concludono non in¬ gloriosamente con l’edizione completa delle opere, pubblicata a Basilea nel 1556, dall’« officina Henricpetrina », in quattro grossi volumi in ottavo. Il quarto volume contiene l’opera poetica ed è una ristampa dell’edizione ora citata.

Delle ristampe parziali delle liriche pontaniane che apparvero nei secoli 16 0 , 17 0 , 18 0 e 19 0 non abbiamo bisogno di occuparci più da vicino. Il Soldati (pp. lxxxi-lxxxm) ne dà la bibliografia, che si potrebbe facilmente accrescere di due o tre numeri.

Ad una reale necessità corrispose, quasi trecentocinquant’anni dopo l’ultima edizione completa delle poesie del più grande poeta neolatino, una nuova edizione che elevò la pretesa di essere defi¬ nitiva: Joannis Joiriani Carmina. Testo fondato sulle stampe origi-


NOTA


493


tulli e riveduto sugli autografi. Introduzione bibliografica ed ap¬ pendice di poesie inedite a cura di Benedetto Soldati . Firenze Bar¬ bèra 1902. Due volumi in 8° pp. xcix 269 453.

Questa edizione, che nel primo volume, oltre ad una lunga introduzione, offre Urania , Meteora t De Hortis Hesperidurn , nel secondo volume le Ecloghe e le liriche, fu salutata infatti con la soddisfazione che meritava <i).

I recensori erano incantati del modo accurato ed esauriente con cui il Soldati aveva descritto e classificato gli autografi e le stampe. Se tuttavia avessero osservato un po’ più attentamente il testo stesso, avrebbero dovuto accorgersi, nell’essenziale, per quanto cioè riguarda la determinazione del testo, questa nuova edizione, non solo non rappresentava nessun progresso rispetto alle stampe del XVI secolo, ma costituiva anzi un regresso. La riprova è facile, appena si confrontino i passi che non appaiono soddisfacenti nell’edizione del Soldati con le stampe antiche, ossia anzitutto con le tre edizioni principi del 1505 e 1507; e si veri- fichi come tali edizioni presentino per lo più un testo che non ammette obiezioni. Inoltre dove anche le antiche stampe non reg¬ gono e un editore ha il diritto e il dovere di procedere ad una emendazione, è assai difficile trovare nel Soldati una soluzione giusta. Diamo qui, senza pretendere di essere completi, un pro¬ spetto degli errori, che l’edizione del Soldati in piccola parte ha ripetuto dalle stampe precedenti, per la parte maggiore tuttavia presenta essa per la prima volta (*).

Cominciamo con omissione, per svista, di versi o d’intere poesie, in Hendccasyllabi , 1,4; Soldati omette dopo il v. 13 il verso:

hoc est dicere: « Posce, posce, trado».

Dopo Tumuli II, 45 segue, se non in Sum. almeno nelle edi¬ zioni di Basilea, un « Tumulus Lucretiae, Alexandri Sexti filiae » che suona cosi:

Hoc tumulo dormii Lucretia nomine sed re Thais , Alexandri filia, sponsa, nurus .


(1 V. Le recensioni di V. Rossi in Rassegna bibliografica della leit. ital., X, 1902, p. 177-182; R. Sabbadini in Giornale storico della lett. ital., XXXIX, 1902, pp. 391-394; E. Pércopo in Rassegna critica detta lett. ita/., X, 1905, pp. 16-22. (2) Usiamo le abbreviazioni seguenti:

Aid — Aldina del 1505; Su = Summontiana del 1505, talora 1507; So = Soldati ; Bas =*= edizione di Basilea 1556.


494


CARMINA


Poiché il distico manca nel manoscritto definitivo a noi rimasto dei Tumuli pontaniani, il Vaticano latino 2842, non è grande la probabilità che si tratti di versi autentici. I versi sono citati vo¬ lentieri dai polemisti protestanti del XVI secolo, p. es. Lucas Osiati- der «Sieben Predigten gegen Feucht und Pistorius» [1589], pp. 38-39. Cfr. L. v. Tastor « Geschichte der Pàpste » voi. 3, I, 5 a 7* ed., 1924, p. 574 (trad. ital. di A. Mercati, III, nuova edizione interamente rifatta, Roma, 1932, p. 558). Il Soldati però avrebbe dovuto men¬ zionare comunque questi versi.

Nell’Appendice V il Soldati dà per inedita una poesia « Ad Cinnarnam » che si trova tanto in Aid. quanto in Bas., come Parth. 1, 24; manca tuttavia in Su. Questi versi esistevano dunque nel codice che del poeta era stato mandato a Venezia, mentre da ultimo, per ragioni sconosciute, rimasero esclusi dal manoscritto definitivo. Noi li lasciamo stare nell’Appendice, correggendo al v. 5 « Nec tantillmn » « Et nec tantillum », seguendo l’Aldina.

Nel prospetto seguente, dove presentiamo sempre prima la lezione errata del Soldati, poi quella corretta delle stampe o ta¬ lora la nostra proposta di emendamento, è compresa anche l’in¬ terpunzione, ma naturalmente soltanto là dove, nell’edizione del Soldati, essa turba l’intelligenza del testo.


Egloghe.


I, 18

prima fuere

(prima fuere) Aid

24

(minia

omina

63

Fidii et : c 0 , dixit, Saliceni

Fidit et: « 0 », dixit Solicelli


filius, alis

filius, » alis

67

Die, me a, dic ì formosa canit

Die , mea, die, formosa, canit


{formosa è vocativo; cf.


Canticum cantieorum 2, io)

I, 20

Pau latini

Pau latini que Aid

3, 21

Cynipheo

Cinyphio


(cfr. Laud. div. 13, 6 e Lyra


16, 56)

23

A enarie

Aenariae Ala

31

nimpha

nympha Aid

33

omnia

omina


(1 omnia sta nel testo di Aid, ma è corretto in omina negli Errata)


NOTA


495


P- 4 , 35

his

hic Aid

P. 5. 84

ac

at Aid

P- 5, io7

iusta

iuxta Aid

204/5

volantes.

volante s.


Ne qua sii thalamis per se

ne qua sii thalamis per se


[mora, ne

[mora. Ne

P • 6, 69

amor iam

amor, iam

P. 7, 11

mula

mutua Aid

35

A c lilibnsqi/e

A elidibu 8 que Aid


(cf. Aen. VII, 730)

40

Nascetur

Nascentur

IOI

ab due ti s

adductis Aid

II, 44

Extictamque

Exlinclamque Aid

48

Ipse

Ipsae Bas

118

n os

nox Aid

137

Ipsa, comas, laurus

ipsa comas laurus Aid

23 7

pater

pateram Aid

248

g tutina

glutine

IH, 3i

compresse

compressa Aid

52

iusta

iuxta Aid

IV, 7

animimi

animavi Aid

37

devellere

de veliere Aid

69

Non mule tra

Non me mulctra Aid


Parthenopeus.

I. 1, 21

due

duae Su

3, 6

superciliis

supercilii Su

7, 21

rerum

rerumque Su

9, io

vobis

71 obis Su

IO, Il

heroidas aequas,

heroidas aeques


heroides aequas Su

(il Pontano costruisce quam-


vis sempre col congiuntivo)

io, 35

abydei (anche Su)

Abydeni


(cfr. de arn. coniug. 1,8,41).

II, 1 , 27

Lethe (anche Su)

Lethae

2, 6

ob

ab Su

2, 18

beasse velit (anche Su)

beasse velis

3, 46

hic

his Su

8, 9

/ac

face Su


49^ CARMINA


11, 8

Ex ti ng nere

Extinxere Su

13. 1

laudique

laudemque Su

13 , 47

diresti

direxti Su


(cfr Aen. VI, 57

14 . 13

sua

tua Su


De amore coniugali.

, i, 18

Huc

Hunc Su

1. 99

liti tibi coniunxne velis.

Illt tibi - coniunxne velis f -


Non esse recu set ; / Anne

Non esse ; recuset / - Anne


Comes ?

Comes ?

OD

0 Hymenaee

io 0 Hymenaee Su

, 39

Nec

Ne Su

4, 6

q ti eri

querere Su

4 , 75

Phoebei

Phoebi Su

6, 70

inicies rincula, castus

iniecet vincula castus Su

7 . 3 i

redit ornata

redit , ornata Su

9 . 93

Marita (anche Su)

Marcia

t, 1. 59

considere

confidere Su

1, 158

vera

vena Su

3 . 27

soliis

foliis Su

7 , 32

retegit

retegis Su

9 . 12

lombi

lambìt Su

14, 19

hirsutas

hirsutasque Su

> 5 , 3

sistit

siiti Su

I, 3 . 132

utrique

ul/inique Su

4 , 150

omnia

omina Su


De Tumulis.

I, 5 , 7

Hydrus

Hydruns Su

8, 10

siccatas lacrimas (anche Su)

siccatae lacrimae Aid

9 > >4

Optaverunt

Optavere Aid Su

9 . !9

effiginmque

effigiemque Aid Su

io, 3

calendae

kalendae Su

12, 7

Assyria

Assyrii Su

20, 3

A ntonii

Anioni Su Aid

20, 4

Illi

lite Su Aid

20, 19

levis

lenis Su Aid

21, 3

nata

nata et Su

28, 1

Quis

Quid Su Aid


NOTA


497


28, 3 Cognatis , patriae bonus et vir


40, io


Cognatis, patriaeque bonus vir Su

sed male ròsa rósa es


44, io

51, i°

11,1,13 2.3

19, 8

23, 12

30, 4 32 , 5 32 , 9 53 , H

57, 8

58, 8

58, 19/20


sed male Rosa, rosa es (anche Su)

(Poiché il poeta al v. 2 e al v. 6 si attiene alla misura corretta di rosa (la rosa), al v. io è impossibile attribuir¬ gli un Rosa; il senso è: « ma giaci nella tomba, rosa, ahimè, corrosa » ).

At Ad Su

quas quos Su


Quod non ìieque in

Parlhenope (anche Su)

nisi

Ipsa

et

Nova


Quod libi non Su

neque tu in Su

Parlhenopae (locativo) Aid

ni Su

ipsae Su

at Su

Nona Su


Plectra cadunt: o meme pectore conde tu (anche Su)

(resta Talternativa fra cadunt: meme e cadunt o vie) Bella vacavi iuvenum, libera Bella vacant, inventivi libera corda vacant corda vacent Su

deicit ducit Su

Noi preferiamo la lezione della Sum.

Mansit Arabs odor in Ugno; de cortice aniaras quae referat lacrimas, nunc quoque gutta cadit

a quella dellAld. e del Soldati

Mansit Arabs odor in Ugno, de cortice amaras qui referat lacrimas : nunc quoque gutta cadit

sebbene sia sostenibile anche questa.

De Laudibus divinis.


1. 9

Ipsa

Ipse Su

1, 93

ine? ) abile

inenairabilc

7 , 5

adhaeso

adeso Su


(cfr. Ovid.


Orazio, Odi

8, 11

O primus

Optinius Su

12, 4

certa

certe Su

14, 1

ades

ades , 0 Su


Her. X 26 e


1. I. Pont ani, Carmina.


32


498


CARMINA


Hkndecasyllabi.


9 i 19

tnunus (anche Su)

nummus Aid

11, 1

iuvant

iuvent Su

3

prosunt

Pro si ni Su

13 , 75

amoris

amor is Su

17, 15

levis

lenis Su

. 21/22

Mitte et Melpia, Clariana mitte.


Muscatum mihi mittat haec et illa.


Mite et Melphia, Clariana mite

Muscatum mihi mittat haec et illa. Su

21 , IO

Heu

Eheu Su

22 , 19

Toto pectore

Toto et pectore Su

2 3 : 3

Inter fasciolas papillulatnque

Inter fasciolam papillulasque


[Su

25, 3

Dionem

Dionen Su

32 , 23

qui (anche Su)

quod Aid

, », 36

Haec

Hac Su

7 , 7

Ne sponde faciles benigne

Nec sponde faciles benigna


[Su

21, 26

blanda

blande Su

24 , 4

numeris (anche Su)

numeros Aid

30, 8

regimi

legunt Su

37, 26

Eleae

Eleae ut Su

37 , 30

Lamidas osculationes Su Aid

Latmidas osculationes So


(Forme impossibili tutte e

due, poiché è una allusione a


Endimione; è da leggere Latmias (cfr. Ov. a. a. in, 84).

Oo

oc

0

sinu

sintts Su


Iambici.


I, 12

Ridet

Ride Su


Lyra.


», 2

Pegasea

Pagasaea Su

», 73

vatis

vati Su

16, 5 6

Cinyphes birci (anche Su)

Cinyphii h irei


(cfr. Ecl. I, P. 3, 21, e Verg. Georg., Ili, 312)

16, 66

hono?i

honore Su


NOTA


499


Eridanus.


I, 2 , 15

Ctimenia

Clytneneia

3 » 17

hinc

Itane Su

5 > 3

tepido

tepidos Su

9 , 11

iutige

iunges Su

15 , 9

frigora (anche Su)

frigore

18, 3

A ssyrio

Assyrios Su

25, 1

forte

fonte Su

25, 1

e

et Su

25, 7

suspira

suspiria Su

32, 7

Qui

Quis Su

33 , 9

serta

certa Su

40 , 43

Cynlhie

Cynthia Su

4 i. 22

Portius

Porcius Su

4 i» 40

calta

culle Su

II, 1, 3

nullo

nulla Su

14 , 5

fuge

suge Su

18 (titolo, e spesso) Phaeton

Phaethov Su

20,15

et

ad Su

26, 3

fronde nte

frondentes Su

26,5

absenles (genitivo!)

absentis Su

26,22

novus

novis Su

28,2

aura (anche Su)

arra

32, 23

contexisque hiantem

contexis hiantem


Il nostro raffronto tra l’edizione del Soldati e le prime edi¬ zioni era terminato, quando venimmo a conoscenza della critica di A. Gandiglio^) in «Atene e Roma» 17, 1914, pp. 322 sgg., il quale, a conferma del suo severo giudizio sopra il Soldati, men¬ ziona, oltre a peggioramenti nel testo dei poemetti, anche una parte di quelli delle Liriche, che noi abbiamo ora esposti.

Bisogna dar ragione al Gandiglio quando dice: «Non solo il Soldati non ha eliminato dal testo pontaniano gli errori, se ve ne erano, delle stampe originali, nemmeno dove gli davano esempio di accorgimento critico le stampe successive, ma anzi da queste ha dedotto nuovi errori da sommare ai primi, e la somma degli errori racimolati di qua e di là ha poi raddoppiata e triplicata,


(1) La critica del Gandiglio non è menzionata nella parte terza del «Quattro- cento » del Rossi (1933).


5 oo


CARMINA


se basta, con quelli aggiunti di suo» (p. 327). Concludendo il Gan- diglio diceche i molti errori « nonché permettano all’edizione sol- datiana di arrogarsi vero valore critico, la rendono pressoché in¬ servibile agli studiosi » (p. 326).

Resta la questione dell’ ortografia e della interpunzione. Quanto a quest’ultima il Soldati è cosi prodigo di virgole da rendere spesso il testo illeggibile. Per la nostra edizione preferiamo il rim¬ provero opposto, eccessiva economia nell’interpunzione.

Per l’ortografia, di fronte ai testi degli umanisti ci troviamo sem¬ pre in un certo imbarazzo. Se non si vuole la riproduzione di¬ plomatica di un codice, con tutte le sue accidentalità, siamo co¬ stretti a seguire una norma. Resta allora solo da scegliere fra una « ortografia umanistica » e quella nella quale siamo abituati a leg¬ gere i classici.

Aveva il Pontano un suo sistema ortografico cui si attenesse strettamente? 11 Soldati (pp. xci sgg.) si vanta troppo di seguire i principii che il Pontano stesso enuncia nel «De aspiratione ». Che valore si può dare in verità a questo trattato? Esso fu scritto relativamente presto — fra il 1458 e il 1464 — sicché non c’è af¬ fatto bisogno di ritenere che contenga le opinioni definitive del Pontano. Si aggiunga che si tratta solo di una parte dell'orto¬ grafia e che in certi casi il Pontano lascia che il lettore stesso decida e scelga fra due scritture. De resto le etimologie ch’egli vi propone sono quelle che li si possono attendere da una per¬ sona di talento del XV secolo; e ci vuole uno sforzo per non ce¬ dere all’impressione che il Pontano qui si lasci andare liberamente ad un «capriccio». Molto più importante di queste considerazioni è tuttavia il fatto che anche in epoca posteriore, come uno sguardo agli autografi conservati alla Vaticana può provare, il Pontano mostra nell’ortografia inconseguenze d’ogni genere.

L’edizione del Summonte e analogamente anche l’Aldina, pro¬ prio perché riproducono fedelmente il manoscritto, mostrano oscil¬ lazioni nella scrittura della stessa parola: ora sublimis ora sulli- mis\ ora Pausilipus ora Pausilypus. Interessante è però che il Soldati, con tutte le sue critiche, presenti poi oscillazioni molto maggiori e più numerose. Nell’edizione del Soldati si trova: nym- pha e nimpha, tubicen e tybicen, deìitiae e deliciae, otia e oda, Cratidis e Crathidis, Pyrithous e Piriihous, Scyticus e Scythicus, sullimis e sublimis, ospes e hospes, irundo e hirundo, canicies e canities, Abdua e Adua, calta e caltha, Tereus e Thereus; Ther-


NOTA


501


tnopylaeus, Sabaeus ma Oeteus, Zancleus, Dirceus; exerere, ex ti ti¬ ritere ma exspectare, exsilire, exsaliare.

In una collezione come « Gli scrittori d'Italia» si ha l’obbligo di render facile la lettura dei testi. Una rettificazione dell’orto¬ grafia conforme all’uso scolastico guadagnerà senza dubbio al poeta più lettori p. es., di quanti specialisti possa allontanare. Si può rimpiangere che a volte vada cosi perduta una certa pa¬ tina umanistica, ma nel complesso, con questo ringiovanimento o meglio «invecchiamento», il Pontano non perderà nulla di es¬ senziale.

Presentiamo una scelta di esempi:

Noi scriviamo senza * h » : bonus, bone rare, honuslus, hintber, huber, bastia (= porta), hudus, buttila, hulularc, halga, ahenus, Ehous, Hetruscus, heremita. Per * e y seguiamo la scrittura nor¬ male: non tybia, ma tibia-, non nhnpha , ma nytnpha-, non erin¬ gi 011, ma eryngion.

Con ae scriviamo: petus, scena, secala, cespes, hedus (hoedus), pene (= quasi), moestus, coecus, teda, Pestum, Pancheus.

Scriviamo normalmente con e: coereus, aebrius, haerba, baeres (erede), foemina, caetera, foemur, foecundus, incaestus.

Scriviamo con c : solati uni, deliti ae, di fio e invece scriviamo ociuvi con t e calta con Ih.

Rinunziamo alle assimilazioni eccessive e scriviamo perciò con ititi: alunnus, autunnus , solennis, Clitunnus\ con bl sullevare, sut- limis, sullatus; con dn annumerare e simili; con et atta (Lvra 8, 8 e 16, 19).

Sostituiamo in ad n in: nanque, utrunque, quanquam, quanvis.

Scriviamo x al posto di s nel participio perfetto di miscere ; scriviamo con un solo i i composti di ùlcere.

I nomi propri e gli aggettivi da essi derivati esigono un’at¬ tenzione particolare; il Summonte, al contrario del Soldati, scrive i secondi con la maiuscola; preferiamo dunque il Summonte.

Fino a che punto ci è permesso correggere i nomi propri, quando si allontanano dalla forma classica? Certe forme « erronee » possono risalire a un testo classico. Dov’è che il Pontano si al¬ lontana consapevolmente e intenzionalmente dalle forme nominali della tradizione? Non sempre sarà facile cogliere nel giusto con la nostra scelta. Là dove il Summonte o il Soldati o entrambi scrivono un dato nome una volta « sbagliato » e l’altra « corretto » noi accogliamo la forma corretta. Perciò sempre: Pirithous e non


502


CARMINA


Pyrithous; Scythicus e non Scyticus ; Crathidis e non Cratidis ; Tereus e non Thereus . Ci permettiamo tuttavia di cambiare: Byblyda in Byblida, Clitemnestra in Clytemnestra, Climeni a virgo in Clymeneia virgo, Clitiìia in Clytina, Elisium e Elisius in Ely- stutn e Elysius, Nyobe in Niobc, Pausilipe in Pausilvpe.

Su. scrive sempre Tibris, Tiberitius , Aid. e So. Thybris, ma Tiberinus : perciò Thybris viene eliminato. Correggiamo Thisiphottea crhors in Tisiphonea cohors, Thitonus in Titbonus, Laodornici in Laodamia , Citheida in Cytaeida.

«h» cade in nomi come Hetruscus, Herebus, Heous. Scriviamo non Balilla ma Bathylla, non Helime ma Elyme . Correggiamo forme fraintese come Achimenios e Phrahartes in Achaevicìiios e Phraates , Hictyphagus in Ichthyphagus .

La Summontiana presenta ancora un piccolo enigma in tre passi degli Hendecasyllabi . Poniamo a fronte la corrispondente tradizione dell’Aldina:


Hendec. I,

M,

18

Mesopii liquoris

Su

Mopsopii liq.

Aid

» I,

31 ,

15

Mesopio sinu

Su

Cecropio s.

Aid

» II,

23 ,

13

Mesopiae - sophiae

Su

Mopsopiae s.

Aid


Come Su. sia pervenuta all’incomprensibile forma « Mesopius » non sappiamo (forse per tradizione corrotta dei manoscritti di un autore classico?) Cosa s’intenda con quella parola diventa chiaro nel confronto con i passi corrispondenti nell’Aldina, dove appare anche la variante del sinonimo Cecropius. Ma poiché l’Aldina risale sicuramente ad un autografo del Pontano, questi ha conosciuto la forma corretta: va dunque sostituito ovunque Mopsopius .

Per quel che riguarda le forme nominali ibride, grecizzanti, come gli accusativi Patroclon , Sebethon, Hymetton , Salmoneum , esse restano naturalmente intatti.

Nell’ Appendice A poniamo quelle poesie dell’appendice del Soldati che veramente appartengono al Pontano. Sono, come il Soldati ha dimostrato, per lo più tentativi giovanili del poeta. Al Soldati è capitato peraltro di accogliere anche poesie che non sono del Pontano. « Si dixi mea lux » (Sold. App. XI) ha per autore il fiorentino Francesco Pucci( 0 .


(i) V. E. Pércopo in Rassegna critica io, 1905, p. 20.


NOTA


503


« Ni te plus oculis » (Sold. App. xvm) è di Girolamo Carbone(i). Altre due poesie « Externas alii... » e « latti destinatis... » (Sold. App. XIX e XX) sono di un altro amico del Pontano, Gabriele Altilio( J ). L’appendice viene cosi diminuita di quattro poesie. In compenso presentiamo di nuovo il Carmen de arte Palaemonis del Pontano, che il Soldati aveva ricercato invano (p. i.xxv); esso è stampato in una rarissima raccolta di trattati grammaticali (Fano 1503, c. 2\\)(3) ed è stato ristampato dal Keil (Gr. lat. V, 1868, 525).

I documenti illustranti la storia dei testi e delle stampe, che presentiamo neWApp. B , speriamo non saranno inopportuni. Vi sono acclusi gli scolii del Summonte, che giovano principalmente all’intelligenza di Lepidina. Furono stampati la prima volta nel¬ l’edizione napoletana del 1505 e ristampati poi nell’edizione di Basilea del 1556.

II nostro indice alfabetico infine è notevolmente più breve di quello del Soldati perché accogliamo solo i nomi storici, ma questi al completo.


(1) V. Pierre de Monterà, L'humanisle tiapolitain Girolamo Carbone et ses poèsies inèdites , Napoli, 1935, PP- xxi-xxn. Il de Monterà offre qui un testo no¬ tevolmente più corretto di quello del Soldati.

(2) V. De Monterà, p. xxm.

(3) Descrizione della stampa in Giacomo Manzoni, Annali tipografici dei Son - cino, Bologna, 1883, pp. 41-44.



INDICE ALFABETICO DEI NOMI STORICI


Actius, v. Sannazzaro.

Aelius Franciscus (Elio Marchese), 196, 287, 4 27- Aemilius Paulus, 118, 415.

Albinus Joannes, 287, 307. Alexander Magnus, 368.

Alexander VI, 375.

Alfenius, medicus, 455.

Altilius Gabriel, 200, 287, 301. Ametus, 364.

Antimachus Mantuanus, 392. Apelles, 454.

Aquinas, v. Juvenalis.

Aquosa Masius, 306.

Aragona (d*), Alfonso I, re di Na¬ poli, 439 , 448.

— Alfonso II, duca di Calabria, 274. 294, 307, 363, 368, 457-

— Federigo II, 333, 334-

— Ferdinando I, re di Napoli, 368, 439 .

— Giovanni, re di Navarra, 456.

— Hippolyta Maria, v. Sforza Ip¬ polita.

Arcelia Laura, 242, 449, v. Panhor - mita.

Ariadna, v. Fontana Ariadna. Artaldus Paulus, medicus, 42-45. Asmir, 364.

Assan, 364.

Augustinus (S.), 275.

Aurispa, 452.


Balbus, 447.

Beccadelli, v. Panhormita. Benedictus (S.), 276.

Bonincontri Lorenzo, v. Miniatus. Borgia Girolamo, 430.

Brancatus Joannes, 296.

Busulunus Petrus, 99.

Buxutus Nicolaus Maria, eques Neapolitanus, 118.

Caesar, (G. Julius), 368.

Caivano Paolo, 180.

Calvus, 95.

Caraciolus Franciscus, 302.

Carbo Hieronymus, 240, 335, 386, 413, 4 * 8 .

Cataldus, grammaticus, 229.

Cato, (M. Porcius), 99, 310, 327,

415.

Catullus, 90, 95, 304, 309, 338, 4*4- Chariteus (B. Gareth), 242, 305, 411. Christus, 265-276.

Cicella, 65, 95, 193, 449, v. Minia - tus.

Cicero, 307, 314, 330, 340.

Cocles Horatius, 118, 415.

Compater Petrus, 94, 189, 220, 230, 280, 286, 287, 331.

Contrarius Andreas, 311.

Corvinus Lucius, episcopus Trivcn.

tinus, 331.

Cossus, 118.


5°6


CARMINA


Davalus Alfonsus, (D’Avalos, mar¬ chese di Pescara), 190.

Decius, 118, 415.

Democritus, 94.

Dominicus (S.), 272.

Elisa Agnesia, (madre di Adriana Pontana), 223.

Empedocles, 72.

Fabii, 118.

Fainatius Hannibal, 333.

Feltrius, 414.

Fortius Iulius, v. Teramanus. Franciscus (S. d’Assisi), 75, 271. Fulcius Ferrariensis, musicus, 205.

Galateus Antonius, (De Ferrari), 3 i3, 322.

Gallina Ptolenaeus, astrologus, 203. Gallutius Elysius, 114, 287, 310. Gareth B., v. Chariteus .

Gaza Theodorus, 100, 101, 200. Genticorus Angelus, 206.

Georgius (S.)> 274.

Gravina Petrus, 323.

Guarino Veronese, 452.

Hacumetus, 364.

Hauria Franciscus Stabianus, 245. Hiachinus Franciscus, granimaticus, 208.

Hippocrates, 256.

Homerus, 287.

Iaomotus, 207.

Lesbia, 55, 84, 90, 198, 414. Lopitianus Fabius, 330.

Lucretia, 144, 146.

Lucretius, 72.

Maius Iunius Iunianus, 208.

Maria (la Vergine), 233, 266-269.


Marianus (da Genazzano), 199. Marius, 118.

Maro, v. Virgilius.

Marcia, 146.

Martinus (S.), 295, 409.

Marullus Michael, 198, 287, 302,

304.

Masutius Salernitanus, 209. Megabaeus, 364.

Melchior, grammaticus, 229. Meliseus, v. Pontanus Ioannes Io - vianus.

Metelli, 118.

Miniatus Laurentius, astrologus, 66, 95, 204, 449.

Nabdir, 363.

Nasdan, 363.

Nella, (zia materna del Pontano), 224.

Ovidius, 172, 414.

Panhormita Antonius, 94, 201, 242, 261, 264, 447.

Paris Avocarius Ferrariensis, 273. Parmerius Iulius, 190.

Parthenias, v. Virgilius.

Paschalis, grammaticus, 229. Perinellus. musicus, 207.

Petrus (S.), 272.

Petrutius, 295.

Philetas, 327.

Phosphoris, v. Pontana Lucia.

Pius II, no.

Pomponius Iulius, 199.

Pontana Ariadna (Adriana), 34-41, 47-50, 53, 56, 133-148, 155, 158, 166-171, 174, 176, 177, 182, 221, 223, 234, 236, 256, 257, 289,

290, 332, 34 2 > 359, 367, 417.

439, 44i-

— Aurelia, (figlia del Pontano), 164, 174, 176-180, 182, 289.


INDICE ALFABETICO DEI NOMI STORICI


507


Fontana Caecilia, 225.

— Christiana, (madre del Pontano), 89, m, 232, 233.

— Eugenia, (figlia del Pontano), 164, 174, 180-185, 289.

— Leonarda, 223.

— Lucia (Phosphoris), 16, 34, 164, 221, 289.

— Nella, 224.

— Penthesilea, (sorella del Ponta¬ no), 89, in, 232.

— Tranquilla, 345, 444-

Pontanus Iacobus, (padre del Pon¬ tano), 231.

— Joannes Iovianus (Meliseus), 16, 27 , 30, 34 - 4 L 46 - 51 , 53 , 93 , 194 , 198, 208, 213, 224, 229, 232, 233, 236, 237, 255, 256, 257, 28S, 359, 360.

— Lucilius, 239.

— Lucius Franciscus, 147, 163-171, 174, 175 , 237 > 33 i, 345 - 349 , 375 , 439 , 44 L

Propertius, 87, 330, 4M-

Puccius Franciscus, 315, 330.

Pudericus Erricus, 205.

— Franciscus, 197, 319, 438.

Regulus, 118.

Rhallus Manilius, 327.


Sabellicus Marcus Antonius, 439- 441.

Saladinus, 275.

Sannazzaro Iacopo (Actius Synce- rus), 53, 288.

Sarranus Petrus Paulus, gramma- ticus, 330.

Scala Bartolomeo, 296.

Scipio (Scipiades), 118, 146, 369,415.

Sforza Ippolita Maria (duchessa di Calabria), 192.

Soardo Soardino, 338.

Socrates, 313, 330.

Solymaeus Iacobus, medicus, 256.

Strozzi Tito Vespasiano, 45*.

Summonte Pietro, 241, 300, 321, 322, 426.

Syncerus, v. Sannazzaro.

Teramanus Iulius Fortis, 99, 415.

Tibullus, 327, 330, 414.

Tomacellus Leon, in, 115, 195.

— Marinus, ni, 195, 198, 279,

283, 309, 33 i, 336 , 426, 432.

Ursinus Ursus (conte di Nola), 190.

Vcrinus Michael, 456.

Virgilius, 30, 53, 307, 3i3, 328, 330, 383, 392, 434.



INDICE


Eclogae .. p. T

I. Lepidina cuius Pompae septem . 3

Pompa prima. 6

Pompa seconda Nereidum. 8

Pompa tertia. 11

Pompa quarta. 12

Pompa quinta. 16

Pompa sexta.24

Pompa septima.28

II. Meliseus a quo uxoris tnors deploratur .34

III. Maeon . 42

IV. Acon .46

V. Ad Actium Syncerum Sannazarlum coryle .33

VI. Quinquennius .58

Parthknopkus . 63

Parthenopei sive amorutn liber primus .65

I. Librum alloquitur.65

II. Ad Fanniam.66

III. Carmen nocturnum ad fores puellae.67

IV. Ad Fanniam.69

V. Ad pueros de columba.70

VI. Queritur de ingenii tenuitate.71













510 INDICE

VII. Hymnus in noctem.p. 73

Vili. Ad Musas.74

IX. Ad Fanniam.75

X. Philippi ad Faustinam epistola.76

XI. Ad Fanniam.81

XII. Auram alloquitur. 82

XIII. De qualitate amantium.S4

XIV. Ad puellas.84

XV. Ad Charisium.85

XVI. Queritus ante limen puellae.85

XVII. Ad Bacchum.86

XVIII. Ludit poetice.87

XIX. Queritur de nimio et novo amore.89

XX. Alloquitur suspiria et lacrimas.90

XXI. Ad Cinnamam.92

XXII. De suavitate amoris.92

XXIII. Ad Cinnamam irate.92

XXIV. Ad Cinnamam blande.93

XXV. Ad se ipsum.93

XXVI. Ad Thaliam.94

XXVII. Ad Antonium Panhormitam.94

XXVIII. Ad Laurentium Miniatum.95

X1XX. In Antoninum cinaedum.96

XXX. Ad vicinos.* 96

XXXI. Ad Perillam puellam.97

XXXII. In malum poetam, quem mutato nomine Utri-

cellum vocat.97

XXXIII. De improbitate puellae suae.98

XXXIV. Iulio Forti Siculo.99

Parthenopei sìve amorum liber secuvdus .100

I. Magica ad depellendum amorem, ad Theodorum

Gazam.100

II. Bophillus adulescens alloquitur Phiellam amicam 102

III. Queritur de Baianis balneis.105

IV. De infelicitate generis hominum.107

V. Casim fontem aegrotus alloquitur.10S

VI. Laudes Casis fontis.no

VII. Ad Pium pontificem maximum.no




















INDICE


SU

Vili. Ad Marinum Tomacellum sodalem.p. ni

IX. De quercu diis sacra.ni

X. De Camino monte et Musarum latebris, ad Ely-

sium Gallutium.114

XI. Ad Leontem Tomacellum sodalem.115

XII. Frigore invitatur ad voluptatem.117

XIII. Militiam huius temporis damnat, ad Nicolaum Ma-

riam Buxutum equitem Neapolitanum .... 118

XIV. Ad Musam, de conversione Sebethi in fluvium . . 119

De amore coniugali .123

De amore coniugali liber primus .125

I. Elegiam alloquitur.125

II. Carmen nuptiale.129

III. Carmen nuptiale.131

IV. Uxorem alloquitur.133

V. Uxorem alloquitur de militia conquerens .... 136

VI. Ad uxorem.137

VII. Animum suum alloquitur.139

Vili. Queritur de expeditione obeunda.142

IX. Ad uxorem de liberis educandis.144

X. Exsultatio de filio nato.147

De amore coniugali liber secundus .149

I. Accusatur nimius puellarum cultus.149

II. Villani salutat a militia regressus .154

III. Exsultatio de pace iam facta.155

IV. Laetatur in villa et hortis suis constitutus . . . 156

V. Ad Bacchum consecratio.158

VI. Rusticum alloquitur.160

VII. De ortu et genitura Leoporum.160

Vili. Naenia prima ad somnum provocandum .... 163

IX. Naenia secunda ad vagitum sedandum.164

X. Naenia tertia blanditoria et iocosa.165

XI. Naenia quarta nugatoria.165

XII. Naenia quinta ad somnum inducendum.166

XIII. Naenia sexta nugatoria.166

XIV. Naenia septima nugatoria ad inducendum soporem 167














512


INDICE


XV. Naenia octava.p. 16S

XVI. Naenia nona iocosa ad blandiendum.168

XVII. Naenia decima.169

XVIII. Naenia undecima.170

XIX. Naenia duodecima.170

De amore coniugali liber tertius .172

I. Veneratur Paelignos et agrum Sulmonensem . . . 172

Il . * uxorem.174

III. Epithalamium in nuptiis Aureliae filiae . . . 176

IV. Epithalamium in nuptiis Eugeniae filiae.1S0

. De tumulis.1S7

De tumulis liber. prìmus .189

I. 189

li. Tumulus Ursi Ursini comitis Nolae ac ducis

Asculi.190

III. Tumulus Alfonsi Davali marchionis Piscariae . . 190

IV. Tumulus Iulii Parmerii equitum praefecti . . . 190

V. Tumulus Hydruntinorum civium.191

VI. Tumulus Hippolytae Mariae ducissae Calabriae . 192

VII. Tumulus Cicellae puellae Surrentinae.193

Vili. Tumulus Myrtilae puellae. 193

IX. Tumulus Venerillae puellae a Pontano adamatae 194

X. Tumulus Munditianae puellae.195

XI. Tumulus Leontis Tomacelli.195

XII. Tumulus Francisei Aelii.196

XIII. Tumulus Francisei Puderici ex nobilitate Neapo-

litana . . : '.197

XIV. Tumulus Marulli poetae.19S

XV. Tumulus Marini Tomacelli ex nobilitate Neapo-

litana.198

XVI. Tumulus Iulii Pomponii viri literatissimi . . . 199

XVII. Tumulus Mariani eremitae.199

XVIII. Tumulus Gabrielis Altilii episcopi Polycastrensis

ac poetae doctissimi.200

XIX. Tumulus Theodori Gazae nobilissimi oratoris ac

philosophi.200

XX. Tumulus Antonii Panhormitae poetae nobilissimi 201













INDICE 5 1 3

XXI. Tumulus Aurae puellae.p. 202

XXII. Tumulus Roberti villici . 202

XXIII. Tumulus Laurinae puellae.203

XXIV. Tumulus Ptolemaei Gallinae Catinensis Celebris

astrologi.203

XXV. Tumulus Laurentii Miniati nobilis astrologi . 204

XXVI. Tumulus Fuscae matronae.204

XXVII. Tumulus Pulci Ferrariensis musici maxime Ce¬ lebris .205

XXVIII. Tumulus Errici Puderici equitis Neapolitani . 205

XXIX. Tumulus Fortunati.206

XXX. Tumulus Angeli Genticori iuvenis bene eruditi 206

XXXI. Tumulus Iaomoti fortissimi iuvenis ac formo¬

sissimi .207

XXXII. Tumulus Pennelli musici insignis.207

XXXIII. Tumulus Iunii Iuniani Maii.208

XXXIV. Tumulus Gregorii Typhernatis.208

XXXV. Tumulus Francisci Hiachini grammatici non

ignobilis.208

XXXVI. Tumulus Masutii Salernitani fabellarum scri-

ptoris egregi i.209

XXXVII. Tumulus Aurelii infantuli.209

XXXVIII. Tumulus Phiellae matronae pauperculae, tamen

pudicissimae.210

XXXIX. Tumulus Massilae vernulae.210

XL. Tumulus Rosae puellae ante diem mortuae . 211

XLI. Tumulus Partheniae virginis et faculae Veneris

in eo ardentis.212

XLII. Tumulus Rosciae puellae.212

XLIII. Tumulus Stellae Ferrariensis.213

XLIV. Tumulus Candidae virginis.213

XLV. Tumulus Viridellae puellae.214

XLVI. Tumulus Silvae puellae ruina ripae oppressae 214

XLVII. Tumulus Pruinae puellae.215

XLVIII. Tumulus Sulpicianae puellae.215

XLIX. Tumulus Eumolpae servae.216

L. Dryastidis nymphae querela a rusticis caesae . 217

LI. Tumulus Ielseminae puellae in florem versae . 218

I. I. Pontani, Carmina. 33














5U


INDICE


De tumulis liber secundus .p. 220

I. .220

II. Tumulus Luciae Pontanae filiae.221

III. Adriana mater queritur ad Luciae filiae tu-

mulum.221

IV. Tumulus Violantis puellae.222

V. Tumulus Elisae Agnesiae.223

VI. Tumulus Leonardae Pontanae aviae maternae 223

VII. Tumulus Nellae materterae.224

Vili. Tumulus Ceciliae aviae paternae.225

IX. Tumulus Turpiliae puellae.225

X. Tumulus Corvinae morosae feminae.226

XI. Tumulus Cerberi hominis furacissimi .... 226

XII. Tumulus Miellae puellae in adulterio occisae . 227

XIII. Tumulus hominis mendici.227

XIV. Tumulus Violinae puellae.228

XV. Tumulus Urbanae puellae male sepultae . . . 228

XVI. Tumulus Scanderebaei hominis bibacissimi . . 229

XVII. Tumulus trium grammaticorum.229

XVIII. Tumulus Felicis hominis mercatoris.230

XIX. Tumulus Petri Compatris iucundissimi poetae . 230

XX. Tumulus Iacobi Pontani patris Ioviani Pontani 231

XXI. Tumulus Penthesileae sororis.232

XXII. Tumulus Christianae matris.232

XXIII. Pontanus filius ad feretrum Christianae matris 233

XXIV. Tumulus Ariadnae Saxonae neapolitanae . . 234

XXV. Pontanus coniunx ad tumulum Ariadnae Sa¬

xonae uxoris.236

XXVI. Tumulus Ludi Francisci filii.237

XXVII. Lucio Francisco filio Pontanus pater inferias

solvit.237

XXVIII. Tumulus Isoldae matronae fecundissimae . . . 238

XXIX. Tumulus Barcae ancillae.238

XXX. Tumulus Lucilii Pontani.239

XXXI. Tumulus infantuli vagientis.240

XXXII. Tumulus Varianae puellae.240

XXXIII. Tumulus Neareae puellae.241

XXXIV. Tumulus Laurae Arceliae uxoris Antonii Pa-

nhormitae.242













INDICE


5‘5


XXXV. Tumulus Lunae puellae.p. 242

XXXVI. Tumulus Eupleae puellae naufragae .... 243

XXXVII. Tumulus Purae matronae.243

XXXVIII. Tumulus Veronillae puellae.244

XXXIX. Tumulus Sanctiae puellae Neapolitanae . . . 244

XL. Tumulus Castae matronae parum pudicae . . 245

XLI. Tumulus Francisci Hauriae Stabiani probi ac

literati adulescentis.245

XLII. Tumulus M il vii hominis rusticani.245

XLIII. Tumulus infantuli innominati.246

XLIV. Tumulus Focillae puellae.246

XLV. Tumulus Gallae sterilis feminae.246

XLVI. Tumulus Hyae inertissimi hominis.246

XLVII. Tumulus Erris nani.246

XLVIII. Tumulus Ichthyphagi.247

XLIX. Tumulus Aganippi equii.247

L. Tumulus aviculae Liguris.247

LI. Deploratio sturni.248

LII. Tumulus Vocis amatoriae.249

LI 1 I. Lyra Orphei auxilium implorat a nympha . . 251

LIV. Tumulus infantuli bis mortui et nunquam editi 252

LV. Tumulus Thermionillae meretriculae .... 252

LVI. Tumulus Harmosynes puellae Neapolitanae . 253

, LVII. Tumulus Drusillae puellae formosissimae . . 254

LVIII. Tumulus Angellinae puellae Senensis. . . . 255

LIX. Tumulus Iacobi Solymaei medici Salernitani . 256

LX. Pontanus uxorem Ariadnam in somnis alloquitur 256

LXI. Pontanus uxorem salutat et laurum in hortis ab

illa olim satam.257

LXil. Tumulus Ioannis Ioviani Pontani.257

De LAUD 1 BUS D 1 VIN 1 S.259

De Laudibus divinis liber .261

I. De mundi creatione, ad Antonium Panhormitam . . 261

II. Hymnus ad divam Mariam. 264

III. Hymnus ad divum Ioannem Baptistam.265

IV. Hymnus ad Virginem Dei matrem ....... 266

V. Hymnus ad divam Mariam.268












INDICE


516

VI. Hymnus ad Christum redeniptorem.p. 269

VII. Hymnus ad divum Franciscuin.271

Vili. Hymnus ad divum Dominicum.273

IX. Hymnus de Christo ad Paridem Ferrariensem . . 273

X. Alfonsus Calabriae dux divo Georgio trophaeum

erigit ob superatos ad Hydruntem Turcas . . . 274

XI. Idem Alfonsus ob recuperatimi regnum Neapolita-

num ac rebus procerum compositis.274

XII. Ad amicos Hierosolymam proficiscentes .... 274

XIII. Hymnus ad divum Augustinum Carthaginiensem . 275

XIV. Hymnus ad divum Benedictum.276

Hendecasyllabi.277

Hendecasyllciborutn seu Baiarum liber primus .279

I. Musam alloquitur.279

II. Puellas alloquitur admonens, quid servare in bal-

neis debeant.280

III. De Bathylla puella in balneis.281

IV. Ad Hermionen, ut papillas contegat.282

V. Ad Marinum Tomacellum de lege balneorum vir-

ginibus dedicatorum.283

VI. Ad Marinum Tomacellum.283

VII. Balneae loquuntur.284

Vili. Ad Deianiram puellam.285

IX. Ad Petrum Compatrein Neapolitanum .... 286

X. Laetatur de reditu Francisci Aelii.287

XI. Ad Actium Syncerum Sannazarium.288

XII. Uxorem ac liberos invitat ad diem natalem ce-

lebrandum.289

XIII. Ad Ariadnam uxorem .290

XIV. Ad Bathyllam de amaraco colenda.292

XV. Ad Bathyllam.293

XVI. Ad Alfonsum ducem Calabriae.294

XVII. Sodales invitat ad Martinalia.295

XVIII. De nuptiis Ioannis Brancati et Maritellae . . . 296

XIX. De Fanniae labellis .298

XX. Loquitur puella fuscula.298

XXI. Mortem sibi imprecatur ab zelotypiam .... 298












INDICE 517

XXII. Turtures alloquitur sciscitans eas de amoris na¬ tura ..p. 299

XXIII. De fulgentissimis Lucillae papillis.300

XXIV. Ad Petrum Summontium.300

XXV. De Altilio.301

XXVI. De Marnili amoribus.302

XXVII. De amoribus Francisci Caracioli.302

XXVIII. Ad Stellarti puellam.303

XXIX. De Marnili munusculis.304

XXX. Ad Chariteum.305

XXXI. Ad Masium Aquosam . 306

XXXII. De Alfonsi ducis Calabriae et Albini munusculis 307

Hetidecasyllaborum seu Baiarum liber secundus .309

I. Ad Marinum Tomacellum.309

II. Ad Elysium Gallutium.310

III. De Andrea Contrario.311

IV. De Focillae puellae ocellis.312

V. Ad Focillam, de capillis ad frontem sparsis . . 312

VI. Ad Antonium Galateum.313

VII. Ad Focillam, de cohibendis oculis.314

Vili. Ad Focillam.315

IX. Ad Franciscum Puccium.315

X. Ad Constantiam.316

XI. Ad Focillam.316

XII. Ad Focillam.317

XIII. Ad Focillam.318

XIV. Ad Focillam. 318

XV. Ad Franciscum Pudericum.319

XVI. Ad Focillam.319

XVII. Ad Focillam.320

XVIII. Ad Petrum Summontium.321

XIX. Petrus Summontius ad Neaeram.322

XX. Ad Antonium Galateum medicum.322

XXI. Ad Petrum Gravinam.323

XXII. Invitantur pueri et puellae ad audiendas Charites 324

XXIII. De Ioanne Pardo.327

XXIV. Ad Manilium Rhallum.327

XXV. De Fabio Lopitiano.330


















INDICE


SI»

XXVI. Ad Petrum Paulum Sarranum.p. 330

XXVII. De L. Corvino episcopo Triventino.331

XXVIII. Ad Marinum Tomacellum et Petrum Compatrem 331

XXIX. Ad uxorem.332

XXX. De Hannibale Famatio in balneis.333

XXXI. De Federico rege ad balneas accedente . . . 333

XXXII. De Marte in balneis lavante.334

XXXIII. De Bathylla.335

XXXIV. De Carbone lavante in balneis.335

XXXV. Ad Marinum Tomacellum.336

XXXVI. Ad Terinnam.337

XXXVII. Ad Suardinum Suardum.338

XXXVIII. Ad hendecasyllabos.342

Iambici.343

/ambici .345

I. Tranquillam neptem bimestrem alloquitur in obitu

Lucii fìlli.345

II. Conqueritur de Lucii filii morte cum Tranquilla nepte 346

III. Tranquillam neptem alloquitur.346

IV. Conqueritur apud rosas de morte Lucii filii .... 347

V. Conqueritur cum amaraco de morte Lucii filii . . . 348

VI. Cupressus loquitur.349

Lyra.351

Lyra .353

I. De Orpheo navigante et post ad inferos prò uxore

descedente.•.353

II. De Amoris dominatu.356

III. Ad Antinianam nympham Iovis et Nesidis filiam . 358

IV. Patulcidem et Antinianam nymphas alloquitur . . 359

V. Ad solem.360

VI. Antinianam nympham invocat ad cantandas laudes

urbis Neapolis.362

VII. Laudes Alfonsi ducis Calabriae de victoria Hy-

druntina.363

Vili. Ad Charites.365













IN DICK 519

IX. Uxorem in somnis alloquitur.p. 367

X. Laudes Alfonsi Aragonei ducis Calabriae, Ferdi-

nandi regis filii, de clarissima eius victoria . . 368

XI. Ad Amorem.369

XII. Ad amicam, de eius pulchritudine et amantis infe¬

licitate .370

XIII. Polyphemus ad Galateam.371

XIV. Ad Fidem.374

XV. Ad Venerem comae atque osculi dedicatio . . . 375

XVI. Polyphemus a Galatea spretus conqueritur in litore 376

Eridanus.379

Eridavi liber primus .381

I . Ad Eridanum .381

II. De Amore colligente succino in Eridano . . . 383

III. De Venere Amorem quaerente.384

IV. Alloquitur pastores.386

V. Alloquitur aves, deinde pecudes .386

VI. Eridanum alloquitur.387

VII. Ad Stellam.388

Vili. De Stella.3S9

IX. Ad Stellarti.389

X. Ad Stellam.390

XI. De Phoenice ave et de amante.391

XII. Alloquitur Heliades sorores.391

XIII. Stellam alloquitur.392

XIV. Ad Antimachum Mantuanum, de amoribus Mincii

ac de Virgilio.392

XV. De infelicitate amantium.394

XVI. Queritur de Eridano.395

XVII. Ad Stellam.395

XVIII. Ad Stellam.397

XIX. Lacrimas Amori, suspiria Cupidini dicata . . . 398

XX. De Stella.398

XXI. De Venere et Amore.•.399

XXII. De se ac de Stella.399

XXIII. Ad Stellam.400

XXIV. Ad Stellam.401
















520


INDICE


XXV. De suspiriis amantium.p. 4°i

XXVI. De Eridani felicitate.4° 2

XXVII. Ad Stellam deprecatio.4° 2

XXVIII. Quod die nimboso Stella nata sit.404

XXIX. De amantium infelicitate.405

XXX. De Eridano . •.405

XXXI. Ad Ioannem Pardum.405

XXXII. Ad Syrianam.406

XXXIII. Ad Amorem deum.407

XXXIV. De palma Brundusina et Hydruntina .... 408

XXXV. De festis Martinalibus.409

XXXVI. De Venere lavante se in Eridano et quiescente 409

XXXVII. De Nisea et Chariteo.411

XXXVIII. De Venere.412

XXXIX. De Venere et rosis.412

XL. Ad Carbonem.413

LXI. Ad Fortem Teramanum consolatoria . . . . 415

Eridani liber secundus .417

I. Ariadnam uxorem mortuam alloquitur .... 417

II. Puerum alloquitur faculam nocturnam praeferen-

tem.419

III. De Venere.420

IV. De Venere et Amore.420

V. Ad Stellam.421

VI. Ad Stellam.421

VII. Ad citharoedos.422

Vili. Ad Telesinam de pudore.422

IX. Ad puellas.423

X. Ad Deianillam . . . •.423

XI. Ad amantes.424

XII. Ad Arethusam.424

XIII. Ad Thelesinam.425

XIV. Ad Ambrosiam.425

XV. Ad Petrum Summontium.426

XVI. De Marino Tomacello.426

XVII. Ad Franciscum Aelium.427

XVIII. Eridanus Phaethontem consolatur.427

XIX. De Eridanea, Pasyale et Stella.429

XX. Ad Borgium.430



















INDICE 52 1

XXI. Pomonam alloquitur.p. 431

XXII. De Patulci et Nivano.433

XXIII. De Sebetho.434

XXIV. Ad matronam.435

XXV. Ad Stellam.435

XXVI. Auras alloquitur.436

XXVII. De Stella.437

XXVIII. De Stella.437

XXIX. Amantes esse miseros.438

XXX. De Telesina et Puderico.438

XXXI. Ad Marcum Antonium Sabellicum scriptorem

historiarum.439

XXXII. Ad uxorem mortuam de obitu Lucii filii deploratio 441

Appendici.445

Appendice A. - Versus extravagantes .447

I. Ad Balbum sodalem, de munere libelli editi per An¬

tonium Panhormitam.447

II. Ad Miniatum, de misero discessu suo ab oculis

puellae.449

III. Ad Laurentium Miniatum sodalem, qui falso scri-

pserat suam puellam languere.449

IV. Quod in amore plus ei amaritiei sit quam dulce-

dinis.450

V. Ad Cinnamam, quae misereatur sui.451

VI. Ad animum suum.451

VII. Ad Musam, de lascivia libelli.452

Vili. Ad Titum, de lascivia libelli.452

IX. Lectorem alloquitur.453

X. Laus Ursae puellae.453

XI . 454

XII . 455

XIII. Alfenius medicus ad uxorem Praxillam aegrotam

nec multo post morituram.455

XIV. In obitu Michaelis Verini Ugolini f..455


XV. Ad illustrem principem Ioannem Aragoniam, quod nec auro nec gemmis capiatur is, qui virtutem colat, sed pietate et iustitia, qualem eundem esse dicit.456
















522


INDICE


XVI. In ducem Calabriae.p. 457

XVII .457

XVIII . 457

XIX. Carmen de arte Palaemonis.458

Appendice B. - Documenti concernenti la pubblicazione delle

poesie Bontaniane I- XIII . 459

Nota .483

Indice alfabetico dei nomi storici . 505



45383